Sarga 97
Ayodhya Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तं तु रामः समाश्वास्य भ्रातरं गुरुवत्सलम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥
taṃ tu rāmaḥ samāśvāsya bhrātaraṃ guruvatsalam | lakṣmaṇena saha bhrātrā praṣṭuṃ samupacakrame
But Rāma, having consoled his brother, who was fond of his elders, together with his brother Lakṣmaṇa, set about to question him:
किन्तु राम ने गुरुजनों के प्रति स्नेहशील अपने भाई को सान्त्वना देकर, भाई लक्ष्मण के साथ, उससे पूछना आरम्भ किया —
Verse 2
किम् एतद् इच्छेयम् अहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया । यस्मात् त्वम् आगतो देशम् इमं चीरजटाजिनी ॥
kim etad iccheyam ahaṃ śrotuṃ pravyāhṛtaṃ tvayā | yasmāt tvam āgato deśam imaṃ cīrajaṭājinī
"This I would wish to hear, declared by you — wherefore you have come to this region, clad in bark, matted locks, and deerskin.
"मैं तुम्हारे द्वारा कहा गया यह सुनना चाहता हूँ — कि तुम किस कारण वल्कल, जटा और मृगचर्म धारण किए इस प्रदेश में आए हो।"
Verse 3
यन्निमित्तम् इमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः । हित्वा राज्यं प्रविष्टस् त्वं तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
yannimittam imaṃ deśaṃ kṛṣṇājinajaṭādharaḥ | hitvā rājyaṃ praviṣṭas tvaṃ tat sarvaṃ vaktum arhasi
On what cause, wearing black antelope-skin and matted locks, you have forsaken the kingdom and entered this region — all this you should tell."
"किस निमित्त से कृष्ण मृगचर्म और जटा धारण किए, राज्य को छोड़कर तुम इस प्रदेश में प्रविष्ट हुए — यह सब तुम्हें बताना चाहिए।"
Verse 4
इत्य् उक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रगृह्य बलवद् भूयः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
ity uktaḥ kekayīputraḥ kākutsthena mahātmanā | pragṛhya balavad bhūyaḥ prāñjalir vākyam abravīt
Thus addressed by the great-souled Kākutstha, the son of Kaikeyī, mastering himself mightily once more, with folded hands spoke this word:
महात्मा काकुत्स्थ द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर कैकेयीपुत्र भरत अपने को बलपूर्वक फिर सँभालकर, हाथ जोड़कर यह वचन बोले —
Verse 5
आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः ॥
āryaṃ tātaḥ parityajya kṛtvā karma suduṣkaram | gataḥ svargaṃ mahābāhuḥ putraśokābhipīḍitaḥ
"The noble father, the mighty-armed, having forsaken us and done a most hard deed, afflicted with grief for his son, has gone to heaven.
"हे शत्रुसूदन! आर्य पिता, वे महाबाहु, अत्यन्त दुष्कर कर्म करके, हमें छोड़कर, पुत्र-शोक से पीड़ित होकर स्वर्ग सिधार गए।"
Verse 6
स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप । चकार सुमहत् पापम् इदम् आत्मयशोहरम् ॥
striyā niyuktaḥ kaikeyyā mama mātrā paraṃtapa | cakāra sumahat pāpam idam ātmayaśoharam
Set on by a woman — by Kaikeyī, my mother, O scorcher of foes — he did this very great sin that robbed him of his own fame.
"हे परंतप! स्त्री द्वारा — मेरी माता कैकेयी द्वारा — प्रेरित होकर उन्होंने यह बहुत बड़ा पाप किया, जिसने उनका अपना यश ही छीन लिया।"
Verse 7
सा राज्यफलम् अप्राप्य विधवा शोककर्शिता । पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम ॥
sā rājyaphalam aprāpya vidhavā śokakarśitā | patiṣyati mahāghore niraye jananī mama
She, my mother, not gaining the fruit of the kingdom, widowed and worn with grief, will fall into a most dreadful hell.
"वह मेरी माता राज्य का फल न पाकर, विधवा होकर, शोक से क्षीण होकर, अत्यन्त घोर नरक में गिरेगी।"
Verse 8
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि । अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवान् इव ॥
tasya me dāsabhūtasya prasādaṃ kartum arhasi | abhiṣiñcasva cādyaiva rājyena maghavān iva
You ought to show grace to me, who have become your servant; consecrate yourself this very day with the kingdom, like Maghavan (Indra).
"आप अपने दास बने हुए मुझ पर कृपा कीजिए; और आज ही इन्द्र के समान राज्य से अपना अभिषेक कराइए।"
Verse 9
इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातुरश् च याः । त्वत् सकाशम् अनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥
imāḥ prakṛtayaḥ sarvā vidhavā māturaś ca yāḥ | tvat sakāśam anuprāptāḥ prasādaṃ kartum arhasi
To all these subjects and the widowed queens who have come into your presence you ought to show your grace.
"ये सब प्रजाजन और जो विधवा माताएँ आपके पास आई हैं — इन पर कृपा कीजिए।"
Verse 10
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद । राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥
tadānupūrvyā yuktaṃ ca yuktaṃ cātmani mānada | rājyaṃ prāpnuhi dharmeṇa sakāmān suhṛdaḥ kuru
Receive the kingdom by dharma, in due succession and as befits yourself, O giver of honor; grant your friends their hearts' desire.
"हे मानद! क्रमानुसार और अपने अनुरूप उस राज्य को धर्मपूर्वक प्राप्त कीजिए, और सुहृदों की कामनाएँ पूरी कीजिए।"
Verse 11
भवत्व् अविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया । शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा ॥
bhavatv avidhavā bhūmiḥ samagrā patinā tvayā | śaśinā vimaleneva śāradī rajanī yathā
Let the whole earth be un-widowed, with you for its lord, as the autumn night with the spotless moon.
"आप-जैसे पति से समस्त पृथ्वी वैसे ही वैधव्यरहित हो जाए, जैसे निर्मल चन्द्रमा से शरद ऋतु की रात्रि।"
Verse 12
एभिश् च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया । भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥
ebhiś ca sacivaiḥ sārdhaṃ śirasā yācito mayā | bhrātuḥ śiṣyasya dāsasya prasādaṃ kartum arhasi
Entreated by me with head bowed, together with these ministers — to your brother, your pupil, your servant — you ought to show your grace.
"इन सचिवों सहित मैंने सिर झुकाकर आपसे याचना की है; अपने भाई, शिष्य और दास पर आप कृपा कीजिए।"
Verse 13
तद् इदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् । पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुम् उत्सहे ॥
tad idaṃ śāśvataṃ pitryaṃ sarvaṃ sacivamaṇḍalam | pūjitaṃ puruṣavyāghra nātikramitum utsahe
This whole eternal circle of our father's ministers, honored of old — O tiger among men, I have not the heart to overstep it."
"हे नरश्रेष्ठ! पिता का यह सम्पूर्ण शाश्वत, पूर्व से सम्मानित सचिव-मण्डल है; इसका उल्लंघन करने का मुझमें साहस नहीं।"
Verse 14
एवम् उक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः केकयीसुतः । रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः ॥
evam uktvā mahābāhuḥ sabāṣpaḥ kekayīsutaḥ | rāmasya śirasā pādau jagrāha bharataḥ punaḥ
Having spoken thus, the mighty-armed son of Kaikeyī, in tears, again clasped Rāma's feet with his head bowed.
ऐसा कहकर महाबाहु कैकेयीपुत्र भरत ने आँसू बहाते हुए, सिर झुकाकर फिर राम के चरण पकड़ लिए।
Verse 15
तं मत्तम् इव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदम् अब्रवीत् ॥
taṃ mattam iva mātaṅgaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ | bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ pariṣvajyedam abravīt
His brother Bharata, sighing again and again like a maddened elephant, Rāma embraced and spoke this:
बार-बार लम्बी साँसें लेते हुए मदमत्त हाथी के समान उस भाई भरत को गले लगाकर राम ने यह कहा —
Verse 16
कुलीनः सत्त्वसंपन्नस् तेजस्वी चरितव्रतः । राज्यहेतोः कथं पापम् आचरेत् त्वद्विधो जनः ॥
kulīnaḥ sattvasaṃpannas tejasvī caritavrataḥ | rājyahetoḥ kathaṃ pāpam ācaret tvadvidho janaḥ
"Being of good family, endowed with virtue, splendid, true to his vows — how would a man such as you commit a sin for the kingdom's sake?
"कुलीन, सत्त्वसम्पन्न, तेजस्वी और व्रत का पालन करने वाला तुम-जैसा पुरुष भला राज्य के लिए पाप कैसे कर सकता है?"
Verse 17
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्मम् अप्य् अरि सूदन । न चापि जननीं बाल्यात् त्वं विगर्हितुम् अर्हसि ॥
na doṣaṃ tvayi paśyāmi sūkṣmam apy ari sūdana | na cāpi jananīṃ bālyāt tvaṃ vigarhitum arhasi
I see in you no fault, not even a subtle one, O slayer of foes; nor should you, out of childishness, revile your mother.
"हे शत्रुसूदन! मैं तुममें सूक्ष्म-से-सूक्ष्म दोष भी नहीं देखता; और तुम्हें बालबुद्धिवश अपनी माता की भी निन्दा नहीं करनी चाहिए।"
Verse 18
यावत् पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते । तावद् धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्याम् अपि गौरवम् ॥
yāvat pitari dharmajña gauravaṃ lokasatkṛte | tāvad dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jananyām api gauravam
As great as is the reverence due to a father, O knower of dharma, honored by the world, so great, O best of the dharma-bearers, is the reverence due to a mother too.
"हे धर्मज्ञ! लोकसम्मानित पिता के प्रति जितना गौरव (आदर) है, हे धर्मधारियों में श्रेष्ठ! उतना ही गौरव माता के प्रति भी है।"
Verse 19
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव । माता पितृभ्याम् उक्तो ऽहं कथम् अन्यत् समाचरे ॥
etābhyāṃ dharmaśīlābhyāṃ vanaṃ gaccheti rāghava | mātā pitṛbhyām ukto 'haṃ katham anyat samācare
Told by these two of righteous conduct, my mother and father, 'Go to the forest,' O Rāghava — how should I do otherwise?
"हे राघव! धर्मशील माता-पिता द्वारा 'वन जाओ' ऐसा कहे जाने पर मैं भला इससे अन्यथा कैसे करूँ?"
Verse 20
त्वया राज्यम् अयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् । वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा ॥
tvayā rājyam ayodhyāyāṃ prāptavyaṃ lokasatkṛtam | vastavyaṃ daṇḍakāraṇye mayā valkalavāsasā
By you is to be gained the world-honored kingdom in Ayodhyā; by me, clad in bark, is to be dwelt in the Daṇḍaka forest.
"तुम्हें अयोध्या में लोकसम्मानित राज्य प्राप्त करना है; और मुझे वल्कल पहने दण्डकारण्य में निवास करना है।"
Verse 21
एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ । व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः ॥
evaṃ kṛtvā mahārājo vibhāgaṃ lokasaṃnidhau | vyādiśya ca mahātejā divaṃ daśaratho gataḥ
Having thus made the division in the presence of the world, and having so commanded, the great-splendored king Daśaratha has gone to heaven.
"इस प्रकार लोक के समक्ष विभाजन करके और आदेश देकर महातेजस्वी महाराज दशरथ स्वर्ग सिधार गए।"
Verse 22
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस् तव । पित्रा दत्तं यथाभागम् उपभोक्तुं त्वम् अर्हसि ॥
sa ca pramāṇaṃ dharmātmā rājā lokagurus tava | pitrā dattaṃ yathābhāgam upabhoktuṃ tvam arhasi
And that righteous king, the world's elder, is the authority for you; you ought to enjoy the share your father apportioned.
"और वे धर्मात्मा राजा, तुम्हारे लोकगुरु, प्रमाण हैं; पिता द्वारा दिए गए अपने भाग को ही तुम्हें भोगना चाहिए।"
Verse 23
चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यम् आश्रितः । उपभोक्ष्ये त्व् अहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥
caturdaśa samāḥ saumya daṇḍakāraṇyam āśritaḥ | upabhokṣye tv ahaṃ dattaṃ bhāgaṃ pitrā mahātmanā
For fourteen years, O gentle one, dwelling in the Daṇḍaka forest, I shall enjoy the share given by my great-souled father.
"हे सौम्य! मैं चौदह वर्ष तक दण्डकारण्य में निवास करके महात्मा पिता द्वारा दिए गए अपने भाग को भोगूँगा।"
Verse 24
यद् अब्रवीन् मां नरलोकसत्कृतः; पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः । तद् एव मन्ये परमात्मनो हितं; न सर्वलोकेश्वरभावम् अव्ययम् ॥
yad abravīn māṃ naralokasatkṛtaḥ; pitā mahātmā vibudhādhipopamaḥ | tad eva manye paramātmano hitaṃ; na sarvalokeśvarabhāvam avyayam
What the world-honored, great-souled father, like the lord of the gods, said to me — that very thing I deem the supreme good of the soul, and not the imperishable estate of lordship over all the worlds."
"नरलोक में सम्मानित, देवाधिपति के समान महात्मा पिता ने मुझसे जो कहा, उसी को मैं आत्मा का परम हित मानता हूँ, न कि सर्वलोकेश्वरत्व के अविनाशी पद को।"