Sarga 96
Ayodhya Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārān daśarathasya ca | abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ
Vasiṣṭha, setting the wives of Daśaratha before him, advanced toward that region, athirst for the sight of Rāma.
वसिष्ठ दशरथ की रानियों को आगे करके, राम के दर्शन के लिए उत्कण्ठित होकर, उस प्रदेश की ओर बढ़े।
Verse 2
राजपत्न्यश् च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस् तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥
rājapatnyaś ca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati | dadṛśus tatra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam
And the king's wives, going slowly toward the Mandākinī, saw there that ford frequented by Rāma and Lakṣmaṇa.
और मन्दाकिनी की ओर धीरे-धीरे जाती हुई राजरानियों ने वहाँ राम-लक्ष्मण द्वारा सेवित वह घाट देखा।
Verse 3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्राम् अब्रवीद् दीना याश् चान्या राजयोषितः ॥
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā | sumitrām abravīd dīnā yāś cānyā rājayoṣitaḥ
Kausalyā, her face brimming with tears and withering, wretched, said to Sumitrā and to the other royal women:
कौसल्या ने आँसुओं से भरे और सूखते हुए मुख से, दीन होकर, सुमित्रा तथा अन्य राजस्त्रियों से कहा —
Verse 4
इदं तेषाम् अनाथानां क्लिष्टम् अक्लिष्ट कर्मणाम् । वने प्राक् केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः ॥
idaṃ teṣām anāthānāṃ kliṣṭam akliṣṭa karmaṇām | vane prāk kevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ
"This is the sole ford in the forest for these helpless ones, faultless in deed, now made realm-less and brought to affliction.
"वन में इन अनाथ, निर्दोष कर्म करने वाले, राज्य से वंचित किए गए और संकटग्रस्त लोगों के लिए पहले से यही एकमात्र घाट है।"
Verse 5
इतः सुमित्रे पुत्रस् ते सदा जलम् अतन्द्रितः । स्वयं हरति सौमित्रिर् मम पुत्रस्य कारणात् ॥
itaḥ sumitre putras te sadā jalam atandritaḥ | svayaṃ harati saumitrir mama putrasya kāraṇāt
From here, O Sumitrā, your son Saumitri, ever untiring, himself fetches the water for the sake of my son."
"हे सुमित्रे! यहीं से तुम्हारा पुत्र सौमित्रि, सदा आलस्यरहित होकर, मेरे पुत्र के लिए स्वयं जल ढोता है।"
Verse 6
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुर् इङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तम् आयतलोचना ॥
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale | pitur iṅgudipiṇyākaṃ nyastam āyatalocanā
Upon the darbha-grass, its tips laid to the south, the long-eyed one saw set upon the ground the ingudi oil-cake offered to the father.
विशाल नेत्रों वाली उस (कौसल्या) ने दक्षिण की ओर अग्रभाग वाले दर्भ पर भूमितल पर रखी हुई पिता के लिए अर्पित इंगुदी की लुगदी (पिण्याक) देखी।
Verse 7
तं भूमौ पितुर् आर्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥
taṃ bhūmau pitur ārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā | uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ
Beholding that offering set upon the ground by Rāma in grief for his father, the divine Kausalyā spoke to all the wives of Daśaratha:
पिता के लिए शोकाकुल राम द्वारा भूमि पर रखी उस भेंट को देखकर देवी कौसल्या ने दशरथ की सब स्त्रियों से कहा —
Verse 8
इदम् इक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः । राघवेण पितुर् दत्तं पश्यतैतद् यथाविधि ॥
idam ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ | rāghaveṇa pitur dattaṃ paśyataitad yathāvidhi
"This has been given by Rāghava to his father — by the great-souled Rāghava, lord of the Ikṣvākus; behold this (offering), made according to rule.
"इक्ष्वाकुनाथ महात्मा राघव द्वारा यह पिता को अर्पित किया गया है; विधिपूर्वक दी गई इस (भेंट) को देखो।"
Verse 9
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः । नैतद् औपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ | naitad aupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam
For that king, godlike and great-souled, who had tasted all enjoyments — this, I think, is no fitting food for him.
"उन देवतुल्य महात्मा राजा के लिए, जिन्होंने सब भोग भोगे, मैं इस भोजन को उचित नहीं मानती।"
Verse 10
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि । कथम् इङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi | katham iṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ
Having enjoyed the four-bounded earth, like great Indra upon the earth, how does that lord of the land now feed on ingudi oil-cake?
"पृथ्वी पर महेन्द्र के समान जिन्होंने चार समुद्रों तक की भूमि भोगी, वे पृथ्वीपति भला इंगुदी की लुगदी कैसे खाएँ?"
Verse 11
अतो दुःखतरं लोके न किं चित् प्रतिभाति मा । यत्र रामः पितुर् दद्याद् इङ्गुदीक्षोदम् ऋद्धिमान् ॥
ato duḥkhataraṃ loke na kiṃ cit pratibhāti mā | yatra rāmaḥ pitur dadyād iṅgudīkṣodam ṛddhimān
Nothing in the world seems to me more grievous than this — that the prosperous Rāma should offer ingudi-meal to his father.
"इससे बढ़कर दुःखद मुझे संसार में कुछ नहीं जान पड़ता, कि समृद्धिशाली राम पिता को इंगुदी का चूर्ण अर्पित करें।"
Verse 12
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर् दत्तं समीक्ष्य मे । कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ pitur dattaṃ samīkṣya me | kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā
Beholding the ingudi oil-cake offered by Rāma to his father, how does my heart not burst asunder a thousandfold with grief?"
"राम द्वारा पिता को अर्पित इंगुदी की लुगदी देखकर मेरा हृदय दुःख से हज़ार टुकड़ों में भला क्यों नहीं फट जाता?"
Verse 13
एवम् आर्तां सपत्न्यस् ता जग्मुर् आश्वास्य तां तदा । ददृशुश् चाश्रमे रामं स्वर्गाच् च्युतम् इवामरम् ॥
evam ārtāṃ sapatnyas tā jagmur āśvāsya tāṃ tadā | dadṛśuś cāśrame rāmaṃ svargāc cyutam ivāmaram
Having then consoled her who was so stricken, the co-wives went on, and in the hermitage beheld Rāma, like an immortal fallen from heaven.
इस प्रकार शोकार्त उस (कौसल्या) को तब सान्त्वना देकर वे सपत्नियाँ आगे बढ़ीं, और आश्रम में स्वर्ग से च्युत हुए देवता के समान राम को देखा।
Verse 14
सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः । आर्ता मुमुचुर् अश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ | ārtā mumucur aśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ
Seeing Rāma forsaken of all enjoyments, the mothers, stricken, shed their tears aloud, worn away with grief.
सब भोगों से रहित राम को देखकर माताएँ शोकाकुल होकर, शोक से क्षीण होकर, ज़ोर-ज़ोर से आँसू बहाने लगीं।
Verse 15
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ् शुभान् । मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः ॥
tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñ śubhān | mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ
Rising up, Rāma clasped the auspicious feet of all those mothers — the tiger among men, true to his word.
सत्यप्रतिज्ञ नरश्रेष्ठ राम ने उठकर उन सब माताओं के मंगलमय चरण पकड़े।
Verse 16
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर् मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः । प्रममार्जू रजः पृष्ठाद् रामस्यायतलोचनाः ॥
tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśair mṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ | pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhād rāmasyāyatalocanāḥ
Those long-eyed ones, with hands soft to the touch and fair, tender finger-tips, wiped the dust from Rāma's back.
विशाल नेत्रों वाली उन (माताओं) ने सुखद स्पर्श वाले, कोमल अँगुलियों और हथेलियों वाले मंगलमय हाथों से राम की पीठ से धूल पोंछी।
Verse 17
सौमित्रिर् अपि ताः सर्वा मातॄह् संप्रेक्ष्य दुःखितः । अभ्यवादयतासक्तं शनै रामाद् अनन्तरम् ॥
saumitrir api tāḥ sarvā mātṝh saṃprekṣya duḥkhitaḥ | abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmād anantaram
Saumitri too, grieving, beholding all those mothers, saluted them gently and lovingly, next after Rāma.
सुमित्रानन्दन लक्ष्मण ने भी दुखी होकर उन सब माताओं को देखकर, राम के तुरन्त बाद, धीरे-धीरे और स्नेहपूर्वक उन्हें प्रणाम किया।
Verse 18
यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः । वृत्तिं दशरथाज् जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥
yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striyaḥ | vṛttiṃ daśarathāj jāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe
As toward Rāma, so toward him — toward Lakṣmaṇa of auspicious marks, born of Daśaratha — did all the women bear themselves.
जैसा राम के प्रति, वैसा ही दशरथ से उत्पन्न, शुभ लक्षणों वाले उन लक्ष्मण के प्रति भी सब स्त्रियों ने बर्ताव किया।
Verse 19
सीतापि चरणांस् तासाम् उपसंगृह्य दुःखिता । श्वश्रूणाम् अश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥
sītāpi caraṇāṃs tāsām upasaṃgṛhya duḥkhitā | śvaśrūṇām aśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā
Sītā too, grieving, having clasped the feet of her mothers-in-law, her eyes full of tears, stood before them.
सीता भी दुखी होकर उन सासुओं के चरण पकड़कर, आँसुओं से भरे नेत्रों वाली होकर उनके सामने खड़ी हो गई।
Verse 20
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा । वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā | vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam abravīt
Embracing her — grief-stricken, worn thin by forest-life, wretched — as a mother her daughter, Kausalyā spoke this word:
वनवास से क्षीण, दीन, दुःखार्त उस (सीता) को कौसल्या ने वैसे ही गले लगाकर, जैसे माता पुत्री को, यह वचन कहा —
Verse 21
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने ॥
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca | rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane
"How has the daughter of the Videha king, the daughter-in-law of Daśaratha, the wife of Rāma, come to such sorrow in the desolate forest?
"विदेहराज की पुत्री, दशरथ की पुत्रवधू, राम की पत्नी इस निर्जन वन में ऐसे दुःख को कैसे प्राप्त हुई?"
Verse 22
पद्मम् आतपसंतप्तं परिक्लिष्टम् इवोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रम् इवाम्बुदैः ॥
padmam ātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭam ivotpalam | kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candram ivāmbudaiḥ
Beholding your face, Vaidehī — like a lotus scorched by the heat, like a lily withered, like gold sullied with dust, like the moon dimmed by clouds —
"हे वैदेही! धूप से झुलसे कमल के समान, मुरझाए हुए कुमुद के समान, धूल से मलिन सोने के समान, मेघों से धुँधले हुए चन्द्रमा के समान —"
Verse 23
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्य् अग्निर् इवाश्रयम् । भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः ॥
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahaty agnir ivāśrayam | bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ
grief, born as fire from the firestick of calamity, sorely burns me in my mind, O Vaidehī, as fire burns the wood that is its seat."
"तुम्हारे मुख को देखकर, हे वैदेही! विपत्ति रूपी अरणि से उत्पन्न शोक मेरे मन में वैसे ही अत्यन्त जला रहा है, जैसे अग्नि अपने आश्रय (काष्ठ) को जलाती है।"
Verse 24
ब्रुवन्त्याम् एवम् आर्तायां जनन्यां भरताग्रजः । पादाव् आसाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः ॥
bruvantyām evam ārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ | pādāv āsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ
As his mother was thus speaking, stricken, the elder brother of Bharata — he, Rāghava — approached and clasped the feet of Vasiṣṭha.
इस प्रकार शोकार्त माता के बोलते रहते ही भरत के बड़े भाई राघव (राम) ने वसिष्ठ के पास जाकर उनके चरण पकड़े।
Verse 25
पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै; बृहस्पतेर् इन्द्र इवामराधिपः । प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः; सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥
purohitasyāgnisamasya tasya vai; bṛhaspater indra ivāmarādhipaḥ | pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ; sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ
Having clasped the feet of that household-priest, equal to fire, of full-ripened splendor, Rāghava sat down beside him, as Indra, lord of the immortals, beside Bṛhaspati.
अग्नि के समान तेजस्वी, पूर्ण परिपक्व तेज वाले उन पुरोहित के चरण पकड़कर राघव उनके साथ ही वैसे बैठ गए, जैसे अमरों के अधिपति इन्द्र बृहस्पति के साथ।
Verse 26
ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः; पुरप्रधानैश् च सहैव सैनिकैः । जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान्; उपोपविष्टो भरतस् तदाग्रजम् ॥
tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ; purapradhānaiś ca sahaiva sainikaiḥ | janena dharmajñatamena dharmavān; upopaviṣṭo bharatas tadāgrajam
Then, last of all, the righteous Bharata, with the ministers and the city-chiefs and the soldiers, and with the folk most learned in dharma, took his seat near his elder brother.
फिर सबसे अन्त में धर्मात्मा भरत मन्त्रियों सहित, नगर के प्रमुख जनों तथा सैनिकों सहित, और धर्म के परम ज्ञाता जनों सहित अपने बड़े भाई के पास बैठ गए।
Verse 27
उपोपविष्टस् तु तदा स वीर्यवांस्; तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्; यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥
upopaviṣṭas tu tadā sa vīryavāṃs; tapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam | śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir; yathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim
Seated then, that valiant Bharata, beholding Rāghava in ascetic's garb yet blazing with majesty, folded his hands, as the devout great Indra before Prajāpati.
बैठे हुए वे पराक्रमी भरत, तपस्वी के वेष में भी श्री से जगमगाते राघव को देखकर, हाथ जोड़कर वैसे ही (बैठे), जैसे संयमी महेन्द्र प्रजापति के सामने।
Verse 28
किम् एष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं; प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति । इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो; बभूव कौतूहलम् उत्तमं तदा ॥
kim eṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ; praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati | itīva tasyāryajanasya tattvato; babhūva kautūhalam uttamaṃ tadā
"What word will Bharata today, having bowed to and honored Rāghava, speak worthily?" — such, in truth, was then the utmost curiosity of that noble assembly.
"राघव को प्रणाम और सत्कार करके आज भरत कौन-सा उपयुक्त वचन कहेंगे?" — उस समय उस आर्यजन-समूह को वस्तुतः ऐसी ही परम उत्कण्ठा हो उठी।
Verse 29
स राघवः सत्यधृतिश् च लक्ष्मणो; महानुभावो भरतश् च धार्मिकः । वृताः सुहृद्भिश् च विरेजुर् अध्वरे; यथा सदस्यैः सहितास् त्रयो ऽग्नयः ॥
sa rāghavaḥ satyadhṛtiś ca lakṣmaṇo; mahānubhāvo bharataś ca dhārmikaḥ | vṛtāḥ suhṛdbhiś ca virejur adhvare; yathā sadasyaiḥ sahitās trayo 'gnayaḥ
That Rāghava, true in resolve, and the high-souled Lakṣmaṇa, and the righteous Bharata, girt about with their friends, shone like the three sacrificial fires attended by the officiants at a rite.
सत्यधैर्य वाले वे राघव, महानुभाव लक्ष्मण और धर्मात्मा भरत — सुहृदों से घिरे हुए — वैसे ही शोभा पा रहे थे, जैसे यज्ञ में सदस्यों (ऋत्विजों) सहित तीन अग्नियाँ।