Sarga 90
Ayodhya Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथा तत्रासतस् तस्य भरतस्योपयायिनः । सैन्य रेणुश् च शब्दश् च प्रादुरास्तां नभः स्पृशौ ॥
tathā tatrāsatas tasya bharatasyopayāyinaḥ | sainya reṇuś ca śabdaś ca prādurāstāṃ nabhaḥ spṛśau
As he was dwelling there in this wise, from Bharata who drew near there arose a dust of the army and a sound, both touching the sky.
इस प्रकार वहाँ निवास करते हुए राम के पास समीप आते हुए भरत की सेना की धूल और शब्द — दोनों आकाश को छूते हुए प्रकट हुए।
Verse 2
एतस्मिन्न् अन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः । अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथा दुद्रुवुर् दिशः ॥
etasminn antare trastāḥ śabdena mahatā tataḥ | arditā yūthapā mattāḥ sayūthā dudruvur diśaḥ
At that moment the herd-leaders of elephants, frightened and galled by the mighty din, in their rut fled with their herds in every direction.
इसी बीच उस महान शब्द से भयभीत और पीड़ित मदमत्त यूथपति अपने झुंडों सहित दिशाओं में भाग गए।
Verse 3
स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्रव राघवः । तांश् च विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपान् अन्ववैक्षत ॥
sa taṃ sainyasamudbhūtaṃ śabdaṃ śuśrava rāghavaḥ | tāṃś ca vipradrutān sarvān yūthapān anvavaikṣata
Rāghava heard that sound arisen from the army, and he looked upon all those herd-leaders in flight.
राघव ने सेना से उठे हुए उस शब्द को सुना, और उन सब भागते हुए यूथपतियों को देखा।
Verse 4
तांश् च विद्रवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा स निःस्वनम् । उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥
tāṃś ca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā sa niḥsvanam | uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ
Seeing them fleeing and hearing that din, Rāma spoke to Saumitri — to Lakṣmaṇa of blazing splendor:
उन्हें भागता देखकर और उस शब्द को सुनकर राम ने सुमित्रानन्दन, देदीप्यमान तेज वाले लक्ष्मण से कहा —
Verse 5
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास् त्वया । भीमस्तनितगम्भीरस् तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥
hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajās tvayā | bhīmastanitagambhīras tumulaḥ śrūyate svanaḥ
"Ah, Lakṣmaṇa, look here — O you whom Sumitrā bore so nobly — a tumultuous sound is heard, deep as the fearful thunder.
"अरे लक्ष्मण! यहाँ देखो — सुमित्रा ने तुम-जैसा श्रेष्ठ पुत्र जनकर (धन्य हुईं) — भयंकर गर्जना के समान गम्भीर, तुमुल शब्द सुनाई दे रहा है।"
Verse 6
राजा वा राजमात्रो वा मृगयाम् अटते वने । अन्यद् वा श्वापदं किं चित् सौमित्रे ज्ञातुम् अर्हसि । सर्वम् एतद् यथातत्त्वम् अचिराज् ज्ञातुम् अर्हसि ॥
rājā vā rājamātro vā mṛgayām aṭate vane | anyad vā śvāpadaṃ kiṃ cit saumitre jñātum arhasi | sarvam etad yathātattvam acirāj jñātum arhasi
Whether a king or a prince roams the forest in the hunt, or some wild beast stampedes, O Saumitri, you should find out — all this, just as it is, you should learn, and swiftly.
"कोई राजा या राजकुमार वन में आखेट के लिए घूम रहा है, या कोई वन्य पशु-झुंड भाग रहा है; हे सौमित्रि! तुम्हें यह जान लेना चाहिए — यह सब यथार्थ रूप में तुम्हें शीघ्र जान लेना चाहिए।"
Verse 7
स लक्ष्मणः संत्वरितः सालम् आरुह्य पुष्पितम् । प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशम् अवैक्षत ॥
sa lakṣmaṇaḥ saṃtvaritaḥ sālam āruhya puṣpitam | prekṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ pūrvāṃ diśam avaikṣata
That Lakṣmaṇa, in all haste, climbed a flowering sāla tree, and, surveying every quarter, looked first to the east.
वे लक्ष्मण तुरन्त एक फूले हुए साल वृक्ष पर चढ़कर सब दिशाओं को देखते हुए पहले पूर्व दिशा की ओर देखने लगे।
Verse 8
उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् । रथाश्वगजसंबाधां यत्तैर् युक्तां पदातिभिः ॥
udaṅmukhaḥ prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm | rathāśvagajasaṃbādhāṃ yattair yuktāṃ padātibhiḥ
Looking then toward the north, he beheld a great host, crowded with chariots, horses, and elephants, and furnished with foot-soldiers at the ready.
फिर उत्तर की ओर मुख करके देखते हुए उन्होंने एक विशाल सेना देखी, जो रथों, घोड़ों और हाथियों से भरी थी और तत्पर पैदल सैनिकों से युक्त थी।
Verse 9
ताम् अश्वगजसंपूर्णां रथध्वजविभूषिताम् । शशंस सेनां रामाय वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥
tām aśvagajasaṃpūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām | śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedam abravīt
He reported to Rāma that army, full of horses and elephants and adorned with chariots and banners, and spoke this word:
घोड़ों और हाथियों से भरी, रथों और ध्वजाओं से विभूषित उस सेना का समाचार लक्ष्मण ने राम को दिया और यह वचन कहा —
Verse 10
अग्निं संशमयत्व् आर्यः सीता च भजतां गुहाम् । सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश् च कवचं तथा ॥
agniṃ saṃśamayatv āryaḥ sītā ca bhajatāṃ guhām | sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃś ca kavacaṃ tathā
"Let the noble one put out the fire, and let Sītā betake herself to the cave; string your bow, and ready your arrows and your armor."
"आर्य अग्नि को बुझा दें और सीता गुफा में चली जाएँ; आप धनुष पर प्रत्यंचा चढ़ा लें, और बाण तथा कवच तैयार कर लें।"
Verse 11
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह । अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्यैतां मन्यसे चमूम् ॥
taṃ rāmaḥ puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha | aṅgāvekṣasva saumitre kasyaitāṃ manyase camūm
To him Rāma, the tiger among men, made reply to Lakṣmaṇa: "Consider, O Saumitri — whose army do you take this to be?"
उन लक्ष्मण को नरश्रेष्ठ राम ने उत्तर दिया — "हे सौमित्रि! ज़रा विचार करो — यह सेना किसकी समझते हो?"
Verse 12
एवम् उक्क्तस् तु रामेण लक्ष्माणो वाक्यम् अब्रवीत् । दिधक्षन्न् इव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥
evam ukktas tu rāmeṇa lakṣmāṇo vākyam abravīt | didhakṣann iva tāṃ senāṃ ruṣitaḥ pāvako yathā
Thus addressed by Rāma, Lakṣmaṇa spoke, as if longing to burn up that army, enraged like fire:
राम के ऐसा कहने पर लक्ष्मण, मानो उस सेना को जला देने की इच्छा से क्रुद्ध अग्नि के समान, यह वचन बोले —
Verse 13
संपन्नं राज्यम् इच्छंस् तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥
saṃpannaṃ rājyam icchaṃs tu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam | āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharataḥ sutaḥ
"Surely it is Bharata, Kaikeyī's son, who, desiring the kingdom secured and having plainly gained the consecration, comes to slay us both.
"निश्चय ही कैकेयीपुत्र भरत, राज्य को सुरक्षित चाहकर और स्पष्टतः अभिषेक प्राप्त करके, हम दोनों को मारने के लिए आ रहा है।"
Verse 14
एष वै सुमहाञ् श्रीमान् विटपी संप्रकाशते । विराजत्य् उद्गतस्कन्धः कोविदार ध्वजो रथे ॥
eṣa vai sumahāñ śrīmān viṭapī saṃprakāśate | virājaty udgataskandhaḥ kovidāra dhvajo rathe
There shines forth that great and glorious tree — the kovidāra banner, resplendent with its lofty standard, upon the chariot.
"वह जो बड़ा सुन्दर, श्रीसम्पन्न वृक्ष (के चिह्न वाला ध्वज) दिखाई दे रहा है — रथ पर ऊँचे डण्डे वाला वह कोविदार-ध्वज शोभा पा रहा है।"
Verse 15
भजन्त्य् एते यथाकामम् अश्वान् आरुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति संहृष्टा जगान् आरुह्य सादिनः ॥
bhajanty ete yathākāmam aśvān āruhya śīghragān | ete bhrājanti saṃhṛṣṭā jagān āruhya sādinaḥ
These ride at their pleasure upon swift horses; these mounted riders shine forth in their exultation.
"ये लोग तेज़ दौड़ने वाले घोड़ों पर सवार होकर इच्छानुसार चल रहे हैं; ये घुड़सवार हर्ष से भरे हुए शोभा पा रहे हैं।"
Verse 16
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहे । अपि नौ वशम् आगच्छेत् कोविदारध्वजो रणे ॥
gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīra śrayāvahe | api nau vaśam āgacchet kovidāradhvajo raṇe
Let us two, bows in hand, O hero, take to the mountain; or let the kovidāra-bannered one fall into our power in battle.
"हे वीर! हम दोनों धनुष हाथ में लेकर पर्वत का आश्रय लें; अथवा वह कोविदार-ध्वज वाला (भरत) युद्ध में हम दोनों के वश में आ जाए।"
Verse 17
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् । त्वया राघव संप्राप्तं सीतया च मया तथा ॥
api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat | tvayā rāghava saṃprāptaṃ sītayā ca mayā tathā
Shall I indeed behold Bharata, on whose account this great calamity has befallen you, O Rāghava, and Sītā, and me —
"हे राघव! क्या मैं उस भरत को देख पाऊँगा, जिसके कारण आप पर, सीता पर और मुझ पर यह महान संकट आ पड़ा —"
Verse 18
यन्निमित्तं भवान् राज्याच् च्युतो राघव शाश्वतीम् । संप्राप्तो ऽयम् अरिर् वीर भरतो वध्य एव मे ॥
yannimittaṃ bhavān rājyāc cyuto rāghava śāśvatīm | saṃprāpto 'yam arir vīra bharato vadhya eva me
he on whose account you were cast from the everlasting kingdom, O Rāghava? This foe has come, O hero; Bharata is fit to be slain by me.
"हे वीर! हे राघव! जिसके कारण आप शाश्वत राज्य से च्युत हुए, वही शत्रु आ पहुँचा है; भरत मेरे द्वारा वध के ही योग्य है।"
Verse 19
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव । पूर्वापकरिणां त्यागे न ह्य् अधर्मो विधीयते । एतस्मिन्न् निहते कृत्स्नाम् अनुशाधि वसुंधराम् ॥
bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava | pūrvāpakariṇāṃ tyāge na hy adharmo vidhīyate | etasminn nihate kṛtsnām anuśādhi vasuṃdharām
I see no fault in the slaying of Bharata, O Rāghava; in forsaking those who have wronged one first, no unrighteousness is ordained. Once he is slain, rule the whole earth.
"हे राघव! मुझे भरत के वध में कोई दोष नहीं दिखता; पहले अपकार करने वालों का त्याग करने में अधर्म नहीं कहा गया। इसके मारे जाने पर आप समस्त पृथ्वी का शासन करें।"
Verse 20
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका । मया पश्येत् सुदुःखार्ता हस्तिभग्नम् इव द्रुमम् ॥
adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā | mayā paśyet suduḥkhārtā hastibhagnam iva drumam
Today let Kaikeyī, greedy for the kingdom, stricken with deep grief, behold her son slain by me in battle, like a tree shattered by an elephant.
"राज्य की लोभी कैकेयी आज मेरे द्वारा युद्ध में मारे गए अपने पुत्र को, अत्यन्त दुःख से व्याकुल होकर, हाथी से तोड़े गए वृक्ष के समान देखे।"
Verse 21
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् । कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥
kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām | kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām
And I shall slay Kaikeyī with her faction and her kinsmen; let the earth today be freed of this great foulness.
"और मैं कैकेयी को उसके पक्ष एवं बान्धवों सहित मार डालूँगा; आज यह पृथ्वी इस महान कलुष से मुक्त हो जाए।"
Verse 22
अद्येमं संयतं क्रोधम् असत्कारं च मानद । मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्व् इव हुताशनम् ॥
adyemaṃ saṃyataṃ krodham asatkāraṃ ca mānada | mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣv iva hutāśanam
Today, O giver of honor, I shall loose this pent-up wrath and this contempt upon the enemy's forces, as fire upon dry brushwood.
"हे मानद! आज इस दबे हुए क्रोध और तिरस्कार को मैं शत्रु-सेनाओं पर वैसे ही छोड़ूँगा, जैसे सूखी झाड़ियों पर अग्नि।"
Verse 23
अद्यैतच् चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः । भिन्दञ् शत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥
adyaitac citrakūṭasya kānanaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | bhindañ śatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam
Today, cleaving the bodies of the foe with sharp arrows, I shall make this forest of Citrakūṭa drenched with blood.
"आज पैने बाणों से शत्रुओं के शरीरों को चीरकर मैं चित्रकूट के इस कानन को रक्त से सराबोर कर दूँगा।"
Verse 24
शरैर् निर्भिन्नहृदयान् कुञ्जरांस् तुरगांस् तथा । श्वापदाः परिकर्षन्तु नराश् च निहतान् मया ॥
śarair nirbhinnahṛdayān kuñjarāṃs turagāṃs tathā | śvāpadāḥ parikarṣantu narāś ca nihatān mayā
Let the wild beasts drag off the elephants and the horses, their hearts pierced through by my arrows, and the men slain by me.
"मेरे बाणों से छिदे हुए हृदय वाले हाथियों और घोड़ों को, तथा मेरे मारे हुए मनुष्यों को वन्य पशु घसीटते फिरें।"
Verse 25
शराणां धनुषश् चाहम् अनृणो ऽस्मि महावने । ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥
śarāṇāṃ dhanuṣaś cāham anṛṇo 'smi mahāvane | sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ
Having slain Bharata together with his army, I shall become free of my debt to my arrows and my bow in this great forest — of this there is no doubt."
"इस महान वन में सेना सहित भरत को मारकर मैं अपने बाणों और धनुष के ऋण से उऋण हो जाऊँगा — इसमें सन्देह नहीं।"