Sarga 100
Ayodhya Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर् ब्राह्मणोत्तमः । उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतम् इदं वचः ॥
āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālir brāhmaṇottamaḥ | uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ dharmāpetam idaṃ vacaḥ
As Bharata was consoling him, Jābāli, best of Brahmins, spoke to Rāma, the knower of dharma, this word that strayed from dharma:
भरत को सान्त्वना देते हुए राम से, जो धर्म के ज्ञाता थे, ब्राह्मणश्रेष्ठ जाबालि ने यह धर्म से भटका हुआ वचन कहा —
Verse 2
साधु राघव मा भूत् ते बुद्धिर् एवं निरर्थका । प्राकृतस्य नरस्येव आर्य बुद्धेस् तपस्विनः ॥
sādhu rāghava mā bhūt te buddhir evaṃ nirarthakā | prākṛtasya narasyeva ārya buddhes tapasvinaḥ
"Enough, O Rāghava; let not your mind be thus, to no purpose, like that of a common man — O noble one, you of austerity and discernment.
"हे राघव! बस करो; तुम्हारी बुद्धि इस प्रकार व्यर्थ न हो, किसी साधारण मनुष्य की भाँति; हे आर्य! तुम तो तपस्वी एवं विवेकी बुद्धि वाले हो।"
Verse 3
कः कस्य पुरुषो बन्धुः किम् आप्यं कस्य केन चित् । यद् एको जायते जन्तुर् एक एव विनश्यति ॥
kaḥ kasya puruṣo bandhuḥ kim āpyaṃ kasya kena cit | yad eko jāyate jantur eka eva vinaśyati
What man is kinsman to whom? What is there to be gained by anyone from another? For a creature is born alone, and alone indeed it perishes.
"कौन पुरुष किसका बन्धु है? किसी को किसी से क्या प्राप्त होना है? क्योंकि प्राणी अकेला ही जन्म लेता है और अकेला ही नष्ट हो जाता है।"
Verse 4
तस्मान् माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः । उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति काचिद् धि कस्य चित् ॥
tasmān mātā pitā ceti rāma sajjeta yo naraḥ | unmatta iva sa jñeyo nāsti kācid dhi kasya cit
Therefore, O Rāma, the man who clings, saying 'this is my mother, this my father,' is to be reckoned as one deranged; for no one belongs to anyone.
"इसलिए हे राम! जो मनुष्य 'यह माता है, यह पिता है' — ऐसा कहकर आसक्त होता है, उसे उन्मत्त के समान जानना चाहिए; क्योंकि कोई किसी का नहीं है।"
Verse 5
यथा ग्रामान्तरं गच्छन् नरः कश् चित् क्व चिद् वसेत् । उत्सृज्य च तम् आवासं प्रतिष्ठेतापरे ऽहनि ॥
yathā grāmāntaraṃ gacchan naraḥ kaś cit kva cid vaset | utsṛjya ca tam āvāsaṃ pratiṣṭhetāpare 'hani
As a man going to another village might lodge somewhere, and, leaving that lodging, set out the next day —
"जैसे दूसरे गाँव जाता हुआ कोई मनुष्य कहीं ठहर जाए, और उस आवास को छोड़कर अगले दिन (आगे) चल पड़े —"
Verse 6
एवम् एव मनुष्याणां पिता माता गृहं वसु । आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनाः ॥
evam eva manuṣyāṇāṃ pitā mātā gṛhaṃ vasu | āvāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanāḥ
even so, for men, father, mother, home, and wealth are but a lodging-place, O Kākutstha; the good do not cling to them.
"हे काकुत्स्थ! वैसे ही मनुष्यों के लिए पिता, माता, घर और धन केवल ठहरने का स्थान मात्र हैं; सज्जन इनमें आसक्त नहीं होते।"
Verse 7
पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हति नरोत्तम । आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टकम् ॥
pitryaṃ rājyaṃ samutsṛjya sa nārhati narottama | āsthātuṃ kāpathaṃ duḥkhaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam
Having forsaken the ancestral kingdom, O best of men, it does not befit you to tread a bad road, painful, rough, and beset with many thorns.
"हे नरश्रेष्ठ! पैतृक राज्य को त्यागकर दुःखमय, ऊबड़-खाबड़, अनेक काँटों से भरे कुमार्ग पर चलना तुम्हें उचित नहीं।"
Verse 8
समृद्धायाम् अयोध्यायाम् आत्मानम् अभिषेचय । एकवेणीधरा हि त्वां नगरी संप्रतीक्षते ॥
samṛddhāyām ayodhyāyām ātmānam abhiṣecaya | ekaveṇīdharā hi tvāṃ nagarī saṃpratīkṣate
Consecrate yourself in prosperous Ayodhyā; the city, wearing but a single braid in mourning, awaits you.
"समृद्ध अयोध्या में अपना अभिषेक कराओ; एक वेणी (शोक की लट) धारण किए वह नगरी तुम्हारी प्रतीक्षा कर रही है।"
Verse 9
राजभोगान् अनुभवन् महार्हान् पार्थिवात्मज । विहर त्वम् अयोध्यायां यथा शक्रस् त्रिविष्टपे ॥
rājabhogān anubhavan mahārhān pārthivātmaja | vihara tvam ayodhyāyāṃ yathā śakras triviṣṭape
Enjoying the royal luxuries, costly and rich, O prince, disport yourself in Ayodhyā, as Śakra in heaven.
"हे राजकुमार! बहुमूल्य राजसी भोगों का उपभोग करते हुए तुम अयोध्या में वैसे ही विहार करो, जैसे शक्र (इन्द्र) स्वर्ग में।"
Verse 10
न ते कश् चिद् दशरतःस् त्वं च तस्य न कश् चन । अन्यो राजा त्वम् अन्यश् च तस्मात् कुरु यद् उच्यते ॥
na te kaś cid daśarataḥs tvaṃ ca tasya na kaś cana | anyo rājā tvam anyaś ca tasmāt kuru yad ucyate
Daśaratha is nothing to you, and you nothing to him; the king was one, and you are another; therefore do as is said.
"दशरथ तुम्हारे कुछ नहीं हैं, और तुम उनके कुछ नहीं; राजा एक थे और तुम दूसरे हो; इसलिए जो कहा जा रहा है वही करो।"
Verse 11
गतः स नृपतिस् तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै । प्रवृत्तिर् एषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे ॥
gataḥ sa nṛpatis tatra gantavyaṃ yatra tena vai | pravṛttir eṣā martyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase
That king has gone whither indeed he was bound to go; this is the way of mortals; but you are being thwarted in vain.
"वे राजा वहाँ चले गए जहाँ उन्हें जाना ही था; यह तो मनुष्यों की रीति है; किन्तु तुम व्यर्थ ही (अपने को) विफल कर रहे हो।"
Verse 12
अर्थधर्मपरा ये ये तांस् ताञ् शोचामि नेतरान् । ते हि दुःखम् इह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भेजिरे ॥
arthadharmaparā ye ye tāṃs tāñ śocāmi netarān | te hi duḥkham iha prāpya vināśaṃ pretya bhejire
For those men bent upon artha and dharma — for them, and not for others, I grieve; for having gained but sorrow here, in the hereafter they meet with destruction.
"जो-जो लोग अर्थ और धर्म में लगे रहते हैं, उन्हीं के लिए मैं शोक करता हूँ, औरों के लिए नहीं; क्योंकि वे यहाँ दुःख पाकर परलोक में विनाश को प्राप्त होते हैं।"
Verse 13
अष्टका पितृदैवत्यम् इत्य् अयं प्रसृतो जनः । अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किम् अशिष्यति ॥
aṣṭakā pitṛdaivatyam ity ayaṃ prasṛto janaḥ | annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kim aśiṣyati
'The Aṣṭakā rite has the ancestors for its deity' — so the people proceed; but behold the waste of good food! for what will a dead man eat?
"'अष्टका श्राद्ध पितरों को देवता मानकर किया जाता है' — ऐसा कहकर लोग प्रवृत्त होते हैं; पर अन्न की यह बरबादी तो देखो! भला मरा हुआ क्या खाएगा?"
Verse 14
यदि भुक्तम् इहान्येन देहम् अन्यस्य गच्छति । दद्यात् प्रवसतः श्राद्धं न तत् पथ्य् अशनं भवेत् ॥
yadi bhuktam ihānyena deham anyasya gacchati | dadyāt pravasataḥ śrāddhaṃ na tat pathy aśanaṃ bhavet
If food eaten here by one passes into the body of another, then let a śrāddha be offered for one setting out on a journey — but that would be no provision for his road.
Jābāli's reductio against ancestral offerings.
"यदि यहाँ एक के खाए हुए (अन्न) से दूसरे के शरीर की पुष्टि होती हो, तो यात्रा पर जाने वाले के लिए श्राद्ध कर देना चाहिए — पर वह तो उसके मार्ग का भोजन (पाथेय) नहीं बनेगा।"
Verse 15
दानसंवनना ह्य् एते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः । यजस्व देहि दीक्षस्व तपस् तप्यस्व संत्यज ॥
dānasaṃvananā hy ete granthā medhāvibhiḥ kṛtāḥ | yajasva dehi dīkṣasva tapas tapyasva saṃtyaja
These scriptural texts, enjoining 'sacrifice, give, consecrate yourself, practice austerity, renounce,' were composed by clever men only to induce men to give.
"'यज्ञ करो, दान दो, दीक्षा लो, तप तपो, त्याग करो' — ये शास्त्र-ग्रन्थ तो चतुर लोगों ने केवल (दान आदि के लिए) प्रेरित करने के निमित्त रचे हैं।"
Verse 16
स नास्ति परम् इत्य् एव कुरु बुद्धिं महामते । प्रत्यक्षं यत् तद् आतिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः कुरु ॥
sa nāsti param ity eva kuru buddhiṃ mahāmate | pratyakṣaṃ yat tad ātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhataḥ kuru
Make up your mind that there is no beyond, O great-minded one; hold to what is before your eyes, and put what lies beyond sight behind you.
"हे महामते! यह बुद्धि बना लो कि कोई परलोक नहीं है; जो प्रत्यक्ष है उसी पर टिको, और जो परोक्ष है उसे पीछे छोड़ दो।"
Verse 17
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् । राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्रसादितः ॥
satāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm | rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasāditaḥ
Putting foremost the worldly wisdom that is plain to all the world, receive the kingdom, O Rāma, conciliated by Bharata."
"समस्त लोक को प्रत्यक्ष दिखने वाली सज्जनों की (लौकिक) बुद्धि को आगे रखकर, भरत द्वारा प्रसादित होकर, हे राम! तुम राज्य स्वीकार कर लो।"