Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 91

Ayodhya Kanda

17 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् । रामस् तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥

    susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrchitam | rāmas tu parisāntvyātha vacanaṃ cedam abravīt

    But Rāma, soothing the sorely agitated Saumitri — Lakṣmaṇa, swooning with wrath — spoke this word:

    किन्तु अत्यन्त क्रुद्ध, क्रोध से मूर्छित-से हुए सुमित्रानन्दन लक्ष्मण को सान्त्वना देकर राम ने यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    किम् अत्र धनुषा कार्यम् असिना वा सचर्मणा । महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयम् आगते ॥

    kim atra dhanuṣā kāryam asinā vā sacarmaṇā | maheṣvāse mahāprājñe bharate svayam āgate

    "What need here of a bow, or of a sword with its shield, when the great archer, the greatly wise Bharata, has himself come?

    "जब महाधनुर्धर, महाबुद्धिमान भरत स्वयं आ रहा है, तब यहाँ धनुष से, या ढाल सहित तलवार से क्या प्रयोजन?"

  3. Verse 3

    प्राप्तकालं यद् एषो ऽस्मान् भरतो द्रष्टुम् इच्छति । अस्मासु मनसाप्य् एष नाहितं किं चिद् आचरेत् ॥

    prāptakālaṃ yad eṣo 'smān bharato draṣṭum icchati | asmāsu manasāpy eṣa nāhitaṃ kiṃ cid ācaret

    Since it is but natural that Bharata wishes to see us, he would do us no harm even in thought.

    "यह तो स्वाभाविक है कि भरत हमें देखना चाहता है; वह हमारे प्रति मन से भी कोई अहित नहीं करेगा।"

  4. Verse 4

    विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा न किम् । ईदृशं वा भयं ते ऽद्य भरतं यो ऽत्र शङ्कसे ॥

    vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā na kim | īdṛśaṃ vā bhayaṃ te 'dya bharataṃ yo 'tra śaṅkase

    When has Bharata ever before done you any wrong? What such fear have you today, that you suspect Bharata here?

    "भरत ने कब और कौन-सा अप्रिय तुम्हारे साथ पहले कभी किया है, जो आज तुम्हें ऐसा भय है कि तुम यहाँ भरत पर सन्देह कर रहे हो?"

  5. Verse 5

    न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः । अहं ह्य् अप्रियम् उक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥

    na hi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vacaḥ | ahaṃ hy apriyam uktaḥ syāṃ bharatasyāpriye kṛte

    You must not speak a harsh word to Bharata, nor any unkind speech; for were ill done to Bharata, it is I who would be wronged.

    "तुम्हें भरत से कोई कठोर बात, कोई अप्रिय वचन नहीं कहना चाहिए; क्योंकि भरत के प्रति अनिष्ट होने पर तो मानो मेरे ही प्रति अप्रिय किया गया।"

  6. Verse 6

    कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिद् आपदि । भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणम् आत्मनः ॥

    kathaṃ nu putrāḥ pitaraṃ hanyuḥ kasyāṃ cid āpadi | bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇam ātmanaḥ

    How, in any calamity, should sons slay a father, or a brother slay a brother dearer than his own life, O Saumitri?

    "हे सौमित्रि! किसी विपत्ति में भी पुत्र भला पिता को कैसे मारें, या भाई अपने प्राणों से भी प्रिय भाई को कैसे मारे?"

  7. Verse 7

    यदि राज्यस्य हेतोस् त्वम् इमां वाचं प्रभाषसे । वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यम् अस्मै प्रदीयताम् ॥

    yadi rājyasya hetos tvam imāṃ vācaṃ prabhāṣase | vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyam asmai pradīyatām

    If it is for the sake of the kingdom that you speak this speech, then, having seen Bharata, I shall say, 'Let the kingdom be given to him.'

    "यदि तुम राज्य के लिए यह वचन कह रहे हो, तो मैं भरत को देखकर कहूँगा — 'इसे राज्य दे दिया जाए।'"

  8. Verse 8

    उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः । राज्यम् अस्मै प्रयच्छेति बाढम् इत्य् एव वक्ष्यति ॥

    ucyamāno hi bharato mayā lakṣmaṇa tattvataḥ | rājyam asmai prayaccheti bāḍham ity eva vakṣyati

    For when Bharata is told by me truly, O Lakṣmaṇa, 'Bestow the kingdom upon him,' he will answer only, 'So be it.'"

    "हे लक्ष्मण! मेरे द्वारा यथार्थ रूप से 'इसे राज्य दे दो' कहे जाने पर भरत केवल यही कहेगा — 'बहुत अच्छा।'"

  9. Verse 9

    तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः । लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥

    tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rataḥ | lakṣmaṇaḥ praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā

    Thus addressed by his righteous brother, intent on his welfare, Lakṣmaṇa shrank, as it were, into his own limbs for shame.

    अपने हित में तत्पर धर्मशील भाई के ऐसा कहने पर लक्ष्मण मानो लज्जा से अपने ही अंगों में सिमट गए।

  10. Verse 10

    व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह । एष मन्ये महाबाहुर् इहास्मान् द्रष्टुम् आगतः ॥

    vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ pratyuvāca ha | eṣa manye mahābāhur ihāsmān draṣṭum āgataḥ

    Seeing Lakṣmaṇa abashed, Rāghava replied: "I think the mighty-armed one has come here to see us.

    लक्ष्मण को लज्जित देखकर राघव ने उत्तर दिया — "मैं समझता हूँ कि वह महाबाहु हमें देखने के लिए यहाँ आया है।"

  11. Verse 11

    वनवासम् अनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति । इमां वाप्य् एश वैदेहीम् अत्यन्तसुखसेविनीम् ॥

    vanavāsam anudhyāya gṛhāya pratineṣyati | imāṃ vāpy eśa vaidehīm atyantasukhasevinīm

    Pondering our forest-dwelling, he will lead us back home; or else he comes for this Vaidehī, who is ever used to the fullest comfort.

    The second half is elliptical in the text; only the intelligible sense is rendered.

    "वह हमारे वनवास पर विचार करके हमें घर लौटा ले जाने के लिए (आया है); अथवा यह अत्यन्त सुखभोगी वैदेही के लिए (आया है)।"

  12. Verse 12

    एतौ तौ संप्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ । वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥

    etau tau saṃprakāśete gotravantau manoramau | vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau

    These two steeds shine forth — of noble breed, delighting the heart, O hero — these two excellent swift horses, equal in speed to the wind.

    "हे वीर! ये जो दो घोड़े दिखाई दे रहे हैं — उत्तम नस्ल के, मनोहर, वायु के वेग के समान तीव्रगामी — ये श्रेष्ठ अश्व हैं।"

  13. Verse 13

    स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे । नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस् तातस्य धीमतः ॥

    sa eṣa sumahākāyaḥ kampate vāhinīmukhe | nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhas tātasya dhīmataḥ

    And that one of very great body that sways at the army's head is the elephant named Śatruṃjaya, aged, belonging to our wise father.

    "और वह जो विशालकाय हाथी सेना के आगे झूम रहा है, वह शत्रुंजय नामक वृद्ध हाथी है, जो हमारे बुद्धिमान पिता का है।"

  14. Verse 14

    अवतीर्य तु सालाग्रात् तस्मात् स समितिंजयः । लक्ष्मणः प्राञ्जलिर् भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥

    avatīrya tu sālāgrāt tasmāt sa samitiṃjayaḥ | lakṣmaṇaḥ prāñjalir bhūtvā tasthau rāmasya pārśvataḥ

    Descending from the top of that sāla, Lakṣmaṇa, the conqueror in assemblies, folding his hands, stood at Rāma's side.

    तब सभाओं में विजयी लक्ष्मण उस साल वृक्ष की चोटी से उतरकर, हाथ जोड़कर राम के पास खड़े हो गए।

  15. Verse 15

    भरतेनाथ संदिष्टा संमर्दो न भवेद् इति । समन्तात् तस्य शैलस्य सेनावासम् अकल्पयत् ॥

    bharatenātha saṃdiṣṭā saṃmardo na bhaved iti | samantāt tasya śailasya senāvāsam akalpayat

    Now, commanded by Bharata that there be no trampling tumult, the army made its encampment all around that mountain.

    इधर भरत के यह आदेश देने पर कि कोई रौंदने की हलचल न हो, सेना ने उस पर्वत के चारों ओर अपना पड़ाव डाला।

  16. Verse 16

    अध्यर्धम् इक्ष्वाकुचमूर् योजनं पर्वतस्य सा । पार्श्वे न्यविशद् आवृत्य गजवाजिरथाकुला ॥

    adhyardham ikṣvākucamūr yojanaṃ parvatasya sā | pārśve nyaviśad āvṛtya gajavājirathākulā

    That army of the Ikṣvākus, dense with elephants, horses, and chariots, spread out and encamped upon the mountain's flank over a yojana and a half.

    हाथी, घोड़े और रथों से भरी वह इक्ष्वाकु-सेना फैलकर पर्वत के बगल में डेढ़ योजन तक पड़ाव डालकर ठहर गई।

  17. Verse 17

    सा चित्रकूटे भरतेन सेना; धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् । प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य; विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥

    sā citrakūṭe bharatena senā; dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darpam | prasādanārthaṃ raghunandanasya; virocate nītimatā praṇītā

    That army, led to Citrakūṭa by Bharata — having set dharma foremost and shaken off all pride, for the sake of winning the grace of Raghu's delight (Rāma) — shone, marshaled by him who was skilled in statecraft.

    धर्म को आगे रखकर और अहंकार त्यागकर, रघुनन्दन राम को प्रसन्न करने के लिए नीतिज्ञ भरत द्वारा चित्रकूट पर ले जायी गई वह सेना सुशोभित हो रही थी।