Sarga 99
Ayodhya Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
पुनर् एवं ब्रुवाणं तु भरतं लक्ष्मणाग्रजः । प्रत्युवच ततः श्रीमाञ् ज्ञातिमध्ये ऽतिसत्कृतः ॥
punar evaṃ bruvāṇaṃ tu bharataṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | pratyuvaca tataḥ śrīmāñ jñātimadhye 'tisatkṛtaḥ
To Bharata, who spoke thus again, the elder brother of Lakṣmaṇa, the illustrious one, greatly honored amid his kinsmen, then replied:
इस प्रकार फिर कहते हुए भरत को, बन्धुओं के बीच अत्यन्त सम्मानित श्रीमान लक्ष्मण के बड़े भाई (राम) ने तब उत्तर दिया —
Verse 2
उपपन्नम् इदं वाक्यं यत् त्वम् एवम् अभाषथाः । जातः पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥
upapannam idaṃ vākyaṃ yat tvam evam abhāṣathāḥ | jātaḥ putro daśarathāt kaikeyyāṃ rājasattamāt
"Fitting is this speech which you have thus spoken, you who were born a son to Daśaratha, best of kings, by Kaikeyī.
"जो तुमने इस प्रकार कहा, वह वचन तुम्हारे योग्य ही है — तुम, जो राजाओं में श्रेष्ठ दशरथ से कैकेयी के गर्भ से पुत्र रूप में उत्पन्न हुए।"
Verse 3
पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् । मातामहे समाश्रौषीद् राज्यशुल्कम् अनुत्तमम् ॥
purā bhrātaḥ pitā naḥ sa mātaraṃ te samudvahan | mātāmahe samāśrauṣīd rājyaśulkam anuttamam
Of old, brother, our father, when he wedded your mother, promised to your maternal grandfather an unsurpassed bride-price — the kingdom.
"हे भाई! पूर्व में हमारे उन पिता ने तुम्हारी माता से विवाह करते समय तुम्हारे नाना को राज्य रूपी अनुपम शुल्क (कन्यामूल्य) देने का वचन दिया था।"
Verse 4
देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः । संप्रहृष्टो ददौ राजा वरम् आराधितः प्रभुः ॥
devāsure ca saṃgrāme jananyai tava pārthivaḥ | saṃprahṛṣṭo dadau rājā varam ārādhitaḥ prabhuḥ
And in the war of the gods and the asuras, the king, the lord, well pleased and propitiated, granted your mother a boon.
"और देवासुर-संग्राम में अत्यन्त प्रसन्न एवं प्रसादित होकर राजा ने, जो स्वामी थे, तुम्हारी माता को वर दिया था।"
Verse 5
ततः सा संप्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी । अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी ॥
tataḥ sā saṃpratiśrāvya tava mātā yaśasvinī | ayācata naraśreṣṭhaṃ dvau varau varavarṇinī
Then, O best of men, your illustrious mother, of fair complexion, having secured his pledge, asked two boons:
"हे नरश्रेष्ठ! तब उनका वचन निश्चित करा लेने के बाद तुम्हारी यशस्विनी, सुन्दर रूप वाली माता ने नरश्रेष्ठ से दो वर माँगे —"
Verse 6
तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा । तच् च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥
tava rājyaṃ naravyāghra mama pravrājanaṃ tathā | tac ca rājā tathā tasyai niyuktaḥ pradadau varam
the kingdom for you, O tiger among men, and likewise my banishment; and the king, so bound, granted her that boon.
"हे नरव्याघ्र! एक तुम्हारे लिए राज्य, और दूसरा मेरा वनवास; और उस प्रकार बँधे हुए राजा ने उसे वह वर दे दिया।"
Verse 7
तेन पित्राहम् अप्य् अत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ । चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम् ॥
tena pitrāham apy atra niyuktaḥ puruṣarṣabha | caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi varadānikam
By that father I too, O bull among men, was appointed here to a dwelling in the forest for fourteen years, in fulfillment of the boon bestowed.
"हे पुरुषश्रेष्ठ! उन पिता द्वारा मैं भी यहाँ चौदह वर्ष के वनवास में, उस वरदान की पूर्ति के निमित्त, नियुक्त किया गया।"
Verse 8
सो ऽहं वनम् इदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः । शीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः ॥
so 'haṃ vanam idaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvitaḥ | śītayā cāpratidvandvaḥ satyavāde sthitaḥ pituḥ
So I, come to this desolate forest with Lakṣmaṇa and Sītā, unrivaled, stand firm in the truthfulness of my father's word.
"अतः मैं लक्ष्मण और सीता सहित इस निर्जन वन में आया हूँ, अप्रतिद्वन्द्वी (अटल) होकर, पिता के वचन की सत्यता में स्थित।"
Verse 9
भवान् अपि तथेत्य् एव पितरं सत्यवादिनम् । कर्तुम् अर्हति राजेन्द्रं क्षिप्रम् एवाभिषेचनात् ॥
bhavān api tathety eva pitaraṃ satyavādinam | kartum arhati rājendraṃ kṣipram evābhiṣecanāt
You too ought swiftly, by your consecration, to make our father, the king of kings, a keeper of his truth.
"तुम्हें भी शीघ्र ही 'ऐसा ही हो' कहकर, अपने अभिषेक द्वारा राजराजेश्वर पिता को सत्यवादी बनाना चाहिए।"
Verse 10
ऋणान् मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम् । पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥
ṛṇān mocaya rājānaṃ matkṛte bharata prabhum | pitaraṃ trāhi dharmajña mātaraṃ cābhinandaya
Free the king, the lord, from his debt for my sake, O Bharata; save our father, O knower of dharma, and gladden your mother.
"हे भरत! मेरे लिए राजा, उन स्वामी को ऋण से मुक्त करो; हे धर्मज्ञ! पिता को बचाओ और माता को प्रसन्न करो।"
Verse 11
श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर् गीता यशस्विनी । गयेन यजमानेन गयेष्व् एव पितॄन् प्रति ॥
śrūyate hi purā tāta śrutir gītā yaśasvinī | gayena yajamānena gayeṣv eva pitṝn prati
For it is heard, dear one, that of old the glorious sacred saying was sung by Gaya, as he sacrificed at Gayā, concerning the ancestors:
"हे तात! सुना जाता है कि पूर्वकाल में यजमान गय ने गया में पितरों के विषय में एक यशस्विनी श्रुति (गाथा) गाई थी —"
Verse 12
पुं नाम्ना नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यत् पाति वा सुतः ॥
puṃ nāmnā narakād yasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ | tasmāt putra iti proktaḥ pitṝn yat pāti vā sutaḥ
'Since a son (putra) saves his father from the hell named put, he is therefore called a son, in that a son protects the ancestors.'
"'चूँकि पुत्र पिता को 'पुत्' नामक नरक से बचाता (त्राण करता) है, इसीलिए वह 'पुत्र' कहा गया है, कि पुत्र पितरों की रक्षा करता है।'"
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः । तेषां वै समवेतानाम् अपि कश् चिद् गयां व्रजेत् ॥
eṣṭavyā bahavaḥ putrā guṇavanto bahuśrutāḥ | teṣāṃ vai samavetānām api kaś cid gayāṃ vrajet
Many sons are to be desired, virtuous and deeply learned, so that of them, when gathered, some one at least might go to Gayā (to make the rites).
"इसीलिए बहुत-से गुणवान एवं बहुश्रुत पुत्रों की कामना करनी चाहिए, जिससे उनमें से एकत्र हुए किसी एक से भी कोई गया जाकर (पितृकर्म करने) जाए।"
Verse 14
एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता राजनन्दन । तस्मात् त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात् प्रभो ॥
evaṃ rājarṣayaḥ sarve pratītā rājanandana | tasmāt trāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakāt prabho
Thus do all the royal sages hold it settled, O delight of kings; therefore save your father from hell, O best of men, O lord.
"हे राजनन्दन! सब राजर्षियों ने इसे ऐसा ही निश्चित माना है; अतः हे नरश्रेष्ठ! हे प्रभो! पिता को नरक से बचाओ।"
Verse 15
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीर् अनुरञ्जय । शत्रुघ्न सहितो वीर सह सर्वैर् द्विजातिभिः ॥
ayodhyāṃ gaccha bharata prakṛtīr anurañjaya | śatrughna sahito vīra saha sarvair dvijātibhiḥ
Go to Ayodhyā, Bharata; gladden the subjects, O hero, together with Śatrughna and with all the twice-born.
"हे भरत! हे वीर! अयोध्या जाओ और शत्रुघ्न सहित तथा सब ब्राह्मणों सहित प्रजा को प्रसन्न करो।"
Verse 16
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यम् अहम् अप्य् अविलम्बयन् । आभ्यां तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥
pravekṣye daṇḍakāraṇyam aham apy avilambayan | ābhyāṃ tu sahito rājan vaidehyā lakṣmaṇena ca
I too, without delay, shall enter the Daṇḍaka forest, together with these two, O king — with Vaidehī and with Lakṣmaṇa.
"हे राजन्! मैं भी बिना विलम्ब किए इन दोनों — वैदेही और लक्ष्मण — के साथ दण्डकारण्य में प्रवेश करूँगा।"
Verse 17
त्वं राजा भव भरत स्वयं नराणां; वन्यानाम् अहम् अपि राजराण् मृगाणाम् । गच्छ त्वं पुरवरम् अद्य संप्रहृष्टः; संहृष्टस् त्व् अहम् अपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये ॥
tvaṃ rājā bhava bharata svayaṃ narāṇāṃ; vanyānām aham api rājarāṇ mṛgāṇām | gaccha tvaṃ puravaram adya saṃprahṛṣṭaḥ; saṃhṛṣṭas tv aham api daṇḍakān pravekṣye
Be you yourself the king of men, Bharata, and I the king of the wild beasts of the forest. Go you today to the best of cities, full of joy; and I too, rejoicing, shall enter the Daṇḍaka woods.
"हे भरत! तुम स्वयं मनुष्यों के राजा बनो, और मैं वन्य पशुओं का राजा बनूँगा; तुम आज प्रसन्न होकर श्रेष्ठ नगर को जाओ, और मैं भी हर्षित होकर दण्डकारण्य में प्रवेश करूँगा।"
Verse 18
छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं; वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् । एतेषाम् अहम् अपि काननद्रुमाणां; छायां ताम् अतिशयिनीं सुखं श्रयिष्ये ॥
chāyāṃ te dinakarabhāḥ prabādhamānaṃ; varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām | eteṣām aham api kānanadrumāṇāṃ; chāyāṃ tām atiśayinīṃ sukhaṃ śrayiṣye
Let the royal umbrella, O Bharata, make cool shade upon your head, warding off the sun's rays; and I too shall happily resort to the surpassing shade of these forest trees.
"हे भरत! सूर्य की किरणों को रोकता हुआ राजछत्र तुम्हारे सिर पर शीतल छाया करे; और मैं भी इन वन-वृक्षों की उस अत्यन्त (घनी) छाया का सुखपूर्वक आश्रय लूँगा।"
Verse 19
शत्रुघ्नः कुशलमतिस् तु ते सहायः; सौमित्रिर् मम विदितः प्रधानमित्रम् । चत्वारस् तनयवरा वयं नरेन्द्रं; सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम् ॥
śatrughnaḥ kuśalamatis tu te sahāyaḥ; saumitrir mama viditaḥ pradhānamitram | catvāras tanayavarā vayaṃ narendraṃ; satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam
Śatrughna of wise mind is your helper, and Saumitri is known as my chief friend. We four, the best of sons, O Bharata — let us keep the lord of men abiding in his truth; grieve not."
"कुशल बुद्धि वाले शत्रुघ्न तुम्हारे सहायक हैं, और सौमित्रि मेरे प्रमुख मित्र के रूप में विख्यात हैं। हे भरत! हम चार श्रेष्ठ पुत्र नरेन्द्र को सत्य में स्थित रखें — विषाद मत करो।"