Sarga 18
Aranya Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् । भगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ॥
tāṃ tathā patitāṃ dṛṣṭvā virūpāṃ śoṇitokṣitām | bhaginīṃ krodhasaṃtaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ
Seeing her fallen thus, disfigured, drenched with blood, Khara the rākṣasa, scorched with wrath, questioned his sister:
उसे इस प्रकार गिरी हुई, विरूप और रक्त से सनी देखकर क्रोध से संतप्त राक्षस खर ने अपनी बहन से पूछा—
Verse 2
बलविक्रमसंपन्ना कामगा कामरूपिणी । इमाम् अवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमा गता ॥
balavikramasaṃpannā kāmagā kāmarūpiṇī | imām avasthāṃ nītā tvaṃ kenāntakasamā gatā
'Endowed with strength and valor, going where you will, able to change your form at will — by whom have you, equal to Death, been brought to this plight?'
'बल और पराक्रम से सम्पन्न, इच्छानुसार विचरने वाली, इच्छानुसार रूप धारण करने वाली तुम, जो मृत्यु के समान हो, किसके द्वारा इस दशा को पहुँचाई गई हो?'
Verse 3
देवगन्धर्वभूतानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् । को ऽयम् एवं महावीर्यस् त्वां विरूपां चकार ह ॥
devagandharvabhūtānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | ko 'yam evaṃ mahāvīryas tvāṃ virūpāṃ cakāra ha
'Of the gods, gandharvas, spirits, and the great-souled ṛṣis, who is this one of such mighty valor who has made you disfigured?'
'देवताओं, गन्धर्वों, भूतों तथा महात्मा ऋषियों में वह ऐसा महापराक्रमी कौन है जिसने तुम्हें विरूप कर दिया?'
Verse 4
न हि पश्याम्य् अहं लोके यः कुर्यान् मम विप्रियम् । अन्तरेन सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥
na hi paśyāmy ahaṃ loke yaḥ kuryān mama vipriyam | antarena sahasrākṣaṃ mahendraṃ pākaśāsanam
'For I see not in the world one who could do me a displeasure — save only the thousand-eyed great Indra, chastiser of Pāka.'
'सहस्राक्ष, पाकशासन महेन्द्र को छोड़कर मैं संसार में ऐसा कोई नहीं देखता जो मेरा अप्रिय कर सके।'
Verse 5
अद्याहं मार्गणैः प्राणान् आदास्ये जीवितान्तकैः । सलिले क्षीरम् आसक्तं निष्पिबन्न् इव सारसः ॥
adyāhaṃ mārgaṇaiḥ prāṇān ādāsye jīvitāntakaiḥ | salile kṣīram āsaktaṃ niṣpibann iva sārasaḥ
'This very day I shall take his life with my life-ending arrows, as a sārasa bird sips out the milk mingled in water.'
'आज मैं प्राण लेने वाले अपने बाणों से उसके प्राण वैसे ही हर लूँगा जैसे सारस पक्षी जल में मिले दूध को सोख लेता है।'
Verse 6
निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः । सफेनं रुधिरं रक्तं मेदिनी कस्य पास्यति ॥
nihatasya mayā saṃkhye śarasaṃkṛttamarmaṇaḥ | saphenaṃ rudhiraṃ raktaṃ medinī kasya pāsyati
'Of whom, slain by me in battle, his vitals cleft by arrows, shall the earth drink the frothing red blood?'
'युद्ध में मेरे द्वारा मारे गए, जिसके मर्म बाणों से कट गए हों, ऐसे किसके फेनयुक्त लाल रक्त को यह पृथ्वी पिएगी?'
Verse 7
कस्य पत्ररथाः कायान् मांसम् उत्कृत्य संगताः । प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥
kasya patrarathāḥ kāyān māṃsam utkṛtya saṃgatāḥ | prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe
'Whose body shall the feather-winged birds, gathering joyfully, tear the flesh from and devour, when he is slain by me in battle?'
'युद्ध में मेरे द्वारा मारे गए किसके शरीर से पक्षी हर्षित होकर एकत्र हो, मांस नोचकर उसे खाएँगे?'
Verse 8
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । मयापकृष्टं कृपणं शक्तास् त्रातुं महाहवे ॥
taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | mayāpakṛṣṭaṃ kṛpaṇaṃ śaktās trātuṃ mahāhave
'Him, dragged down by me, wretched, in the great fray, not the gods, nor gandharvas, nor piśācas, nor rākṣasas shall be able to save.'
'महायुद्ध में मेरे द्वारा घसीटे गए उस दीन को न देवता, न गन्धर्व, न पिशाच और न राक्षस बचा सकेंगे।'
Verse 9
उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुम् अर्हसि । येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥
upalabhya śanaiḥ saṃjñāṃ taṃ me śaṃsitum arhasi | yena tvaṃ durvinītena vane vikramya nirjitā
'Having recovered your senses by degrees, you should tell me by whom, that ill-bred one, you were assailed and overcome in the forest.'
'धीरे-धीरे होश में आकर तुम मुझे बताओ कि किस दुर्विनीत ने वन में तुम पर आक्रमण करके तुम्हें परास्त किया।'
Verse 10
इति भ्रातुर् वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः । ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पम् इदम् अब्रवीत् ॥
iti bhrātur vacaḥ śrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ | tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ sabāṣpam idam abravīt
Hearing this word of her brother, and his especial wrath, Śūrpaṇakhā then spoke this word amid her tears:
भाई का यह वचन सुनकर, और विशेषकर उसके क्रोध को देखकर, तब शूर्पणखा ने आँसू बहाते हुए यह वचन कहा—
Verse 11
तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकूमारौ महाबलौ । पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥
taruṇau rūpasaṃpannau sukūmārau mahābalau | puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau
'Two youths, endowed with beauty, delicate, of great strength, wide-eyed as lotuses, clad in bark and black antelope-skin,'
'दो तरुण, रूप से सम्पन्न, सुकुमार, महाबली, कमल के समान विशाल नेत्रों वाले, वल्कल और कृष्णमृग-चर्म के वस्त्र धारण किए हुए,'
Verse 12
गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ । देवौ वा मानुषौ वा तौ न तर्कयितुम् उत्सहे ॥
gandharvarājapratimau pārthivavyañjanānvitau | devau vā mānuṣau vā tau na tarkayitum utsahe
'like gandharva-kings, marked with the tokens of royalty — whether they were gods or men I could not determine.'
'—गन्धर्वराज के समान, राजोचित लक्षणों से युक्त; वे देवता थे या मनुष्य, यह मैं निश्चय नहीं कर सकी।'
Verse 13
तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता । दृष्टा तत्र मया नारी तयोर् मध्ये सुमध्यमा ॥
taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā | dṛṣṭā tatra mayā nārī tayor madhye sumadhyamā
'A young woman, endowed with beauty, adorned with every ornament, of fair waist, I saw there between the two.'
'वहाँ मैंने उन दोनों के बीच एक तरुणी, रूप से सम्पन्न, समस्त आभूषणों से विभूषित, सुन्दर कटि वाली स्त्री देखी।'
Verse 14
ताभ्याम् उभाभ्यां संभूय प्रमदाम् अधिकृत्य ताम् । इमाम् अवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा ॥
tābhyām ubhābhyāṃ saṃbhūya pramadām adhikṛtya tām | imām avasthāṃ nītāhaṃ yathānāthāsatī tathā
'By those two together, on account of that woman, I was brought to this plight, as though a lordless, worthless thing.'
'उन दोनों ने मिलकर उसी युवती के कारण मुझे इस दशा में पहुँचा दिया, मानो मैं कोई अनाथ और नीच स्त्री होऊँ।'
Verse 15
तस्याश् चानृजुवृत्तायास् तयोश् च हतयोर् अहम् । सफेनं पातुम् इच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि ॥
tasyāś cānṛjuvṛttāyās tayoś ca hatayor aham | saphenaṃ pātum icchāmi rudhiraṃ raṇamūrdhani
'Of her of crooked conduct, and of those two when they are slain, I wish to drink the frothing blood in the forefront of battle.'
'उस कुटिल आचरण वाली (स्त्री) का, और उन दोनों का, जब वे मारे जाएँ, मैं रणभूमि में फेनयुक्त रक्त पीना चाहती हूँ।'
Verse 16
एष मे प्रथमः कामः कृतस् तात त्वया भवेत् । तस्यास् तयोश् च रुधिरं पिबेयम् अहम् आहवे ॥
eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtas tāta tvayā bhavet | tasyās tayoś ca rudhiraṃ pibeyam aham āhave
'Let this first wish of mine be fulfilled by you, dear one — that I may drink the blood of her and of those two in the fray.'
'हे तात! मेरी यह प्रथम कामना आपके द्वारा पूरी हो—कि मैं युद्ध में उसका और उन दोनों का रक्त पी सकूँ।'
Verse 17
इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान् । व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसान् अन्तकोपमान् ॥
iti tasyāṃ bruvāṇāyāṃ caturdaśa mahābalān | vyādideśa kharaḥ kruddho rākṣasān antakopamān
As she was so speaking, Khara, enraged, dispatched fourteen rākṣasas of great might, like unto Death:
उसके इस प्रकार कहने पर क्रुद्ध खर ने यमराज के समान महाबली चौदह राक्षसों को आदेश दिया—
Verse 18
मानुषौ शस्त्रसंपन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ । प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह ॥
mānuṣau śastrasaṃpannau cīrakṛṣṇājināmbarau | praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ ghoraṃ pramadayā saha
'Two human men, bearing weapons, clad in bark and black antelope-skin, have entered the dreadful Daṇḍaka forest, together with a young woman.'
'शस्त्रधारी, वल्कल और कृष्णमृग-चर्म के वस्त्र पहने दो मनुष्य एक युवती के साथ भयंकर दण्डक वन में प्रविष्ट हुए हैं।'
Verse 19
तौ हत्वा तां च दुर्वृत्ताम् उपावर्तितुम् अर्हथ । इयं च रुधिरं तेषां भगिनी मम पास्यति ॥
tau hatvā tāṃ ca durvṛttām upāvartitum arhatha | iyaṃ ca rudhiraṃ teṣāṃ bhaginī mama pāsyati
'Those two, and that evil-conducted woman, you must slay and turn back; and this my sister shall drink their blood.'
'उन दोनों को और उस दुराचारिणी को मारकर तुम्हें लौट आना चाहिए; और मेरी यह बहन उनका रक्त पिएगी।'
Verse 20
मनोरथो ऽयम् इष्टो ऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः । शीघ्रं संपद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा ॥
manoratho 'yam iṣṭo 'syā bhaginyā mama rākṣasāḥ | śīghraṃ saṃpadyatāṃ gatvā tau pramathya svatejasā
'This is the cherished wish of my sister, O rākṣasas; let it swiftly be fulfilled — go and crush those two by your own might.'
'हे राक्षसो! यह मेरी बहन की अभीष्ट कामना है; जाकर अपने तेज से उन दोनों को कुचलकर इसे शीघ्र पूरा करो।'
Verse 21
इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास् ते चतुर्दश । तत्र जग्मुस् तया सार्धं घना वातेरिता यथा ॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasās te caturdaśa | tatra jagmus tayā sārdhaṃ ghanā vāteritā yathā
So instructed, those fourteen rākṣasas went there with her, like clouds driven on by the wind.
इस प्रकार आदेश दिए जाने पर वे चौदह राक्षस उसके साथ वहाँ वैसे ही गए जैसे वायु से प्रेरित बादल।