Sarga 94
Ayodhya Kanda
59 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
आघ्राय रामस् तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः । अङ्के भरतम् आरोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः ॥
āghrāya rāmas taṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ | aṅke bharatam āropya paryapṛcchat samāhitaḥ
Rāma, having smelled Bharata's head and embraced him, and set Bharata upon his lap, composedly questioned him:
राघव राम ने भरत का मस्तक सूँघकर, उन्हें गले लगाकर और अपनी गोद में बैठाकर, स्थिरचित्त होकर पूछा —
Verse 2
क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यद् अरण्यं त्वम् आगतः । न हि त्वं जीवतस् तस्य वनम् आगन्तुम् अर्हसि ॥
kva nu te 'bhūt pitā tāta yad araṇyaṃ tvam āgataḥ | na hi tvaṃ jīvatas tasya vanam āgantum arhasi
"Where was your father, my child, that you have come to the forest? For while he lives you ought not to come to the woods.
"हे तात! तुम्हारे पिता कहाँ थे, जो तुम वन में चले आए? उनके जीवित रहते तो तुम्हें वन में आना उचित नहीं।"
Verse 3
चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतम् आगतम् । दुष्प्रतीकम् अरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनम् आगतः ॥
cirasya bata paśyāmi dūrād bharatam āgatam | duṣpratīkam araṇye 'smin kiṃ tāta vanam āgataḥ
Alas, after long I see Bharata come from afar; of ill aspect in this forest — why, my child, have you come to the woods?
"हाय! बहुत समय बाद दूर से आए भरत को मैं देख रहा हूँ; इस वन में तुम्हारा मुख उदास है — हे तात! तुम वन में क्यों आए?"
Verse 4
कच्चिद् दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः । राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता धर्मनिश्चयः ॥
kaccid daśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ | rājasūyāśvamedhānām āhartā dharmaniścayaḥ
Is King Daśaratha well — true to his pledges, performer of the Rājasūya and Aśvamedha sacrifices, firm in dharma?
"क्या राजा दशरथ कुशल से हैं — अपनी प्रतिज्ञा में सत्यनिष्ठ, राजसूय और अश्वमेध यज्ञों के करने वाले, धर्म में दृढ़निश्चयी?"
Verse 5
स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः । इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायो यथावत् तात पूज्यते ॥
sa kaccid brāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ | ikṣvākūṇām upādhyāyo yathāvat tāta pūjyate
Is that learned Brahmin, ever devoted to dharma, of great splendor, the preceptor of the Ikṣvākus, duly honored, my child?
"हे तात! क्या वे विद्वान ब्राह्मण (वसिष्ठ), जो सदा धर्मपरायण, महान तेजस्वी और इक्ष्वाकुओं के उपाध्याय हैं, यथोचित रूप से पूजित होते हैं?"
Verse 6
तात कच्चिच् च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती । सुखिनी कच्चिद् आर्या च देवी नन्दति कैकयी ॥
tāta kaccic ca kausalyā sumitrā ca prajāvatī | sukhinī kaccid āryā ca devī nandati kaikayī
My child, is Kausalyā well, and Sumitrā, blessed with offspring? Is the noble lady happy, and does Queen Kaikeyī rejoice?
"हे तात! क्या कौसल्या कुशल से हैं, और सन्तानवती सुमित्रा भी? क्या आर्या (सुमित्रा) सुखी हैं और देवी कैकेयी प्रसन्न रहती हैं?"
Verse 7
कच्चिद् विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः । अनसूयुर् अनुद्रष्टा सत्कृतस् ते पुरोहितः ॥
kaccid vinaya saṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ | anasūyur anudraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ
Is your household-priest honored — endowed with discipline, of good family, deeply learned, free of envy, discerning?
"क्या तुम्हारे पुरोहित सत्कृत होते हैं — विनयसम्पन्न, कुलीन, बहुश्रुत, ईर्ष्यारहित और विवेकी?"
Verse 8
कच्चिद् अग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमान् ऋजुः । हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥
kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ | hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā
Is the officiant set over your fires wise and upright, knowing the rites, ever announcing in season what has been offered and what is to be offered?
"क्या तुम्हारी अग्नियों पर नियुक्त ब्राह्मण विधि का ज्ञाता, बुद्धिमान और सरल है, जो हवन किए गए और हवन किए जाने वाले कर्म की सूचना सदा समय पर देता है?"
Verse 9
इष्वस्त्रवरसंपन्नम् अर्थशास्त्रविशारदम् । सुधन्वानम् उपाध्यायं कच्चित् त्वं तात मन्यसे ॥
iṣvastravarasaṃpannam arthaśāstraviśāradam | sudhanvānam upādhyāyaṃ kaccit tvaṃ tāta manyase
Do you esteem as your teacher, my child, Sudhanvā — accomplished in the finest weapons and missiles, and skilled in the science of statecraft?
"हे तात! क्या तुम सुधन्वा को अपना उपाध्याय मानते हो — जो श्रेष्ठ बाण और अस्त्रों में प्रवीण तथा अर्थशास्त्र में निपुण है?"
Verse 10
कच्चिद् आत्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः । कुलीनाश् चेङ्गितज्ञाश् च कृतास् ते तात मन्त्रिणः ॥
kaccid ātma samāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ | kulīnāś ceṅgitajñāś ca kṛtās te tāta mantriṇaḥ
Have you made your ministers men like yourself — brave, learned, masters of their senses, well-born, and skilled in reading men's gestures, my child?
"हे तात! क्या तुमने अपने समान शूरवीर, शास्त्रज्ञ, जितेन्द्रिय, कुलीन और हाव-भाव को समझने वाले लोगों को अपना मन्त्री बनाया है?"
Verse 11
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव । सुसंवृतो मन्त्रधरैर् अमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥
mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava | susaṃvṛto mantradharair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ
For counsel is the root of victory for kings, O Rāghava, when well kept by counsel-keeping ministers versed in the śāstras.
"हे राघव! राजाओं की विजय का मूल मन्त्रणा ही होती है, जब वह शास्त्रज्ञ, गुप्त-मन्त्रणा रखने वाले अमात्यों द्वारा भली-भाँति गुप्त रखी जाती है।"
Verse 12
कच्चिन् निद्रावशं नैषि कच्चित् काले विबुध्यसे । कच् चिंश् चापररात्रिषु चिन्तयस्य् अर्थनैपुणम् ॥
kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase | kac ciṃś cāpararātriṣu cintayasy arthanaipuṇam
Do you not fall under the sway of sleep? Do you wake at the proper hour? Do you, in the last watches of the night, ponder what is politic in affairs?
"क्या तुम निद्रा के वश में नहीं होते? क्या उचित समय पर जाग जाते हो? क्या रात्रि के पिछले पहरों में राजनीति-कौशल का विचार करते हो?"
Verse 13
कच्चिन् मन्त्रयसे नैकः कच्चिन् न बहुभिः सह । कच्चित् ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥
kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha | kaccit te mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati
Do you deliberate neither alone nor yet with too many? Does the counsel you have resolved not go coursing through the realm?
"क्या तुम न अकेले मन्त्रणा करते हो, न बहुतों के साथ? क्या तुम्हारी निश्चित की हुई मन्त्रणा राष्ट्र भर में फैल तो नहीं जाती?"
Verse 14
कच्चिद् अर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् । क्षिप्रम् आरभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव ॥
kaccid arthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam | kṣipram ārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava
Having settled upon a matter of small cost and great yield, do you set about it swiftly and not draw it out, O Rāghava?
"हे राघव! कम लागत और अधिक लाभ वाले कार्य का निश्चय करके क्या तुम उसे शीघ्र करने में जुट जाते हो और उसे टालते नहीं?"
Verse 15
कच्चित् तु सुकृतान्य् एव कृतरूपाणि वा पुनः । विदुस् ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥
kaccit tu sukṛtāny eva kṛtarūpāṇi vā punaḥ | vidus te sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ
Do other kings learn of all your undertakings only when they are well done, or well on their way — never while they are yet to be done?
"क्या अन्य राजा तुम्हारे सभी कार्यों को तभी जान पाते हैं जब वे सुसम्पन्न हो चुके हों या सम्पन्न होने के रूप में आ चुके हों — कभी किए जाने से पहले नहीं?"
Verse 16
कच्चिन् न तर्कैर् युक्त्वा वा ये चाप्य् अपरिकीर्तिताः । त्वया वा तव वामात्यैर् बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥
kaccin na tarkair yuktvā vā ye cāpy aparikīrtitāḥ | tvayā vā tava vāmātyair budhyate tāta mantritam
Is the counsel resolved by you or your ministers discovered by others neither through mere conjecture nor through anything unproclaimed, my child?
"हे तात! क्या तुम्हारी या तुम्हारे मन्त्रियों की निश्चित की हुई मन्त्रणा दूसरों के द्वारा न तो केवल तर्क-अनुमान से और न किसी अप्रकट संकेत से जान ली जाती है?"
Verse 17
कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणाम् एकम् इच्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्य् अर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान् निःश्रेयसं महत् ॥
kaccit sahasrān mūrkhāṇām ekam icchasi paṇḍitam | paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ mahat
Do you prefer one learned man to a thousand fools? For a learned man, in straits of wealth, can work a great good.
"क्या तुम हज़ार मूर्खों की अपेक्षा एक पण्डित को चाहते हो? क्योंकि अर्थ-संकट में एक पण्डित ही महान कल्याण कर सकता है।"
Verse 18
सहस्राण्य् अपि मूर्खाणां यद्य् उपास्ते महीपतिः । अथ वाप्य् अयुतान्य् एव नास्ति तेषु सहायता ॥
sahasrāṇy api mūrkhāṇāṃ yady upāste mahīpatiḥ | atha vāpy ayutāny eva nāsti teṣu sahāyatā
Though a king attend upon fools by the thousand, or even by the myriad, in them there is no help.
"यदि राजा हज़ारों अथवा अयुत (लाखों) मूर्खों की सेवा में भी रहे, तो उनमें कोई सहायता नहीं होती।"
Verse 19
एको ऽप्य् अमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः । राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन् महतीं श्रियम् ॥
eko 'py amātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ | rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam
Even a single minister — wise, brave, capable, and clear-sighted — can bring a king or a prince to great fortune.
"एक भी मेधावी, शूर, दक्ष और विचक्षण अमात्य राजा या राजकुमार को महान समृद्धि तक पहुँचा सकता है।"
Verse 20
कच्चिन् मुख्या महत्स्व् एव मध्यमेषु च मध्यमाः । जघन्याश् च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥
kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ | jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ
Are your servants set to their tasks — the chief to the high, the middling to the middling, and the lowly to the low?
"क्या तुम्हारे सेवक अपने-अपने कार्यों में नियुक्त हैं — उच्च लोग उच्च कार्यों में, मध्यम मध्यम में, और निम्न निम्न कार्यों में?"
Verse 21
अमात्यान् उपधातीतान् पितृपैतामहाञ् शुचीन् । श्रेष्ठाञ् श्रेष्ठेषु कच्चित् त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥
amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn | śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu
Do you appoint to the highest offices the highest of ministers — incorruptible and pure, serving from your fathers' and forefathers' day?
"क्या तुम पवित्र, पिता-पितामह के समय से सेवारत, श्रेष्ठ अमात्यों को, जो प्रलोभन (उपधा-परीक्षा) से परे हैं, श्रेष्ठ कार्यों में नियुक्त करते हो?"
Verse 22
कच्चित् त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानम् इव स्त्रियः ॥
kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā | ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ
Do your people not despise you, as priests do a fallen man, or as women one who exacts harshly and yet is lustful?
"क्या प्रजा तुम्हारा वैसे तिरस्कार तो नहीं करती, जैसे याजक पतित पुरुष का, या जैसे स्त्रियाँ कठोरता से कर वसूलने वाले और फिर भी कामुक पुरुष का?"
Verse 23
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम् । शूरम् ऐश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते ॥
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam | śūram aiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate
A cunning schemer, a learned man bent on corrupting the servants, bold and coveting sovereignty — whoever does not put him down is himself brought to ruin.
"उपायों में कुशल, सेवकों को बिगाड़ने में लगा हुआ विद्वान, तथा ऐश्वर्य की कामना करने वाला शूर — ऐसे व्यक्ति को जो नहीं मारता, वह स्वयं मारा जाता है।"
Verse 24
कच्चिद् धृष्टश् च शूरश् च धृतिमान् मतिमाञ् शुचिः । कुलीनश् चानुरक्तश् च दक्षः सेनापतिः कृतः ॥
kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca dhṛtimān matimāñ śuciḥ | kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ
Have you made commander of the army one who is bold and brave, steadfast, wise, pure, well-born, devoted, and able?
"क्या तुमने ऐसे व्यक्ति को सेनापति बनाया है जो साहसी और शूर, धैर्यवान, बुद्धिमान, पवित्र, कुलीन, अनुरक्त और दक्ष हो?"
Verse 25
बलवन्तश् च कच्चित् ते मुख्या युद्धविशारदाः । दृष्टापदाना विक्रान्तास् त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥
balavantaś ca kaccit te mukhyā yuddhaviśāradāḥ | dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ
Are your chief officers — mighty and skilled in war, of proven exploits and valor — honored by you with due regard?
"क्या तुम्हारे बलवान, युद्ध में निपुण, प्रसिद्ध पराक्रम और शौर्य वाले प्रमुख अधिकारियों का तुम यथोचित सम्मान एवं आदर करते हो?"
Verse 26
क चिद् बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥
ka cid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam | saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase
Do you give the army its rations and its pay, as is fitting, at the time they fall due, and not delay?
"क्या तुम सेना को उसका भोजन और यथोचित वेतन, नियत समय पर, जब देना हो तब दे देते हो और विलम्ब नहीं करते?"
Verse 27
कालातिक्रमणे ह्य् एव भक्त वेतनयोर् भृताः । भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥
kālātikramaṇe hy eva bhakta vetanayor bhṛtāḥ | bhartuḥ kupyanti duṣyanti so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ
For when rations and pay are overdue, the hired men grow wroth at their master and turn disloyal; that is reckoned a very great evil.
"क्योंकि भोजन और वेतन में समय बीत जाने पर वेतनभोगी सैनिक अपने स्वामी पर क्रुद्ध होते और विद्रोही बन जाते हैं; इसे बहुत बड़ा अनर्थ माना गया है।"
Verse 28
कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास् त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः । कच्चित् प्राणांस् तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः ॥
kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ | kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ
Are all the well-born, chief among your men, devoted to you? Do they, steadfast, lay down their very lives in your cause?
"क्या सब कुलीन पुरुष, विशेषतः प्रमुख लोग, तुमसे अनुरक्त हैं? क्या वे दृढ़चित्त होकर तुम्हारे कार्यों में अपने प्राण भी त्याग देते हैं?"
Verse 29
कच्चिज् जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् । यथोक्तवादी दूतस् ते कृतो भरत पण्डितः ॥
kaccij jānapado vidvān dakṣiṇaḥ pratibhānavān | yathoktavādī dūtas te kṛto bharata paṇḍitaḥ
Have you, O Bharata, made your envoy a learned man of the realm — skillful, quick-witted, and reporting exactly as instructed?
"हे भरत! क्या तुमने अपने दूत को ऐसा विद्वान देशवासी बनाया है जो दक्ष, प्रतिभाशाली और जैसा कहा गया हो वैसा ही (सन्देश) कहने वाला पण्डित हो?"
Verse 30
कच्चिद् अष्टादशान्य् एषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस् त्रिभिर् अविज्ञातैर् वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥
kaccid aṣṭādaśāny eṣu svapakṣe daśa pañca ca | tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ
Do you discern the enemy's eighteen high officers and your own fifteen, by three secret agents each, unknown to one another — and thus their vulnerable points?
The eighteen tīrthas (chief officials) of a rival state and the fifteen of one's own, watched through spies, per the statecraft tradition.
"क्या तुम शत्रु के अठारह और अपने पक्ष के पन्द्रह (प्रमुख अधिकारियों) को तीन-तीन परस्पर अनजान गुप्तचरों के द्वारा जानकर उनके मर्मस्थलों (दुर्बल बिन्दुओं) का पता लगाते हो?"
Verse 31
कच्चिद् व्यपास्तान् अहितान् प्रतियातांश् च सर्वदा । दुर्बलान् अनवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥
kaccid vyapāstān ahitān pratiyātāṃś ca sarvadā | durbalān anavajñāya vartase ripusūdana
Do you, O slayer of foes, bear yourself ever without contempt toward the cast-off enemies, those who have come back, and the weak?
"हे शत्रुसूदन! क्या तुम निकाले गए शत्रुओं, लौटकर आए हुओं और दुर्बलों के प्रति सदा बिना अवज्ञा के बर्ताव करते हो?"
Verse 32
कच्चिन् न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस् तात सेवसे । अनर्थ कुशला ह्य् एते बालाः पण्डितमानिनः ॥
kaccin na lokāyatikān brāhmaṇāṃs tāta sevase | anartha kuśalā hy ete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ
Do you not, my child, keep company with the materialist (Lokāyata) Brahmins? For these are skilled in mischief — fools who account themselves wise.
"हे तात! क्या तुम लोकायतिक (नास्तिक) ब्राह्मणों की संगति तो नहीं करते? क्योंकि ये अनर्थ करने में कुशल, अपने को पण्डित मानने वाले मूर्ख होते हैं।"
Verse 33
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः । बुद्धिमान् वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥
dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ | buddhimān vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te
While the foremost books of dharma are at hand, these dull-witted ones, taking up mere logic (ānvīkṣikī), prate to no purpose.
"प्रमुख धर्मशास्त्रों के विद्यमान रहते हुए भी ये दुर्बुद्धि लोग केवल तर्कविद्या (आन्वीक्षिकी) का सहारा लेकर व्यर्थ बकवास करते हैं।"
Verse 34
वीरैर् अध्युषितां पूर्वम् अस्माकं तात पूर्वकैः । सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥
vīrair adhyuṣitāṃ pūrvam asmākaṃ tāta pūrvakaiḥ | satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām
Do you guard well Ayodhyā — inhabited of old by heroes, our forefathers; true to its name, with firm gates, thronged with elephants, horses, and chariots;
"हे तात! क्या तुम हमारे पूर्वज वीरों द्वारा पहले बसाई गई, अपने नाम के अनुरूप (अजेय), दृढ़ द्वारों वाली, हाथी-घोड़े-रथों से भरी अयोध्या की —"
Verse 35
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा । जितेन्द्रियैर् महोत्साहैर् वृतामात्यैः सहस्रशः ॥
brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā | jitendriyair mahotsāhair vṛtāmātyaiḥ sahasraśaḥ
with Brahmins, Kṣatriyas, and Vaiśyas ever devoted to their own duties, with ministers by the thousand who have conquered their senses and are of great energy;
"अपने-अपने कर्मों में सदा लगे रहने वाले ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों से युक्त, जितेन्द्रिय एवं महान उत्साही हज़ारों अमात्यों से युक्त,"
Verse 36
प्रासादैर् विविधाकारैर् वृतां वैद्यजनाकुलाम् । कच्चित् समुदितां स्फीताम् अयोध्यां परिरक्षसि ॥
prāsādair vividhākārair vṛtāṃ vaidyajanākulām | kaccit samuditāṃ sphītām ayodhyāṃ parirakṣasi
girt with palaces of many forms, thronged with learned folk — do you keep this flourishing and prosperous Ayodhyā under your protection?
"नाना प्रकार के प्रासादों से घिरी, विद्वानों से भरी — उस समृद्ध एवं सम्पन्न अयोध्या की भली-भाँति रक्षा करते हो?"
Verse 37
कच्चिच् चैत्यशतैर् जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः । देवस्थानैः प्रपाभिश् च तडागैश् चोपशोभितः ॥
kaccic caityaśatair juṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ | devasthānaiḥ prapābhiś ca taḍāgaiś copaśobhitaḥ
Is the realm frequented by hundreds of shrines, thronged with well-settled folk, graced with temples, watering-stations, and tanks;
"क्या राष्ट्र सैकड़ों चैत्यों (धर्मस्थलों) से सेवित, भली-भाँति बसे लोगों से भरा, देवमन्दिरों, प्याऊओं और तालाबों से सुशोभित है?"
Verse 38
प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः । सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिर् अभिवर्जितः ॥
prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ | sukṛṣṭasīmā paśumān hiṃsābhir abhivarjitaḥ
its men and women joyful, bright with gatherings and festivals, its fields well-plowed, rich in cattle, free of violence;
"क्या वह हर्षित स्त्री-पुरुषों वाला, समागमों एवं उत्सवों से सुशोभित, भली-भाँति जुती हुई सीमाओं (खेतों) वाला, पशुसम्पन्न और हिंसा से रहित है?"
Verse 39
अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः । कच्चिज् जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव ॥
adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ | kaccij janapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava
watered by rivers and not by rain alone, delightful, cleared of beasts of prey — does the country, prosperous, dwell in happiness, O Rāghava?
"हे राघव! क्या वह नदियों से सिंचित (केवल वर्षा पर निर्भर नहीं), रमणीय, हिंसक पशुओं से रहित देश समृद्ध होकर सुखपूर्वक बसा हुआ है?"
Verse 40
कच्चित् ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः । वार्तायां संश्रितस् तात लोको हि सुखम् एधते ॥
kaccit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ | vārtāyāṃ saṃśritas tāta loko hi sukham edhate
Are all who live by farming and cattle-keeping dear to you? For the world, resting upon trade and husbandry (vārtā), thrives in happiness, my child.
"हे तात! क्या खेती और गोपालन से जीविका चलाने वाले सब लोग तुम्हें प्रिय हैं? क्योंकि व्यापार-कृषि (वार्ता) पर आश्रित यह संसार सुख से फलता-फूलता है।"
Verse 41
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित् ते भरणं कृतम् । रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥
teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccit te bharaṇaṃ kṛtam | rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ
Is their maintenance secured by you through protection and remission of dues? For all who dwell in the realm are to be guarded by the king according to dharma.
"क्या तुमने उनकी रक्षा और करों में छूट देकर उनका भरण-पोषण किया है? क्योंकि राजा को धर्मपूर्वक राष्ट्र के सभी निवासियों की रक्षा करनी चाहिए।"
Verse 42
कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित् ताश् च सुरक्षिताः । कच्चिन् न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे ॥
kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ | kaccin na śraddadhāsyāsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase
Do you comfort the women, and are they well guarded? Do you neither put too much trust in them nor speak a secret before them?
"क्या तुम स्त्रियों को सान्त्वना देते हो, और क्या वे भली-भाँति सुरक्षित हैं? क्या तुम न तो उन पर (अधिक) विश्वास करते हो, न ही उनके सामने गुप्त बात कहते हो?"
Verse 43
कच्चिन् नाग वनं गुप्तं कुञ्जराणं च तृप्यसि । कच्चिद् दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् । उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे ॥
kaccin nāga vanaṃ guptaṃ kuñjarāṇaṃ ca tṛpyasi | kaccid darśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam | utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe
Is the elephant-forest guarded, and are you well supplied with elephants? Do you, a prince, rising betimes each morning, show yourself adorned upon the high road to the people?
"क्या हाथियों का वन सुरक्षित है और तुम हाथियों से सन्तुष्ट (सम्पन्न) हो? क्या तुम राजकुमार होकर प्रतिदिन प्रातःकाल उठ-उठकर, सुसज्जित होकर, राजमार्ग पर प्रजा को अपना दर्शन देते हो?"
Verse 44
कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः । यन्त्रैश् च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥
kaccit sarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ | yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ
Are all the fortresses filled full with wealth, grain, weapons, and water, and with engines of war, as well as with artisans and archers?
"क्या सब दुर्ग धन, धान्य, आयुध और जल से, तथा युद्ध-यन्त्रों से, और शिल्पियों एवं धनुर्धरों से परिपूर्ण हैं?"
Verse 45
आयस् ते विपुलः कच्चित् कच्चिद् अल्पतरो व्ययः । अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव ॥
āyas te vipulaḥ kaccit kaccid alpataro vyayaḥ | apātreṣu na te kaccit kośo gacchati rāghava
Is your income ample and your outlay the lesser? Does your treasury not flow out to unworthy recipients, O Rāghava?
"क्या तुम्हारी आय प्रचुर है और व्यय उससे कम? हे राघव! क्या तुम्हारा कोष अपात्रों में तो व्यय नहीं हो जाता?"
Verse 46
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च । योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद् गच्छति ते व्ययः ॥
devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca | yodheṣu mitravargeṣu kaccid gacchati te vyayaḥ
Does your spending go toward the gods, the ancestors, Brahmins, guests who arrive, the soldiers, and the company of friends?
"क्या तुम्हारा व्यय देवताओं के लिए, पितरों के लिए, ब्राह्मणों तथा आए हुए अतिथियों के लिए, योद्धाओं के लिए और मित्र-समूह के लिए होता है?"
Verse 47
कच्चिद् आर्यो विशुद्धात्मा क्षारितश् चोरकर्मणा । अपृष्टः शास्त्रकुशलैर् न लोभाद् बध्यते शुचिः ॥
kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś corakarmaṇā | apṛṣṭaḥ śāstrakuśalair na lobhād badhyate śuciḥ
Is a noble man of pure soul, accused of a thief's deed, not out of greed condemned — pure though he be — without first being examined by those skilled in the law?
"क्या कोई पवित्र हृदय वाला आर्य, चोरी के अपराध में अभियुक्त होने पर, शास्त्रज्ञों द्वारा बिना पूछताछ के, लोभवश दण्डित तो नहीं कर दिया जाता — पवित्र होते हुए भी?"
Verse 48
गृहीतश् चैव पृष्टश् च काले दृष्टः सकारणः । कच्चिन् न मुच्यते चोरो धनलोभान् नरर्षभ ॥
gṛhītaś caiva pṛṣṭaś ca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ | kaccin na mucyate coro dhanalobhān nararṣabha
Is a thief, seized and questioned, caught with cause in the very act, not released out of greed for his wealth, O bull among men?
"हे नरश्रेष्ठ! क्या पकड़ा गया और पूछताछ किया गया चोर, जो उचित कारण सहित घटनास्थल पर पकड़ा गया हो, धन के लोभ से छोड़ तो नहीं दिया जाता?"
Verse 49
व्यसने कच्चिद् आढ्यस्य दुगतस्य च राघव । अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥
vyasane kaccid āḍhyasya dugatasya ca rāghava | arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ
In a suit between a rich man and a poor one, O Rāghava, do your deeply learned ministers regard the matter free of bias?
"हे राघव! धनी और निर्धन के बीच के विवाद (मुकदमे) में क्या तुम्हारे बहुश्रुत अमात्य उस विषय को पक्षपात से रहित होकर देखते हैं?"
Verse 50
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य् अस्राणि राघव । तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थम् अनुशासतः ॥
yāni mithyābhiśastānāṃ patanty asrāṇi rāghava | tāni putrapaśūn ghnanti prītyartham anuśāsataḥ
The tears that fall from those falsely accused, O Rāghava, slay the sons and the cattle of the king who rules for his own pleasure's sake.
"हे राघव! झूठे अभियोग में फँसे लोगों के जो आँसू गिरते हैं, वे अपने सुख के लिए (अन्यायपूर्वक) शासन करने वाले राजा के पुत्रों और पशुओं का नाश कर देते हैं।"
Verse 51
कच्चिद् वृधांश् च बालांश् च वैद्यमुख्यांश् च राघव । दानेन मनसा वाचा त्रिभिर् एतैर् बुभूषसे ॥
kaccid vṛdhāṃś ca bālāṃś ca vaidyamukhyāṃś ca rāghava | dānena manasā vācā tribhir etair bubhūṣase
Do you seek to win, by these three — gift, kind thought, and kind word — the aged, the young, and the chief among the learned, O Rāghava?
"हे राघव! क्या तुम वृद्धों, बालकों और प्रमुख विद्वानों को इन तीन — दान, (कृपापूर्ण) मन और (मधुर) वचन — से प्रसन्न करना चाहते हो?"
Verse 52
कच्चिद् गुरूंश् च वृद्धांश् च तापसान् देवतातिथीन् । चैत्यांश् च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश् च नमस्यसि ॥
kaccid gurūṃś ca vṛddhāṃś ca tāpasān devatātithīn | caityāṃś ca sarvān siddhārthān brāhmaṇāṃś ca namasyasi
Do you bow to the elders and the aged, to ascetics, to deities and guests, to all the shrines, to men of accomplished aims, and to the Brahmins?
"क्या तुम गुरुजनों और वृद्धों को, तपस्वियों को, देवताओं और अतिथियों को, सब चैत्यों को, सिद्धार्थ (कृतकृत्य) पुरुषों को और ब्राह्मणों को नमस्कार करते हो?"
Verse 53
कच्चिद् अर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः । उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे ॥
kaccid arthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ | ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase
Do you not injure dharma by (pursuit of) wealth, nor wealth by dharma, nor both by desire, out of greed for pleasure?
"क्या तुम अर्थ के द्वारा धर्म को, अथवा धर्म के द्वारा अर्थ को, अथवा भोग के लोभ से काम के द्वारा दोनों को पीड़ित तो नहीं करते?"
Verse 54
कच्चिद् अर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर । विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् भरत सेवसे ॥
kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara | vibhajya kāle kālajña sarvān bharata sevase
Do you, O best of the victorious, knower of the fitting time, apportioning them each to its season, pursue them all — wealth, dharma, and desire, O Bharata?
"हे विजयियों में श्रेष्ठ! हे समयज्ञ भरत! क्या तुम अर्थ, धर्म और काम — इन सबका समय के अनुसार विभाजन करके सेवन करते हो?"
Verse 55
कच्चित् ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः । आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह ॥
kaccit te brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidaḥ | āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha
Do the Brahmins, versed in the meaning of all the śāstras, wish you well-being, O greatly wise one, together with the townsfolk and the country-folk?
"हे महाप्राज्ञ! क्या सब शास्त्रों के अर्थ में निपुण ब्राह्मण नगरवासियों और देशवासियों सहित तुम्हारे कल्याण की कामना करते हैं?"
Verse 56
नास्तिक्यम् अनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् । अदर्शनं ज्ञानवताम् आलस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥
nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām | adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ pañcavṛttitām
Atheism, falsehood, anger, heedlessness, procrastination, not consulting the wise, sloth, bondage to the five senses,
"नास्तिकता, असत्य, क्रोध, प्रमाद, दीर्घसूत्रता (काम टालना), ज्ञानी जनों से परामर्श न करना, आलस्य, पाँचों इन्द्रियों की दासता,"
Verse 57
एकचिन्तनम् अर्थानाम् अनर्थज्ञैश् च मन्त्रणम् । निश्चितानाम् अनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम् ॥
ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca mantraṇam | niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparilakṣaṇam
pondering state affairs alone, taking counsel with those ignorant of affairs, failing to undertake what has been resolved, not keeping counsel secret,
"राज्य के कार्यों पर अकेले विचार करना, अनर्थज्ञ (अनजान) लोगों से मन्त्रणा, निश्चित किए हुए कार्यों का आरम्भ न करना, मन्त्रणा को गुप्त न रखना,"
Verse 58
मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः । कच्चित् त्वं वर्जयस्य् एतान् राजदोषांश् चतुर्दश ॥
maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ | kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa
neglect of auspicious rites, and marching out against all indiscriminately — do you shun these fourteen faults of a king?
"मंगल-कार्यों का अनुष्ठान न करना, और सब पर बिना विचारे चढ़ाई कर देना — क्या तुम राजा के इन चौदह दोषों का त्याग करते हो?"
Verse 59
कच्चित् स्वादुकृतं भोज्यम् एको नाश्नासि राघव । कच्चिद् आशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि ॥
kaccit svādukṛtaṃ bhojyam eko nāśnāsi rāghava | kaccid āśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ saṃprayacchasi
Do you not, O Rāghava, eat a well-prepared dainty alone? Do you share it with the friends who look to you?"
"हे राघव! क्या तुम स्वादिष्ट बना हुआ भोजन अकेले तो नहीं खाते? क्या तुम उसे आशा लगाए हुए मित्रों में बाँटते हो?"