Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 92

Ayodhya Kanda

15 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः । अभिगन्तुं स काकुत्स्थम् इयेष गुरुवर्तकम् ॥

    niveśya senāṃ tu vibhuḥ padbhyāṃ pādavatāṃ varaḥ | abhigantuṃ sa kākutstham iyeṣa guruvartakam

    Having encamped the army, the mighty lord, best of those who go on foot, resolved to approach Kākutstha (Rāma), the honorer of elders, on foot.

    सेना को ठहराकर, पैदल चलने वालों में श्रेष्ठ वे समर्थ भरत, गुरुजनों का आदर करने वाले काकुत्स्थ राम के पास पैदल ही जाने के लिए उद्यत हुए।

  2. Verse 2

    निविष्ट मात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् । भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ॥

    niviṣṭa mātre sainye tu yathoddeśaṃ vinītavat | bharato bhrātaraṃ vākyaṃ śatrughnam idam abravīt

    As soon as the army was encamped in good order according to his direction, humbly, Bharata spoke this word to his brother Śatrughna:

    सेना के अपने निर्देश के अनुसार भली-भाँति पड़ाव डाल लेते ही भरत ने विनयपूर्वक अपने भाई शत्रुघ्न से यह वचन कहा —

  3. Verse 3

    क्षिप्रं वनम् इदं सौम्य नरसंघैः समन्ततः । लुब्धैश् च सहितैर् एभिस् त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि ॥

    kṣipraṃ vanam idaṃ saumya narasaṃghaiḥ samantataḥ | lubdhaiś ca sahitair ebhis tvam anveṣitum arhasi

    "Quickly, gentle one, you must have this forest searched on every side with bands of men together with these hunters.

    "हे सौम्य! तुम्हें शीघ्र ही इन शिकारियों सहित मनुष्यों के दलों से इस वन को चारों ओर से खोजवाना चाहिए।"

  4. Verse 4

    यावन् न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम् । वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर् भविष्यति ॥

    yāvan na rāmaṃ drakṣyāmi lakṣmaṇaṃ vā mahābalam | vaidehīṃ vā mahābhāgāṃ na me śāntir bhaviṣyati

    Until I behold Rāma, or mighty Lakṣmaṇa, or the greatly blessed Vaidehī, there shall be no peace for me.

    "जब तक मैं राम को, या महाबली लक्ष्मण को, या महाभाग्यशालिनी वैदेही को न देख लूँ, तब तक मुझे शान्ति नहीं होगी।"

  5. Verse 5

    यावन् न चन्द्रसंकाशं द्रक्ष्यामि शुभम् आननम् । भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर् भविष्यति ॥

    yāvan na candrasaṃkāśaṃ drakṣyāmi śubham ānanam | bhrātuḥ padmapalāśākṣaṃ na me śāntir bhaviṣyati

    Until I behold my brother's auspicious face, like the moon, with its lotus-petal eyes, there shall be no peace for me.

    "जब तक मैं अपने भाई का चन्द्रमा के समान मंगलमय मुख, कमल-पंखुड़ी के समान नेत्रों वाला, न देख लूँ, तब तक मुझे शान्ति नहीं होगी।"

  6. Verse 6

    यावन् न चरणौ भ्रातुः पार्थिव व्यञ्जनान्वितौ । शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर् भविष्यति ॥

    yāvan na caraṇau bhrātuḥ pārthiva vyañjanānvitau | śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntir bhaviṣyati

    Until I bear upon my head my brother's feet, marked with the royal signs, there shall be no peace for me.

    "जब तक मैं अपने भाई के राजचिह्नों से युक्त दोनों चरणों को अपने सिर पर धारण न कर लूँ, तब तक मुझे शान्ति नहीं होगी।"

  7. Verse 7

    यावन् न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः । अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर् भविष्यति ॥

    yāvan na rājye rājyārhaḥ pitṛpaitāmahe sthitaḥ | abhiṣekajalaklinno na me śāntir bhaviṣyati

    Until he who is worthy of the kingdom is established in the realm of his fathers and forefathers, wet with the consecration-waters, there shall be no peace for me.

    "जब तक राज्य के योग्य वे (राम) पिता-पितामह के राज्य पर प्रतिष्ठित होकर अभिषेक के जल से भीगे हुए (न दिखें), तब तक मुझे शान्ति नहीं होगी।"

  8. Verse 8

    कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा । भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति ॥

    kṛtakṛtyā mahābhāgā vaidehī janakātmajā | bhartāraṃ sāgarāntāyāḥ pṛthivyā yānugacchati

    Fulfilled of her purpose, greatly blessed, is Vaidehī, Janaka's daughter, who follows her husband, the lord of the sea-bounded earth.

    "कृतार्थ और महाभाग्यशालिनी हैं जनककुमारी वैदेही, जो समुद्रपर्यन्त पृथ्वी के स्वामी अपने पति का अनुसरण करती हैं।"

  9. Verse 9

    सुभगश् चित्रकूटो ऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः । यस्मिन् वसति काकुत्स्थः कुबेर इवनन्दने ॥

    subhagaś citrakūṭo 'sau girirājopamo giriḥ | yasmin vasati kākutsthaḥ kubera ivanandane

    Blessed is that Citrakūṭa, a mountain like the king of mountains, wherein Kākutstha dwells as Kubera in the Nandana grove.

    "धन्य है वह पर्वतराज के समान चित्रकूट पर्वत, जिस पर काकुत्स्थ राम वैसे ही निवास करते हैं जैसे नन्दनवन में कुबेर।"

  10. Verse 10

    कृतकार्यम् इदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम् । यद् अध्यास्ते महातेजा रामः शस्त्रभृतां वरः ॥

    kṛtakāryam idaṃ durgaṃ vanaṃ vyālaniṣevitam | yad adhyāste mahātejā rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

    This impassable forest, haunted by wild beasts, has fulfilled its purpose, in that the greatly splendid Rāma, best of weapon-bearers, abides within it."

    "वन्य पशुओं से भरा यह दुर्गम वन कृतार्थ हो गया, जिसमें शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ महातेजस्वी राम निवास कर रहे हैं।"

  11. Verse 11

    एवम् उक्त्वा महातेजा भरतः पुरुषर्षभः । पद्भ्याम् एव महातेजाः प्रविवेश महद् वनम् ॥

    evam uktvā mahātejā bharataḥ puruṣarṣabhaḥ | padbhyām eva mahātejāḥ praviveśa mahad vanam

    Having spoken thus, the greatly splendid Bharata, bull among men, of mighty vigor, entered the great forest on foot.

    ऐसा कहकर महातेजस्वी नरश्रेष्ठ भरत पैदल ही उस महान वन में प्रवेश कर गए।

  12. Verse 12

    स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु । पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः ॥

    sa tāni drumajālāni jātāni girisānuṣu | puṣpitāgrāṇi madhyena jagāma vadatāṃ varaḥ

    That best of speakers passed through the midst of those thickets of trees grown upon the mountain-slopes, their crowns in blossom.

    वे वक्ताओं में श्रेष्ठ भरत पर्वत-ढलानों पर उगे हुए, फूलों से भरे शिखरों वाले उन वृक्ष-समूहों के बीच से होकर चले।

  13. Verse 13

    स गिरेश् चित्रकूटस्य सालम् आसाद्य पुष्पितम् । रामाश्रमगतस्याग्नेर् ददर्श ध्वजम् उच्छ्रितम् ॥

    sa gireś citrakūṭasya sālam āsādya puṣpitam | rāmāśramagatasyāgner dadarśa dhvajam ucchritam

    Coming upon a flowering sāla of the Citrakūṭa mountain, he beheld the uplifted banner of smoke rising from the fire at Rāma's hermitage.

    चित्रकूट पर्वत के एक फूले हुए साल वृक्ष के पास पहुँचकर उन्होंने राम के आश्रम की अग्नि से उठता हुआ (धुएँ का) ऊँचा ध्वज देखा।

  14. Verse 14

    तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् मुमोद सहबान्धवः । अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारम् इवाम्भसः ॥

    taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān mumoda sahabāndhavaḥ | atra rāma iti jñātvā gataḥ pāram ivāmbhasaḥ

    Seeing it, glorious Bharata rejoiced with his kinsmen; knowing 'Rāma is here,' he felt as one who has crossed to the farther shore of the waters.

    उसे देखकर श्रीमान भरत अपने बान्धवों सहित हर्षित हो उठे; "राम यहीं हैं" — यह जानकर वे ऐसे (प्रसन्न) हुए मानो जल के पार पहुँच गए हों।

  15. Verse 15

    स चित्रकूटे तु गिरौ निशाम्य; रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् । गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम; पुनर् निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥

    sa citrakūṭe tu girau niśāmya; rāmāśramaṃ puṇyajanopapannam | guhena sārdhaṃ tvarito jagāma; punar niveśyaiva camūṃ mahātmā

    Having descried on the mountain Citrakūṭa Rāma's hermitage, peopled with holy folk, the great-souled one, encamping the army once more, went in haste together with Guha.

    चित्रकूट पर्वत पर पवित्र पुरुषों से युक्त राम के आश्रम को देखकर वे महात्मा सेना को फिर से ठहराकर गुह के साथ शीघ्रता से (आगे) चले।