Sarga 93
Ayodhya Kanda
41 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
निविष्टायां तु सेनायाम् उत्सुको भरतस् तदा । जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नम् अनुदर्शयन् ॥
niviṣṭāyāṃ tu senāyām utsuko bharatas tadā | jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnam anudarśayan
When the army was encamped, Bharata, eager then, went to see his brother, showing Śatrughna the way.
सेना के पड़ाव डाल लेने पर तब उत्सुक भरत शत्रुघ्न को मार्ग दिखाते हुए अपने भाई को देखने चले।
Verse 2
ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर् मे शीघ्रम् आनय । इति तरितम् अग्रे स जागम गुरुवत्सलः ॥
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝr me śīghram ānaya | iti taritam agre sa jāgama guruvatsalaḥ
Having instructed the sage Vasiṣṭha, "Bring my mothers to me quickly," he who was fond of his elders went on ahead in haste.
ऋषि वसिष्ठ को "मेरी माताओं को शीघ्र ले आइए" ऐसा आदेश देकर, गुरुजनों के प्रति स्नेहशील वे आगे-आगे शीघ्रता से चले।
Verse 3
सुमन्त्रस् त्व् अपि शतुघ्नम् अदूराद् अन्वपद्यत । रामदार्शनजस् तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥
sumantras tv api śatughnam adūrād anvapadyata | rāmadārśanajas tarṣo bharatasyeva tasya ca
Sumantra too followed Śatrughna not far behind; the longing born of seeing Rāma was in him as it was in Bharata.
सुमन्त्र भी शत्रुघ्न के थोड़ी ही दूरी पर पीछे-पीछे चले; राम के दर्शन से उत्पन्न उत्कण्ठा उनमें भी वैसी ही थी जैसी भरत में।
Verse 4
गच्छन्न् एवाथ भरतस् तापसालयसंस्थिताम् । भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमान् उटजं च ददर्श ह ॥
gacchann evātha bharatas tāpasālayasaṃsthitām | bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmān uṭajaṃ ca dadarśa ha
As he went, glorious Bharata beheld his brother's leaf-hut set within the ascetics' settlement, and the thatched cottage.
चलते-चलते ही श्रीमान भरत ने तपस्वियों के आश्रम में स्थित अपने भाई की पर्णकुटी और वह छप्पर वाला आवास देखा।
Verse 5
शालायास् त्व् अग्रतस् तस्या ददर्श भरतस् तदा । काष्टानि चावभग्नानि पुष्पाण्य् अवचितानि च ॥
śālāyās tv agratas tasyā dadarśa bharatas tadā | kāṣṭāni cāvabhagnāni puṣpāṇy avacitāni ca
Before that hall Bharata then saw billets of firewood split, and flowers that had been gathered.
उस शाला (कुटी) के सामने भरत ने तब चीरे हुए लकड़ी के टुकड़े और चुने हुए फूल देखे।
Verse 6
ददर्श च वने तस्मिन् महतः संचयान् कृतान् । मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात् ॥
dadarśa ca vane tasmin mahataḥ saṃcayān kṛtān | mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt
And in that forest he saw great heaps made of the dung of deer and of buffalo, laid up against the cold.
और उस वन में उन्होंने हरिणों और भैंसों के गोबर (कण्डों) के बड़े-बड़े ढेर देखे, जो ठंड से बचने के लिए बनाए गए थे।
Verse 7
गच्छन् एव महाबाहुर् द्युतिमान् भरतस् तदा । शत्रुघ्नं चाब्रवीद् धृष्टस् तान् अमात्यांश् च सर्वशः ॥
gacchan eva mahābāhur dyutimān bharatas tadā | śatrughnaṃ cābravīd dhṛṣṭas tān amātyāṃś ca sarvaśaḥ
As he went on, the mighty-armed, radiant Bharata, rejoicing, said to Śatrughna and to all the ministers:
चलते-चलते ही तब महाबाहु तेजस्वी भरत ने प्रसन्न होकर शत्रुघ्न और उन सब मन्त्रियों से कहा —
Verse 8
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यम् अब्रवीत् । नातिदूरे हि मन्ये ऽहं नदीं मन्दाकिनीम् इतः ॥
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt | nātidūre hi manye 'haṃ nadīṃ mandākinīm itaḥ
"I think we have reached that region of which Bharadvāja spoke; I think the river Mandākinī is not far from here.
"मैं समझता हूँ कि हम उसी प्रदेश में पहुँच गए हैं, जिसके विषय में भरद्वाज ने बताया था; मुझे लगता है कि यहाँ से मन्दाकिनी नदी अधिक दूर नहीं है।"
Verse 9
उच्चैर् बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेद् अयम् । अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुम् इच्छता ॥
uccair baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhaved ayam | abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantum icchatā
These bark-garments are bound up high — this must be the trail that Lakṣmaṇa marked with signs, for one who wished to travel at odd hours.
"ये ऊँचे बँधे हुए वल्कल-वस्त्र लक्ष्मण के द्वारा (बाँधे गए) होंगे; असमय में भी चलने के इच्छुक के लिए यह चिह्नों से अंकित किया हुआ मार्ग है।"
Verse 10
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् ॥
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām | śailapārśve parikrāntam anyonyam abhigarjatām
And this is the mountain-flank ranged over by tall-tusked, swift elephants that trumpet at one another.
"और यह पर्वत का वह पार्श्व है, जिस पर ऊँचे दाँतों वाले वेगवान हाथी एक-दूसरे पर गरजते हुए विचरण करते रहे हैं।"
Verse 11
यम् एवाधातुम् इच्छन्ति तापसाः सततं वने । तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः ॥
yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane | tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ
That fire which the ascetics ever wish to kindle in the forest — its smoke is seen yonder, drifting dense along the cleared path.
"जिस अग्नि को तपस्वी वन में सदा जलाना चाहते हैं, उसी का वह घना धुआँ उस साफ़ किए हुए मार्ग पर फैला हुआ दिखाई दे रहा है।"
Verse 12
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् । आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिम् इव राघवम् ॥
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam | āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam
Here, full of joy, I shall behold the noble one, the tiger among men, who honors his elders — Rāghava, like a great sage.
"यहाँ मैं अत्यन्त हर्षित होकर उन नरश्रेष्ठ, गुरुजनों का सत्कार करने वाले आर्य राघव को महर्षि के समान देखूँगा।"
Verse 13
अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः । मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तस् तं जनं चेदम् अब्रवीत् ॥
atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ | mandākinīm anuprāptas taṃ janaṃ cedam abravīt
Then, having gone a while over Citrakūṭa and reached the Mandākinī, that scion of Raghu (Bharata) said this to the people:
फिर कुछ देर चित्रकूट पर चलकर मन्दाकिनी तक पहुँचे राघवनन्दन भरत ने उन लोगों से यह कहा —
Verse 14
जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः । जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन् मे जन्म सजीवितम् ॥
jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ | janendro nirjanaṃ prāpya dhin me janma sajīvitam
"Upon the bare ground sits the tiger among men, devoted to the hero's posture — the lord of men, come to this solitude. Fie upon my birth and my life!
"वे नरश्रेष्ठ जनस्वामी राम इस निर्जन स्थान में आकर खुली भूमि पर वीरासन में स्थित हैं; मेरे जन्म और जीवन को धिक्कार है!"
Verse 15
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः । सरान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः ॥
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ | sarān kāmān parityajya vane vasati rāghavaḥ
On my account the lord of the world, of great splendor, has come to calamity; forsaking all pleasures, Rāghava dwells in the forest.
"मेरे कारण ही महातेजस्वी लोकनाथ राघव संकट में पड़े; सब सुखों को त्यागकर वे वन में निवास कर रहे हैं।"
Verse 16
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्व् अद्य प्रसादयन् । रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश् च पुनः पुनः ॥
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣv adya prasādayan | rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāś ca punaḥ punaḥ
Thus reproached by the world, I shall today fall again and again at the feet of Rāma and of Sītā, seeking to win their grace."
"इस प्रकार लोक द्वारा निन्दित होकर मैं आज राम और सीता के चरणों में बार-बार गिरकर उन्हें प्रसन्न करूँगा।"
Verse 17
एवं स विलपंस् तस्मिन् वने दशरथात्मजः । ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥
evaṃ sa vilapaṃs tasmin vane daśarathātmajaḥ | dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām
Thus lamenting in that forest, the son of Daśaratha (Bharata) beheld a great, holy, and delightful leaf-hall,
इस प्रकार उस वन में विलाप करते हुए दशरथनन्दन भरत ने एक विशाल, पवित्र और मनोहर पर्णशाला देखी —
Verse 18
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर् बहुभिर् आवृताम् । विशालां मृदुभिस् तीर्णां कुशैर् वेदिम् इवाध्वरे ॥
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇair bahubhir āvṛtām | viśālāṃ mṛdubhis tīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvare
covered with many leaves of sāla, tāla, and aśvakarṇa, broad, spread over with soft kuśa grass, like an altar at a sacrifice,
जो साल, ताड़ और अश्वकर्ण के बहुत-से पत्तों से ढकी थी, विशाल थी, और कोमल कुश से ऐसी बिछी थी मानो यज्ञ में वेदी हो।
Verse 19
शक्रायुध निकाशैश् च कार्मुकैर् भारसाधनैः । रुक्मपृष्ठैर् महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥
śakrāyudha nikāśaiś ca kārmukair bhārasādhanaiḥ | rukmapṛṣṭhair mahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ
adorned with bows resembling Śakra's weapon (the rainbow), able to bear great strain, gold-backed, of great strength, repellers of foes,
जो इन्द्र के आयुध (इन्द्रधनुष) के समान, भारी तनाव सहने में समर्थ, सोने की पीठ वाले, महान सारयुक्त, शत्रुओं को पीड़ित करने वाले धनुषों से सुशोभित थी,
Verse 20
अर्करश्मिप्रतीकाशैर् घोरैस् तूणीगतैः शरैः । शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर् भोगवतीम् इव ॥
arkaraśmipratīkāśair ghorais tūṇīgataiḥ śaraiḥ | śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpair bhogavatīm iva
adorned with dread arrows set in their quivers, bright as the sun's rays, like Bhogavatī (the serpent-city) with its bright-faced serpents,
जो तरकशों में रखे हुए, सूर्य की किरणों के समान चमकीले, भयंकर बाणों से ऐसी सुशोभित थी, मानो चमकीले मुख वाले सर्पों से भोगवती (नागलोक) शोभित हो,
Verse 21
महारजतवासोभ्याम् असिभ्यां च विराजिताम् । रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥
mahārajatavāsobhyām asibhyāṃ ca virājitām | rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām
resplendent with two swords in sheaths of fine gilt, and graced too with two shields variegated with golden bosses,
जो उत्तम स्वर्ण-मढ़े म्यानों वाली दो तलवारों से शोभायमान थी, और सोने के बिन्दुओं से विचित्र दो ढालों से भी सुशोभित थी,
Verse 22
गोधाङ्गुलित्रैर् आसाक्तैश् चित्रैः काञ्चनभूषितैः । अरिसंघैर् अनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहाम् इव ॥
godhāṅgulitrair āsāktaiś citraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ | arisaṃghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhām iva
with finger-guards and gauntlets hung up, bright and gold-adorned — unassailable by hosts of foes, as a lion's cave is by lesser beasts.
जो टँगे हुए गोह की खाल के अँगुलित्राणों एवं दस्तानों से, जो विचित्र और स्वर्ण से विभूषित थे, (सुशोभित थी) — शत्रु-समूहों द्वारा वैसी ही अजेय थी, जैसे छोटे पशुओं द्वारा सिंह की गुफा।
Verse 23
प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् । ददर्श भरतस् तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥
prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām | dadarśa bharatas tatra puṇyāṃ rāmaniveśane
There, in Rāma's dwelling, Bharata saw the holy altar, broad, sloping to the northeast, its fire ablaze.
वहाँ राम के आवास में भरत ने पूर्वोत्तर की ओर ढलान वाली, विशाल, प्रज्वलित अग्नि वाली पवित्र वेदी देखी।
Verse 24
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् । उटजे रामम् आसीनां जटामण्डलधारिणम् ॥
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum | uṭaje rāmam āsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam
Gazing a moment, Bharata saw his elder — Rāma seated in the hut, wearing the coiled mass of matted locks,
कुछ क्षण देखकर भरत ने अपने गुरुजन (बड़े भाई) को देखा — राम कुटी में बैठे थे, जटाओं का घेरा धारण किए हुए,
Verse 25
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं । ददर्श रामम् आसीनम् अभितः पावकोपमम् ॥
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ | dadarśa rāmam āsīnam abhitaḥ pāvakopamam
him clad in black antelope-skin and in bark and bast garments, seated, like fire all about him,
कृष्ण मृगचर्म पहने, वल्कल और छाल के वस्त्र धारण किए, बैठे हुए, चारों ओर अग्नि के समान तेजस्वी राम को उन्होंने देखा —
Verse 26
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam | pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam
lion-shouldered, mighty-armed, with eyes like the white lotus, the righteous lord of the sea-bounded earth,
सिंह के समान कन्धों वाले, महाबाहु, श्वेत कमल के समान नेत्रों वाले, समुद्रपर्यन्त पृथ्वी के धर्माचरणशील स्वामी को,
Verse 27
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् । स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam | sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca
the mighty-armed one seated like the eternal Brahmā upon ground spread with darbha grass, with Sītā and Lakṣmaṇa.
दर्भ-बिछी भूमि पर सीता और लक्ष्मण के साथ शाश्वत ब्रह्मा के समान बैठे हुए उन महाबाहु को।
Verse 28
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखमोहपरिप्लुतः । अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ | abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ
Seeing him, glorious Bharata, flooded with grief and bewilderment, the righteous son of Kaikeyī, rushed forward.
उन्हें देखकर दुःख और मोह में डूबे श्रीमान धर्मात्मा कैकेयीपुत्र भरत उनकी ओर दौड़ पड़े।
Verse 29
दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा । अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद् वचनम् अब्रवीत् ॥
dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā | aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt
And at the sight, stricken, he lamented with a voice choked with tears, and, unable to hold back, out of his resolve spoke this word:
और देखते ही व्याकुल होकर आँसुओं से रुँधी वाणी में विलाप करने लगे; अपने को सँभाल न पाते हुए भी धैर्यपूर्वक यह वचन बोले —
Verse 30
यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम् । वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सो ऽयम् आस्ते ममाग्रजः ॥
yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum | vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ
"He who ought to sit in the assembly fit to be attended by his subjects — my elder brother sits here attended by the wild deer.
"जो सभा में प्रजाजनों द्वारा सेवा किए जाने के योग्य हैं, वही मेरे बड़े भाई यहाँ वन्य हरिणों से सेवित होकर बैठे हैं।"
Verse 31
वासोभिर् बहुसाहस्रैर् यो महात्मा पुरोचितः । मृगाजिने सो ऽयम् इह प्रवस्ते धर्मम् आचरन् ॥
vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ | mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran
He, the great soul, once wont to wear garments by the many thousand — here he dwells clad in antelope-skin, practicing dharma.
"जो महात्मा पहले हज़ारों वस्त्रों के योग्य थे, वही यहाँ मृगचर्म पहने, धर्म का आचरण करते हुए निवास कर रहे हैं।"
Verse 32
अधारयद् यो विविधाश् चित्राः सुमनसस् तदा । सो ऽयं जटाभारम् इमं सहते राघवः कथम् ॥
adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā | so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham
He who once bore sundry bright flowers and adornments — how does Rāghava now endure this burden of matted locks?
"जो तब नाना प्रकार के विचित्र फूल (और आभूषण) धारण करते थे, वही राघव इस जटाभार को भला कैसे सह रहे हैं?"
Verse 33
यस्य यज्ञैर् यथादिष्टैर् युक्तो धर्मस्य संचयः । शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते ॥
yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ | śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate
He whose store of merit was gained by sacrifices performed as prescribed — he now seeks after a dharma born of bodily hardship.
"विधिपूर्वक किए गए यज्ञों से जिनका धर्म का संचय युक्त था, वही अब शरीर के क्लेश से उत्पन्न धर्म को खोज रहे हैं।"
Verse 34
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गम् उपसेवितम् । मलेन तस्याङ्गम् इदं कथम् आर्यस्य सेव्यते ॥
candanena mahārheṇa yasyāṅgam upasevitam | malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate
He whose body was wont to be anointed with precious sandal-paste — how is that noble one's body now served with dirt?
"जिनका अंग बहुमूल्य चन्दन से सेवित होता था, उन्हीं आर्य का यह अंग अब मैल से कैसे लिपटा हुआ है?"
Verse 35
मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥
mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ | dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam
On my account has Rāma, made for comfort, come to this misery. Fie upon the life of me, the cruel one, condemned by the world!"
"मेरे कारण सुख के योग्य राम को यह दुःख प्राप्त हुआ है। लोक द्वारा निन्दित, मुझ क्रूर के जीवन को धिक्कार है!"
Verse 36
इत्य् एवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः । पादाव् अप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥
ity evaṃ vilapan dīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ | pādāv aprāpya rāmasya papāta bharato rudan
Thus lamenting, wretched, his lotus-face bathed in sweat, Bharata, before he could reach Rāma's feet, fell down weeping.
इस प्रकार विलाप करते हुए दीन भरत, जिनका कमल-सा मुख पसीने से भीग गया था, राम के चरणों तक पहुँचने से पहले ही रोते हुए गिर पड़े।
Verse 37
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । उक्त्वार्येति सकृद् दीनं पुनर् नोवाच किं चन ॥
duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ | uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃ cana
Grief-scorched Bharata, the mighty prince, having once said "Noble one!" piteously, could utter nothing more.
दुःख से संतप्त महाबली राजकुमार भरत एक बार दीन स्वर में "आर्य!" कहकर फिर कुछ भी न बोल सके।
Verse 38
बाष्पापिहित कण्ठश् च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । आर्येत्य् एवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत् ततः ॥
bāṣpāpihita kaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam | āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ
His throat stopped with tears, gazing upon the illustrious Rāma, crying out only "Ārya!", he could then say no more.
आँसुओं से गला रुँध जाने पर यशस्वी राम को देखते हुए केवल "आर्य!" ऐसा पुकारकर वे फिर कुछ न कह सके।
Verse 39
शत्रुघ्नश् चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् । ताव् उभौ स समालिङ्ग्य रामो ऽप्य् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥
śatrughnaś cāpi rāmasya vavande caraṇau rudan | tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo 'py aśrūṇy avartayat
Śatrughna too, weeping, saluted Rāma's feet; and Rāma, embracing them both, also shed his tears.
शत्रुघ्न ने भी रोते हुए राम के चरणों की वन्दना की; राम ने भी उन दोनों को गले लगाकर आँसू बहाए।
Verse 40
ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव; समीयतू राजसुताव् अरण्ये । दिवाकरश् चैव निशाकरश् च; यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥
tataḥ sumantreṇa guhena caiva; samīyatū rājasutāv araṇye | divākaraś caiva niśākaraś ca; yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām
Then the two princes met in the wilderness with Sumantra and with Guha, as in the heavens the sun and the moon meet with Śukra (Venus) and Bṛhaspati (Jupiter).
फिर वे दोनों राजकुमार इस वन में सुमन्त्र और गुह से वैसे ही मिले, जैसे आकाश में सूर्य और चन्द्रमा शुक्र और बृहस्पति से मिलते हैं।
Verse 41
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान्; समागतांस् तत्र महत्य् अरण्ये । वनौकसस् ते ऽपि समीक्ष्य सर्वे ऽप्य्; अश्रूण्य् अमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ॥
tān pārthivān vāraṇayūthapābhān; samāgatāṃs tatra mahaty araṇye | vanaukasas te 'pi samīkṣya sarve 'py; aśrūṇy amuñcan pravihāya harṣam
Beholding those princes, like herd-leaders among elephants, come together there in the great forest, all the forest-dwellers too let fall their tears, their joy forsaken.
उन हाथियों के यूथपतियों के समान राजकुमारों को उस महान वन में एकत्र हुआ देखकर वे सब वनवासी भी अपना हर्ष त्यागकर आँसू बहाने लगे।