Sarga 98
Ayodhya Kanda
71 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः । शोचताम् एव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥
tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ | śocatām eva rajanī duḥkhena vyatyavartata
Then for those lions among men, surrounded by their bands of friends and grieving, the night passed over in sorrow.
फिर अपने सुहृद्-समूहों से घिरे उन नरसिंहों की वह रात शोक करते हुए ही दुःख में बीत गई।
Verse 2
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस् ते सुहृद्वृताः । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा रामम् उपागमन् ॥
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaras te suhṛdvṛtāḥ | mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmam upāgaman
When the night had dawned fair, those brothers, surrounded by their friends, having made their oblation and recitation at the Mandākinī, came to Rāma.
रात के सुन्दर प्रभात होने पर सुहृदों से घिरे वे भाई मन्दाकिनी में हवन और जप करके राम के पास आए।
Verse 3
तूष्णीं ते समुपासीना न कश् चित् किं चिद् अब्रवीत् । भरतस् तु सुहृन्मध्ये रामवचनम् अब्रवीत् ॥
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaś cit kiṃ cid abravīt | bharatas tu suhṛnmadhye rāmavacanam abravīt
Seated in silence, none said anything; but Bharata, amid the friends, spoke this word to Rāma:
वे चुपचाप बैठे रहे, किसी ने कुछ न कहा; किन्तु भरत ने सुहृदों के बीच राम से यह वचन कहा —
Verse 4
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम । तद् ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ॥
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama | tad dadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam
"My mother has been appeased; this kingdom has been given to me; that very kingdom I give to you — enjoy it, free of thorns.
"मेरी माता मना ली गई हैं; यह राज्य मुझे दे दिया गया है; वही राज्य मैं आपको देता हूँ — आप निष्कण्टक राज्य भोगें।"
Verse 5
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर् जलागमे । दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डम् इदं महत् ॥
mahatevāmbuvegena bhinnaḥ setur jalāgame | durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍam idaṃ mahat
Like a dike burst by a great rush of water at the flood, this great realm is hard for any but you to hold.
"जैसे बाढ़ के समय जल के महान वेग से टूटा हुआ बाँध (सँभालना कठिन है), वैसे ही यह विशाल राज्य आपके अतिरिक्त किसी अन्य के लिए सँभालना कठिन है।"
Verse 6
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः । अनुगन्तुं न शक्तिर् मे गतिं तव महीपते ॥
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ | anugantuṃ na śaktir me gatiṃ tava mahīpate
As the pace of a horse is to a mule, or of Tārkṣya (Garuḍa) to a lesser bird, so have I no power to follow your pace, O lord of the earth.
"हे पृथ्वीपति! जैसे खच्चर में घोड़े की गति का, या किसी छोटे पक्षी में गरुड़ (तार्क्ष्य) की गति का (अनुसरण करने की शक्ति नहीं होती), वैसे ही मुझमें आपकी गति का अनुसरण करने की शक्ति नहीं है।"
Verse 7
सुजीवं नित्यशस् तस्य यः परैर् उपजीव्यते । राम तेन तु दुर्जीवं यः परान् उपजीवति ॥
sujīvaṃ nityaśas tasya yaḥ parair upajīvyate | rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parān upajīvati
He who is supported by others ever lives well; but hard, O Rāma, is the living of him who must live upon others.
"हे राम! जिसका भरण-पोषण दूसरे करते हैं, वह सदा सुख से जीता है; किन्तु जिसे दूसरों के सहारे जीना पड़े, उसका जीवन कठिन होता है।"
Verse 8
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः । ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥
yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ | hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ
Just as a tree, planted and reared by a man of small stature, when its trunk has grown tall becomes hard to climb, a great tree —
"जैसे किसी छोटे कद के मनुष्य द्वारा लगाया और बढ़ाया गया वृक्ष, जब उसका तना ऊँचा हो जाता है, तो वह महान वृक्ष चढ़ने में कठिन हो जाता है —"
Verse 9
स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः ॥
sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet | sa tāṃ nānubhavet prītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ
and when, having come into flower, it shows no fruit, he reaps not that joy for the sake of which it was reared —
"और जब वह फूलकर भी फल नहीं दिखाता, तो जिस प्रयोजन से वह पाला गया था, वह आनन्द उसे (माली को) प्राप्त नहीं होता —"
Verse 10
एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि । यदि त्वम् अस्मान् ऋषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि ॥
eṣopamā mahābāho tvam arthaṃ vettum arhasi | yadi tvam asmān ṛṣabho bhartā bhṛtyān na śādhi hi
this is the simile, O mighty-armed one, whose meaning you ought to grasp: if you, a bull among men, being our lord, do not govern us, your dependents.
The protasis of 10 is completed by the fruitless-tree image of 8–9; the sentence is left suspended in the text.
"हे महाबाहु! यह उपमा है, जिसका अभिप्राय आपको समझना चाहिए — यदि आप, नरश्रेष्ठ, हमारे स्वामी होकर, हम आश्रितों का शासन न करें।"
Verse 11
श्रेणयस् त्वां महाराज पश्यन्त्व् अग्र्याश् च सर्वशः । प्रतपन्तम् इवादित्यं राज्ये स्थितम् अरिंदमम् ॥
śreṇayas tvāṃ mahārāja paśyantv agryāś ca sarvaśaḥ | pratapantam ivādityaṃ rājye sthitam ariṃdamam
Let the guilds and the foremost men on every side behold you, O great king, O tamer of foes, established in the kingdom, blazing like the scorching sun.
"हे महाराज! हे शत्रुदमन! श्रेणियाँ (संघ) और सब ओर के श्रेष्ठजन आपको राज्य पर प्रतिष्ठित देखें — तपते हुए सूर्य के समान देदीप्यमान।"
Verse 12
तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥
tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ | antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ
As you ride forth, O Kākutstha, let the elephants trumpet in their rut; let the women of the inner apartments rejoice, well content.
"हे काकुत्स्थ! आपके पीछे चलते समय मदमत्त हाथी गर्जें; और अन्तःपुर की स्त्रियाँ संयतचित्त होकर आनन्द मनाएँ।"
Verse 13
तस्य साध्व् इत्य् अमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥
tasya sādhv ity amanyanta nāgarā vividhā janāḥ | bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ
The townsfolk, the various people, deemed "Well said!" when they heard the words of Bharata, who was thus entreating Rāma in return.
राम से इस प्रकार प्रत्युत्तर में याचना करते हुए भरत के वचन सुनकर नगर के नाना प्रकार के लोगों ने "साधु!" ऐसा माना।
Verse 14
तम् एवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् । रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयद् आत्मवान् ॥
tam evaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam | rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayad ātmavān
Seeing him so grieved, the illustrious one lamenting, Rāma — self-possessed, of disciplined soul — consoled Bharata:
इस प्रकार दुखी, विलाप करते हुए उन यशस्वी भरत को देखकर आत्मसंयमी, कृतात्मा राम ने उन्हें सान्त्वना दी —
Verse 15
नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयम् अनीश्वरः । इतश् चेतरतश् चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥
nātmanaḥ kāmakāro 'sti puruṣo 'yam anīśvaraḥ | itaś cetarataś cainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati
"A man is not the master of his own will, nor has he (sovereign) power; hither and thither does Fate (kṛtānta) drag him.
"मनुष्य अपनी इच्छा का स्वामी नहीं है, न ही उसका कोई (स्वाधीन) अधिकार है; काल (कृतान्त) उसे इधर-उधर खींचता फिरता है।"
Verse 16
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam
All accumulations end in decay; all risings-up end in falling; all unions end in separation; and life ends in death.
"सब संग्रहों का अन्त क्षय है, सब उन्नतियों का अन्त पतन है; संयोगों का अन्त वियोग है, और जीवन का अन्त मृत्यु है।"
Verse 17
यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद् भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम् ॥
yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanād bhayam | evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇād bhayam
As for ripe fruits there is no fear but of falling, so for a man once born there is no fear but of dying.
"जैसे पके हुए फलों को गिरने के अतिरिक्त और कोई भय नहीं, वैसे ही जन्म लेने वाले मनुष्य को मरने के अतिरिक्त और कोई भय नहीं।"
Verse 18
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति । तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥
yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati | tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ
As a house with firm pillars, grown old, collapses, so do men collapse, fallen under the sway of old age and death.
"जैसे दृढ़ खम्भों वाला घर भी पुराना होकर गिर जाता है, वैसे ही मनुष्य भी बुढ़ापे और मृत्यु के वश में पड़कर गिर जाते हैं।"
Verse 19
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनाम् इह । आयूंषि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इवांशवः ॥
ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇinām iha | āyūṃṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalam ivāṃśavaḥ
The days and nights pass by for all living beings here; swiftly they waste away their life-spans, as the sun's rays waste the water in summer.
"इस संसार में सब प्राणियों के दिन-रात बीतते जाते हैं; वे आयु को शीघ्र ही वैसे क्षीण कर देते हैं, जैसे ग्रीष्म में सूर्य की किरणें जल को।"
Verse 20
आत्मानम् अनुशोच त्वं किम् अन्यम् अनुशोचसि । आयुस् ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥
ātmānam anuśoca tvaṃ kim anyam anuśocasi | āyus te hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca
Grieve for yourself — why do you grieve for another? Your own life is ebbing, whether you stay or go.
"तुम अपने लिए शोक करो — दूसरे के लिए क्यों शोक करते हो? ठहरो या चलो, तुम्हारी अपनी आयु तो घटती ही जा रही है।"
Verse 21
सहैव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति । गत्वा सुदीर्घम् अध्वानं सह मृत्युर् निवर्तते ॥
sahaiva mṛtyur vrajati saha mṛtyur niṣīdati | gatvā sudīrgham adhvānaṃ saha mṛtyur nivartate
Death journeys along with one; death sits down with one; having gone a very long road, death returns together with one.
"मृत्यु (प्राणी के) साथ ही चलती है, मृत्यु साथ ही बैठती है; बहुत लम्बा मार्ग चलकर मृत्यु साथ ही लौटती है।"
Verse 22
गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश् चैव शिरोरुहाः । जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥
gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāś caiva śiroruhāḥ | jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet
Wrinkles have come upon the limbs, and the hairs of the head are white; a man worn out by old age — by what deed can he make himself flourish again?
"अंगों पर झुर्रियाँ आ गईं और सिर के बाल सफ़ेद हो गए — बुढ़ापे से जीर्ण हुआ मनुष्य भला कौन-सा कर्म करके फिर से अपने को (युवा) बना ले?"
Verse 23
नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ । आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥
nandanty udita āditye nandanty astam ite ravau | ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam
Men rejoice when the sun has risen, and rejoice when the sun has set; yet they do not perceive the wasting of their own life.
"सूर्य के उदय होने पर लोग आनन्दित होते हैं, सूर्य के अस्त होने पर भी आनन्दित होते हैं; किन्तु मनुष्य अपने जीवन के क्षीण होने को नहीं समझते।"
Verse 24
हृष्यन्त्य् ऋतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवम् इहागतम् । ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥
hṛṣyanty ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navam ihāgatam | ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ
They delight to see the face of each season, newly come again; yet by the turning of the seasons comes the wasting of the life of living beings.
"नई-नई आई हुई ऋतु का मुख (आगमन) देखकर लोग हर्षित होते हैं; किन्तु ऋतुओं के परिवर्तन से ही प्राणियों के प्राणों का क्षय होता है।"
Verse 25
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालम् आसाद्य कं चन ॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave | sametya ca vyapeyātāṃ kālam āsādya kaṃ cana
As two logs might come together in the great ocean, and, having met, drift apart again on reaching a certain hour —
"जैसे महासागर में दो काष्ठ परस्पर मिल जाएँ, और मिलकर किसी समय के आ जाने पर फिर अलग हो जाएँ —"
Verse 26
एवं भार्याश् च पुत्राश् च ज्ञातयश् च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषां विनाभवः ॥
evaṃ bhāryāś ca putrāś ca jñātayaś ca vasūni ca | sametya vyavadhāvanti dhruvo hy eṣāṃ vinābhavaḥ
so wives and sons and kinsmen and wealth: having come together, they run asunder; for their parting is certain.
"वैसे ही पत्नियाँ, पुत्र, बान्धव और धन — ये मिलकर फिर बिखर जाते हैं; इनका वियोग तो निश्चित है।"
Verse 27
नात्र कश् चिद् यथा भावं प्राणी समभिवर्तते । तेन तस्मिन् न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्य् अनुशोचतः ॥
nātra kaś cid yathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate | tena tasmin na sāmarthyaṃ pretasyāsty anuśocataḥ
No creature here can overpass its appointed state; therefore in one who grieves for the departed there lies no power (to help).
"यहाँ कोई प्राणी अपनी नियत अवस्था का उल्लंघन नहीं कर सकता; इसीलिए दिवंगत के लिए शोक करने वाले में उसे (बचाने की) कोई सामर्थ्य नहीं।"
Verse 28
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश् चित् पथि स्थितः । अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति ॥
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaś cit pathi sthitaḥ | aham apy āgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatām iti
Just as one standing by the road might say to a passing caravan, 'I too shall come along behind you' —
"जैसे मार्ग में खड़ा कोई व्यक्ति जाते हुए किसी काफ़िले से कहे — 'मैं भी आप लोगों के पीछे-पीछे आऊँगा' —"
Verse 29
एवं पूर्वैर् गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः । तम् आपन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥
evaṃ pūrvair gato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ | tam āpannaḥ kathaṃ śoced yasya nāsti vyatikramaḥ
so is the road certain, the road of our fathers and forefathers, by which they have gone; having come upon it, where there is no overstepping, how should one grieve?
"वैसे ही पूर्वजों — पिता-पितामहों — का वह निश्चित मार्ग है जिससे वे चले गए; उस पर आकर, जहाँ कोई उल्लंघन सम्भव नहीं, भला कोई शोक क्यों करे?"
Verse 30
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥
vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ | ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ
Since youth is ever falling away, like a stream that does not return, the self should be fixed upon the good; those who do so are called the partakers of happiness.
"चूँकि यौवन न लौटने वाली धारा के समान सदा गिरता (बीतता) जा रहा है, इसलिए आत्मा को कल्याण (धर्म) में लगाना चाहिए; ऐसा करने वाले ही सुख के भागी कहे गए हैं।"
Verse 31
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश् चाप्तदक्षिणैः । धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ | dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ
Our father, the lord of the earth, righteous of soul, by all his holy sacrifices with their bestowed fees, his sin shaken off, has gone to heaven.
"धर्मात्मा हमारे पिता, पृथ्वीपति, दक्षिणा सहित सब शुभ यज्ञों द्वारा अपना पाप धोकर स्वर्ग सिधार गए।"
Verse 32
भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् । अर्थादानाच् च धार्मेण पिता नस् त्रिदिवं गतः ॥
bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt | arthādānāc ca dhārmeṇa pitā nas tridivaṃ gataḥ
By duly maintaining his servants, by guarding his subjects, and by taking taxes according to dharma, our father has gone to the third heaven.
"सेवकों का भली-भाँति भरण करने से, प्रजा के पालन से, और धर्मपूर्वक कर लेने से हमारे पिता स्वर्ग को गए।"
Verse 33
इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् भोगांश् चावाप्य पुष्कलान् । उत्तमं चायुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवीपतिः ॥
iṣṭvā bahuvidhair yajñair bhogāṃś cāvāpya puṣkalān | uttamaṃ cāyur āsādya svar gataḥ pṛthivīpatiḥ
Having sacrificed with manifold sacrifices and won abundant enjoyments, and having attained the fullest span of life, the lord of the earth has gone to heaven.
"नाना प्रकार के यज्ञों से यजन करके और प्रचुर भोग प्राप्त करके, तथा उत्तम आयु भोगकर पृथ्वीपति स्वर्ग सिधार गए।"
Verse 34
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः । दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ | daivīm ṛddhim anuprāpto brahmalokavihāriṇīm
For our father, having cast off his aged human body, has attained a divine prosperity that roams the world of Brahmā.
"क्योंकि हमारे पिता अपने जीर्ण मानव-शरीर को त्यागकर ब्रह्मलोक में विचरण करने वाली दिव्य समृद्धि को प्राप्त हो गए।"
Verse 35
तं तु नैवं विधः कश् चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हति । त्वद्विधो यद्विधश् चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥
taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaś cit prājñaḥ śocitum arhati | tvadvidho yadvidhaś cāpi śrutavān buddhimattaraḥ
Him no wise man such as you — nor any that is learned and of greater wisdom — ought thus to grieve.
"उनके लिए तुम-जैसे किसी बुद्धिमान, या तुम से भी अधिक विद्वान एवं अधिक बुद्धिमान किसी को भी, इस प्रकार शोक नहीं करना चाहिए।"
Verse 36
एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा । वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥
ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā | varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā
These manifold griefs, and laments, and weepings, are to be shunned in every condition by the steadfast, the wise.
"ये नाना प्रकार के शोक, तथा विलाप और रुदन — धीर एवं बुद्धिमान पुरुष को सब अवस्थाओं में इनका त्याग करना चाहिए।"
Verse 37
स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदताम्व् वर ॥
sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm | tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāmv vara
Be of good cheer; do not grieve; go and dwell in that city; for so you were appointed by our father, the self-controlled, best of speakers.
"अतः तुम स्वस्थ हो जाओ, शोक मत करो; जाकर उस नगरी (अयोध्या) में निवास करो; क्योंकि आत्मसंयमी, वक्ताओं में श्रेष्ठ पिता ने तुम्हें ऐसा ही नियुक्त किया है।"
Verse 38
यत्राहम् अपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा । तत्रैवाहं करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम् ॥
yatrāham api tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā | tatraivāhaṃ kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam
And where I too have been appointed by that same holy-deeded one — there alone shall I carry out the command of my noble father.
"और जहाँ मुझे भी उन्हीं पुण्यकर्मा ने नियुक्त किया है, वहीं मैं अपने आर्य पिता की आज्ञा का पालन करूँगा।"
Verse 39
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यम् अरिंदम । तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyam ariṃdama | tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā
It is not right for me to forsake his command, O tamer of foes; and by you too it is ever to be honored — he is indeed our kinsman, he is our father."
"हे शत्रुदमन! मेरे लिए उनकी आज्ञा का त्याग करना न्यायसंगत नहीं; और तुम्हें भी उसे सदा मान्य रखना चाहिए — वे ही हमारे बन्धु हैं, वे ही हमारे पिता हैं।"
Verse 40
एवम् उक्त्वा तु विरते रामे वचनम् अर्थवत् । उवाच भरतश् चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥
evam uktvā tu virate rāme vacanam arthavat | uvāca bharataś citraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ
When Rāma ceased, having spoken this meaningful speech, the righteous Bharata spoke to the righteous one a wondrous word:
जब राम यह सार्थक वचन कहकर मौन हुए, तब धर्मात्मा भरत ने उन धर्मात्मा से यह अद्भुत वचन कहा —
Verse 41
को हि स्याद् ईदृशो लोके यादृशस् त्वम् अरिंदम । न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर् वा न प्रहर्षयेत् ॥
ko hi syād īdṛśo loke yādṛśas tvam ariṃdama | na tvāṃ pravyathayed duḥkhaṃ prītir vā na praharṣayet
"Who in the world could be such as you are, O tamer of foes? Sorrow would not distress you, nor would pleasure unsettle you with delight.
"हे शत्रुदमन! संसार में भला कौन आप-जैसा होगा? दुःख आपको व्यथित नहीं करता, और न सुख आपको हर्ष से विचलित करता है।"
Verse 42
संमतश् चासि वृद्धानां तांश् च पृच्छसि संशयान् । यथा मृतस् तथा जीवन् यथासति तथा सति ॥
saṃmataś cāsi vṛddhānāṃ tāṃś ca pṛcchasi saṃśayān | yathā mṛtas tathā jīvan yathāsati tathā sati
You are esteemed by the elders, and you ask of them your doubts; to you the dead and the living are alike, the non-existent and the existent alike.
"आप वृद्धों द्वारा सम्मानित हैं, और अपने सन्देहों को उन्हीं से पूछते हैं; आपके लिए मृत और जीवित समान हैं, असत् और सत् समान हैं।"
Verse 43
यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः । स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति ॥
yasyaiṣa buddhilābhaḥ syāt paritapyeta kena saḥ | sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditum arhati
He who has gained such wisdom — by what could he be tormented? Having come upon such calamity, he ought not to despair.
"जिसे ऐसी बुद्धि प्राप्त हो, वह भला किससे संतप्त हो? वह ऐसा संकट पाकर भी विषाद नहीं करता।"
Verse 44
अमरोपमसत्त्वस् त्वं महात्मा सत्यसंगरः । सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश् चासि राघव ॥
amaropamasattvas tvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ | sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃś cāsi rāghava
Of being like an immortal, great-souled, true to your word, all-knowing and all-seeing and wise are you, O Rāghava.
"हे राघव! आप अमर के समान सत्त्व वाले, महात्मा, सत्यप्रतिज्ञ, सर्वज्ञ, सर्वदर्शी और बुद्धिमान हैं।"
Verse 45
न त्वाम् एवं गुणैर् युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुम् अर्हति ॥
na tvām evaṃ guṇair yuktaṃ prabhavābhavakovidam | aviṣahyatamaṃ duḥkham āsādayitum arhati
Grief most unbearable ought not to overtake you, endowed as you are with such virtues, skilled in the (nature of) becoming and un-becoming.
"ऐसे गुणों से युक्त, भाव और अभाव (उत्पत्ति-विनाश) के ज्ञाता आप पर अत्यन्त असह्य दुःख को आना उचित नहीं।"
Verse 46
प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम् । क्षुद्रया तद् अनिष्टं मे प्रसीदतु भवान् मम ॥
proṣite mayi yat pāpaṃ mātrā matkāraṇāt kṛtam | kṣudrayā tad aniṣṭaṃ me prasīdatu bhavān mama
The sin that my mother, that base woman, committed on my account while I was away — that unwished-for deed — may you be gracious to me for it.
"मेरे बाहर रहते समय मेरी माता, उस क्षुद्र स्त्री ने, मेरे कारण जो पाप किया, वह मुझे अनिष्ट ही था; उसके लिए आप मुझ पर प्रसन्न हों।"
Verse 47
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥
dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram | hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm
I am bound by the bond of dharma; therefore I do not here slay this mother with the severe rod of punishment, evildoer though she be and deserving of the rod.
"मैं धर्म के बन्धन से बँधा हूँ; इसीलिए यहाँ इस माता को, यद्यपि वह पापिनी और दण्ड के योग्य है, तीव्र दण्ड से नहीं मारता।"
Verse 48
कथं दशरथाज् जातः शुद्धाभिजनकर्मणः । जानन् धर्मम् अधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥
kathaṃ daśarathāj jātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ | jānan dharmam adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam
Being born of Daśaratha, of pure lineage and deeds, how, knowing dharma, should I do a most unrighteous and contemptible deed?
"पवित्र कुल और कर्म वाले दशरथ से उत्पन्न होकर, धर्म को जानते हुए भी मैं भला अत्यन्त अधर्मपूर्ण और निन्दित कर्म कैसे करूँ?"
Verse 49
गुरुः क्रियावान् वृद्धश् च राजा प्रेतः पितेति च । तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥
guruḥ kriyāvān vṛddhaś ca rājā pretaḥ piteti ca | tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi
An elder, a performer of rites, aged, a king, now dead, and a father — I cannot revile my father in the assembly; he is a deity too.
"वे गुरुजन, यज्ञशील, वृद्ध, राजा, अब दिवंगत, और पिता हैं — मैं सभा में अपने पिता की निन्दा नहीं कर सकता; वे तो देवता भी हैं।"
Verse 50
को हि धर्मार्थयोर् हीनम् ईदृशं कर्म किल्बिषम् । स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्ञ धर्मवित् ॥
ko hi dharmārthayor hīnam īdṛśaṃ karma kilbiṣam | striyāḥ priyacikīrṣuḥ san kuryād dharmajña dharmavit
For who, knowing and versed in dharma, to do a woman's pleasure, would commit such a sinful deed, void of dharma and of artha, O knower of dharma?
"हे धर्मज्ञ! धर्म को जानने और उसमें निपुण भला कौन, किसी स्त्री को प्रसन्न करने की इच्छा से, धर्म और अर्थ से रहित ऐसा पापपूर्ण कर्म करेगा?"
Verse 51
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः । राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥
antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ | rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā
'At the hour of their end, beings lose their wits' — so runs the ancient teaching; by the king's acting thus in the world, that teaching has been made manifest before our eyes.
"'अन्तकाल में प्राणी मोहित हो जाते हैं' — ऐसा प्राचीन श्रुतिवचन है; संसार में राजा के इस प्रकार आचरण करने से वह श्रुति प्रत्यक्ष सिद्ध हो गई।"
Verse 52
साध्व् अर्थम् अभिसंधाय क्रोधान् मोहाच् च साहसात् । तातस्य यद् अतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान् ॥
sādhv artham abhisaṃdhāya krodhān mohāc ca sāhasāt | tātasya yad atikrāntaṃ pratyāharatu tad bhavān
Aiming truly at the good, undo what our father transgressed through anger, delusion, and rashness; let it be set right by you.
"सचमुच कल्याण का लक्ष्य रखकर, पिता ने क्रोध, मोह और दुस्साहस से जो उल्लंघन (अन्याय) किया, उसे आप सुधार दें।"
Verse 53
पितुर् हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते । तद् अपत्यं मतं लोके विपरीतम् अतो ऽन्यथा ॥
pitur hi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate | tad apatyaṃ mataṃ loke viparītam ato 'nyathā
For a son who thinks well of his father's transgression — that offspring is held good in the world; one who does the contrary is held otherwise.
"क्योंकि जो पुत्र अपने पिता के उल्लंघन (अन्याय) को उचित मानता है, वह सन्तान संसार में अच्छी मानी जाती है; इससे विपरीत करने वाला अन्यथा (बुरा) माना जाता है।"
Verse 54
तद् अपत्यं भवान् अस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः । अभिपत् तत् कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥
tad apatyaṃ bhavān astu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ | abhipat tat kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam
Be you that (worthy) offspring; do not uphold your father's ill-done deed — the deed done which the steadfast in the world condemn.
One word in the second line (abhipat) is textually uncertain; only the clear sense is rendered.
"आप वही (सुयोग्य) सन्तान बनें; पिता के दुष्कृत्य का समर्थन न करें — उस किए हुए कर्म का, जिसकी संसार में धीर पुरुष निन्दा करते हैं।"
Verse 55
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश् च नः । पौरजानपदान् सर्वांस् त्रातु सर्वम् इदं भवान् ॥
kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃś ca naḥ | paurajānapadān sarvāṃs trātu sarvam idaṃ bhavān
May you deliver all of this — Kaikeyī, and me, and our father, our friends and kinsmen, and all the townsfolk and country-folk.
"कैकेयी को, मुझको, पिता को, हमारे सुहृदों और बान्धवों को, तथा सब नगरवासियों और देशवासियों को — इस सबको आप ही बचाएँ।"
Verse 56
क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् । ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति ॥
kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam | īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartum arhati
Where is the forest, and where the warrior's calling? Where the matted locks, and where the duty of protecting? Such a self-contradicting course you ought not to follow.
"कहाँ वन और कहाँ क्षात्रधर्म? कहाँ जटाएँ और कहाँ (प्रजा का) पालन? ऐसा परस्पर-विरोधी कर्म आपको नहीं करना चाहिए।"
Verse 57
अथ क्लेशजम् एव त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि । धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि ॥
atha kleśajam eva tvaṃ dharmaṃ caritum icchasi | dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśam āpnuhi
Or if you wish to practice the dharma born of hardship — then, protecting the four varṇas according to dharma, find therein your hardship.
"अथवा यदि आप क्लेश से उत्पन्न होने वाले धर्म का ही आचरण करना चाहते हैं, तो धर्मपूर्वक चारों वर्णों का पालन करते हुए उसी में क्लेश उठाइए।"
Verse 58
चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् आश्रमम् । आहुर् धर्मज्ञ धर्मज्ञास् तं कथं त्यक्तुम् अर्हसि ॥
caturṇām āśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭham āśramam | āhur dharmajña dharmajñās taṃ kathaṃ tyaktum arhasi
For of the four orders of life, the householder's is the highest order, O knower of dharma, so the knowers of dharma declare; how can you forsake it?
"हे धर्मज्ञ! चारों आश्रमों में गृहस्थाश्रम ही श्रेष्ठ आश्रम है — ऐसा धर्मज्ञ कहते हैं; उसे आप भला कैसे त्याग सकते हैं?"
Verse 59
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्य् अहम् । स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥
śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hy aham | sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati
In learning, in station, and in birth, I am but a child to you; how then shall I protect the earth while you yet live?
"विद्या में, पद में और जन्म में तो मैं आपके सामने बालक हूँ; फिर आपके रहते मैं पृथ्वी का पालन कैसे करूँगा?"
Verse 60
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्य् अहम् । भवता च विना भूतो न वर्तयितुम् उत्सहे ॥
hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpy aham | bhavatā ca vinā bhūto na vartayitum utsahe
Lacking in intellect and in virtue, a child, and lacking in station too — bereft of you I have not the power to carry on.
"बुद्धि और गुणों में हीन, बालक, और पद में भी हीन मैं — आपके बिना होकर (जीवन) चलाने में समर्थ नहीं।"
Verse 61
इदं निखिलम् अव्यग्रं पित्र्यं राज्यम् अकण्टकम् । अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥
idaṃ nikhilam avyagraṃ pitryaṃ rājyam akaṇṭakam | anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ
Rule this whole untroubled, thornless ancestral kingdom according to your own dharma, O knower of dharma, together with your kinsmen.
"हे धर्मज्ञ! इस सम्पूर्ण, निर्विघ्न, निष्कण्टक पैतृक राज्य का बान्धवों सहित अपने धर्म के अनुसार शासन कीजिए।"
Verse 62
इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः । ऋत्विजः सवसिष्ठाश् च मन्त्रवन् मन्त्रकोविदाः ॥
ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ | ṛtvijaḥ savasiṣṭhāś ca mantravan mantrakovidāḥ
Here and now let the officiants, with Vasiṣṭha, skilled in the sacred formulas, consecrate you with the mantras, O knower of dharma, together with your kinsmen.
"हे धर्मज्ञ! यहीं और अभी वसिष्ठ सहित, मन्त्रों में निपुण ऋत्विज बान्धवों सहित आपका मन्त्रों से अभिषेक करें।"
Verse 63
अभिषिक्तस् त्वम् अस्माभिर् अयोध्यां पालने व्रज । विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिर् इव वासवः ॥
abhiṣiktas tvam asmābhir ayodhyāṃ pālane vraja | vijitya tarasā lokān marudbhir iva vāsavaḥ
Consecrated by us, go to the guarding of Ayodhyā, having swiftly conquered the worlds, as Vāsava (Indra) with the Maruts.
"हमारे द्वारा अभिषिक्त होकर आप अयोध्या के पालन के लिए जाइए — वैसे ही जैसे वासव (इन्द्र) मरुतों सहित वेग से लोकों को जीतकर (चलते हैं)।"
Verse 64
ऋणानि त्रीण्य् अपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन् । सुहृदस् तर्पयन् कामैस् त्वम् एवात्रानुशाधि माम् ॥
ṛṇāni trīṇy apākurvan durhṛdaḥ sādhu nirdahan | suhṛdas tarpayan kāmais tvam evātrānuśādhi mām
Discharging the three debts, utterly burning up the ill-wishers, gratifying your friends with their desires — rule me too herein.
"तीनों ऋणों को चुकाते हुए, दुष्ट-हृदय शत्रुओं को भली-भाँति जलाते हुए, और सुहृदों को कामनाओं से तृप्त करते हुए, आप मेरा भी इसमें शासन कीजिए।"
Verse 65
अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस् ते ऽभिषेचने । अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस् ते दिशो दश ॥
adyārya muditāḥ santu suhṛdas te 'bhiṣecane | adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdas te diśo daśa
Today, O noble one, let your friends rejoice at your consecration; today let your foes in fear flee to the ten quarters.
"हे आर्य! आज आपके अभिषेक पर आपके सुहृद आनन्दित हों; आज आपके दुष्ट-हृदय शत्रु भयभीत होकर दसों दिशाओं में भाग जाएँ।"
Verse 66
आक्रोशं मम मातुश् च प्रमृज्य पुरुषर्षभ । अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥
ākrośaṃ mama mātuś ca pramṛjya puruṣarṣabha | adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt
Wiping away the reproach upon me and upon my mother, O bull among men, today save that reverend one, your father, yonder from the stain of sin.
"हे नरश्रेष्ठ! मुझ पर और मेरी माता पर लगे आक्षेप को मिटाकर, आज वहाँ अपने पूज्य पिता को पाप के कलंक से बचाइए।"
Verse 67
शिरसा त्वाभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि । बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्व् इव महेश्वरः ॥
śirasā tvābhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi | bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣv iva maheśvaraḥ
With my head bowed I entreat you: show compassion upon me, and upon all our kinsmen, as Maheśvara upon all beings.
"मैं सिर झुकाकर आपसे याचना करता हूँ — मुझ पर और हमारे सब बान्धवों पर वैसे ही करुणा कीजिए, जैसे महेश्वर समस्त प्राणियों पर।"
Verse 68
अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव भवान् इतः । गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धम् अप्य् अहम् ॥
atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanam eva bhavān itaḥ | gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham apy aham
Or else, if you will go hence to the forest, setting (the city) behind you — I too shall go together with you."
"अथवा यदि आप (नगर को) पीछे छोड़कर यहाँ से वन को ही जाएँगे, तो मैं भी आपके साथ ही चलूँगा।"
Verse 69
तथापि रामो भरतेन ताम्यत; प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः । न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्; मतिं पितुस् तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥
tathāpi rāmo bharatena tāmyata; prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ | na caiva cakre gamanāya sattvavān; matiṃ pitus tadvacane pratiṣṭhitaḥ
Yet Rāma, the lord of the earth, strong of soul, though thus entreated by the pining Bharata who bowed his head to win him — did not set his mind on going; his resolve stood fixed upon his father's word.
फिर भी पृथ्वीपति सत्त्वशाली राम, सिर झुकाकर मनाते हुए पीड़ित भरत के द्वारा प्रसन्न किए जाने पर भी, (वन से लौटकर) जाने का मन न बना सके; उनका निश्चय पिता के वचन पर दृढ़ रूप से स्थित रहा।
Verse 70
तद् अद्भुतं स्थैर्यम् अवेक्ष्य राघवे; समं जनो हर्षम् अवाप दुःखितः । न यात्य् अयोध्याम् इति दुःखितो ऽभवत्; स्थिरप्रतिज्ञत्वम् अवेक्ष्य हर्षितः ॥
tad adbhutaṃ sthairyam avekṣya rāghave; samaṃ jano harṣam avāpa duḥkhitaḥ | na yāty ayodhyām iti duḥkhito 'bhavat; sthirapratijñatvam avekṣya harṣitaḥ
Beholding that wondrous steadfastness in Rāghava, the people were grieved and gladdened alike: grieved that he would not go to Ayodhyā, yet, seeing the firmness of his vow, gladdened.
राघव की उस अद्भुत दृढ़ता को देखकर दुखी जन समान रूप से हर्ष और दुःख दोनों को प्राप्त हुआ — यह देखकर दुखी कि वे अयोध्या नहीं जा रहे, और उनकी प्रतिज्ञा की दृढ़ता देखकर हर्षित भी।
Verse 71
तम् ऋत्विजो नैगमयूथवल्लभास्; तथा विसंज्ञाश्रुकलाश् च मातरः । तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः; प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥
tam ṛtvijo naigamayūthavallabhās; tathā visaṃjñāśrukalāś ca mātaraḥ | tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ; praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha
The officiants, the leaders dear to the guilds and the townsfolk, and the mothers, their tears breaking forth as they swooned, praised Bharata who spoke thus, and, bowing to Rāma, joined him in entreaty.
ऋत्विजों ने, व्यापारियों और नगरवासियों के समूह के प्रिय नेताओं ने, तथा अचेत होकर आँसू बहाती माताओं ने भी इस प्रकार कहते हुए भरत की सराहना की, और राम को प्रणाम कर उनके साथ ही याचना की।