Sarga 89
Ayodhya Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ शैलाद् विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः । अदर्शयच् छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥
atha śailād viniṣkramya maithilīṃ kosaleśvaraḥ | adarśayac chubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm
Then, descending from the mountain, the lord of Kosala showed Maithilī the lovely river Mandākinī with its auspicious waters.
फिर पर्वत से उतरकर कोसलेश्वर राम ने मैथिली को मंगलमय जल वाली रमणीय मन्दाकिनी नदी दिखाई।
Verse 2
अब्रवीच् च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् । विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः ॥
abravīc ca varārohāṃ cārucandranibhānanām | videharājasya sutāṃ rāmo rājīvalocanaḥ
And lotus-eyed Rāma spoke to the daughter of the Videha king, she of fair hips and of a face like the gracious moon:
और कमल के समान नेत्रों वाले राम ने विदेहराज की पुत्री, सुन्दर कटि वाली और सुन्दर चन्द्रमा के समान मुख वाली सीता से कहा —
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् । कुसुमैर् उपसंपन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥
vicitrapulināṃ ramyāṃ haṃsasārasasevitām | kusumair upasaṃpannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm
"Behold the river Mandākinī, with its wondrous sandbanks, lovely, frequented by swans and sārasa cranes, graced with flowers,
"विचित्र बालू-तटों वाली, रमणीय, हंसों और सारसों से सेवित, फूलों से सम्पन्न इस मन्दाकिनी नदी को देखो।"
Verse 4
नानाविधैस् तीररुहैर् वृतां पुष्पफलद्रुमैः । राजन्तीं राजराजस्य नलिनीम् इव सर्वतः ॥
nānāvidhais tīraruhair vṛtāṃ puṣpaphaladrumaiḥ | rājantīṃ rājarājasya nalinīm iva sarvataḥ
girt with diverse flowering and fruiting trees grown upon its banks, shining on every side like the lotus-pool of the king of kings (Kubera).
"तट पर उगे नाना प्रकार के फूलों-फलों वाले वृक्षों से घिरी, चारों ओर राजराजेश्वर (कुबेर) की कमल-वापी के समान शोभा पाती हुई।"
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि रतिं संजनयन्ति मे ॥
mṛgayūthanipītāni kaluṣāmbhāṃsi sāmpratam | tīrthāni ramaṇīyāni ratiṃ saṃjanayanti me
Its waters now muddied where the herds of deer have drunk, these lovely bathing-fords kindle delight in me.
"इस समय हरिणों के झुंडों द्वारा पिए जाने से मटमैले जल वाले ये रमणीय घाट मेरे मन में आनन्द उत्पन्न कर रहे हैं।"
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः । ऋषयस् त्व् अवगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥
jaṭājinadharāḥ kāle valkalottaravāsasaḥ | ṛṣayas tv avagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye
Wearing matted locks and deerskins, clad in bark upper-garments, the sages bathe at their appointed hour in the Mandākinī, O dear one.
"हे प्रिये! जटा और मृगचर्म धारण किए, वल्कल का उत्तरीय पहने ऋषिगण नियत समय पर मन्दाकिनी नदी में स्नान कर रहे हैं।"
Verse 7
आदित्यम् उपतिष्ठन्ते नियमाद् ऊर्ध्वबाहवः । एते ऽपरे विशालाक्षि मुनयः संशितव्रताः ॥
ādityam upatiṣṭhante niyamād ūrdhvabāhavaḥ | ete 'pare viśālākṣi munayaḥ saṃśitavratāḥ
With arms upraised, by their vow they worship the Sun; and these others, O large-eyed one, are sages of stern observance.
"हे विशालाक्षि! ये नियमपूर्वक भुजाएँ ऊपर उठाए सूर्य की उपासना कर रहे हैं; और ये दूसरे कठोर व्रत वाले मुनि हैं।"
Verse 8
मारुतोद्धूत शिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः । पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिर् अभितो नदीम् ॥
mārutoddhūta śikharaiḥ pranṛtta iva parvataḥ | pādapaiḥ patrapuṣpāṇi sṛjadbhir abhito nadīm
The mountain, its peaks tossed by the wind, seems to dance with its trees that scatter leaves and flowers all about the river.
"वायु से हिलते शिखरों वाला यह पर्वत अपने उन वृक्षों सहित, जो नदी के चारों ओर पत्ते और फूल बिखेर रहे हैं, मानो नृत्य कर रहा हो।"
Verse 9
कच्चिन् मणिनिकाशोदां कच्चित् पुलिनशालिनीम् । कच्चित् सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥
kaccin maṇinikāśodāṃ kaccit pulinaśālinīm | kaccit siddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm
Behold the river Mandākinī — in places with gem-clear water, in places graced with sandbanks, in places thronged with holy ones (siddhas).
"कहीं मणि के समान स्वच्छ जल वाली, कहीं बालू-तटों से सुशोभित, और कहीं सिद्धजनों से भरी इस मन्दाकिनी नदी को देखो।"
Verse 10
निर्धूतान् वायुना पश्य विततान् पुष्पसंचयान् । पोप्लूयमानान् अपरान् पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥
nirdhūtān vāyunā paśya vitatān puṣpasaṃcayān | poplūyamānān aparān paśya tvaṃ jalamadhyagān
Behold the heaps of flowers tossed and spread abroad by the wind; and behold yet others floating in the midst of the water.
"वायु से उड़ाए और बिखेरे हुए फूलों के ढेरों को देखो; और जल के बीच तैरते हुए दूसरे फूलों को भी तुम देखो।"
Verse 11
तांश् चातिवल्गु वचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः । अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्तः शुभा गिरः ॥
tāṃś cātivalgu vacaso rathāṅgāhvayanā dvijāḥ | adhirohanti kalyāṇi niṣkūjantaḥ śubhā giraḥ
And those birds named rathāṅga (cakravākas), of very sweet voice, alight upon them, O auspicious one, warbling with lovely cries.
"हे कल्याणि! अत्यन्त मधुर बोली वाले चक्रवाक (रथांग) नामक पक्षी उन (फूलों) पर सुन्दर स्वर में कूजते हुए बैठ जाते हैं।"
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश् च शोभने । अधिकं पुरवासाच् च मन्ये च तव दर्शनात् ॥
darśanaṃ citrakūṭasya mandākinyāś ca śobhane | adhikaṃ puravāsāc ca manye ca tava darśanāt
The sight of Citrakūṭa and of the Mandākinī, O beautiful one, I count more than dwelling in the city — and the more so for the sight of you.
"हे शोभने! चित्रकूट और मन्दाकिनी का दर्शन मैं नगरनिवास से अधिक मानता हूँ — और तुम्हारे दर्शन से तो और भी अधिक।"
Verse 13
विधूतकलुषैः सिद्धैस् तपोदमशमान्वितैः । नित्यविक्षोभित जलां विहाहस्व मया सह ॥
vidhūtakaluṣaiḥ siddhais tapodamaśamānvitaiḥ | nityavikṣobhita jalāṃ vihāhasva mayā saha
Plunge in with me, into waters ever stirred by the siddhas who have washed away their stains and are endowed with austerity, self-restraint, and calm.
"अपने पापों को धो चुके, तप, दम और शम से युक्त सिद्धों द्वारा सदा मथे गए जल में मेरे साथ प्रवेश करो।"
Verse 14
सखीवच् च विगाहस्व सीते मन्दकिनीम् इमाम् । कमलान्य् अवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥
sakhīvac ca vigāhasva sīte mandakinīm imām | kamalāny avamajjantī puṣkarāṇi ca bhāmini
Enter this Mandākinī as though it were a friend, O Sītā, dipping down its lotuses and water-lilies, O lovely one.
"हे सीते! हे भामिनि! कमलों और कुमुदों को झुकाती हुई तुम इस मन्दाकिनी में सखी के समान प्रवेश करो।"
Verse 15
त्वं पौरजनवद् व्यालान् अयोध्याम् इव पर्वतम् । मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवद् इमां नदीम् ॥
tvaṃ paurajanavad vyālān ayodhyām iva parvatam | manyasva vanite nityaṃ sarayūvad imāṃ nadīm
Regard this river ever as the Sarayū, O gentle one; regard the wild beasts as the townsfolk, and the mountain as Ayodhyā.
"हे वनिते! इस नदी को सदा सरयू के समान मानो, इन वन्य पशुओं को नगरवासियों के समान, और इस पर्वत को अयोध्या के समान।"
Verse 16
लक्ष्मणश् चैव धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः । त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥
lakṣmaṇaś caiva dharmātmā mannideśe vyavasthitaḥ | tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama
And righteous Lakṣmaṇa abides by my command, and you, Vaidehī, are compliant: the two of you give me joy.
"धर्मात्मा लक्ष्मण भी मेरी आज्ञा में स्थित हैं, और हे वैदेही! तुम भी अनुकूल हो — तुम दोनों मुझे प्रसन्नता देते हो।"
Verse 17
उपस्पृशंस् त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः । नायोध्यायै न राज्याय स्पृहये ऽद्य त्वया सह ॥
upaspṛśaṃs triṣavaṇaṃ madhumūlaphalāśanaḥ | nāyodhyāyai na rājyāya spṛhaye 'dya tvayā saha
Performing the three daily ablutions, subsisting on honey, roots, and fruits, I long now neither for Ayodhyā nor for the kingdom, being with you.
"तीनों समय आचमन (स्नान) करता हुआ, मधु, मूल और फल का आहार करता हुआ, तुम्हारे साथ रहकर आज मैं न अयोध्या की इच्छा करता हूँ, न राज्य की।"
Verse 18
इमां हि रम्यां गजयूथलोलितां; निपीततोयां गजसिंहवानरैः । सुपुष्पितैः पुष्पधरैर् अलंकृतां; न सो ऽस्ति यः स्यान् न गतक्रमः सुखी ॥
imāṃ hi ramyāṃ gajayūthalolitāṃ; nipītatoyāṃ gajasiṃhavānaraiḥ | supuṣpitaiḥ puṣpadharair alaṃkṛtāṃ; na so 'sti yaḥ syān na gatakramaḥ sukhī
This river, lovely, stirred by herds of elephants, its waters drunk by elephants, lions, and monkeys, adorned with well-blossomed flowering trees — there is none who, coming here, would not be happy, his weariness gone."
"हाथियों के झुंडों से मथी हुई, हाथियों, सिंहों और वानरों द्वारा जिसका जल पिया गया है, भली-भाँति फूले हुए पुष्पित वृक्षों से अलंकृत इस रमणीय नदी पर आकर ऐसा कोई नहीं जो थकान मिटाकर सुखी न हो।"
Verse 19
इतीव रामो बहुसंगतं वचः; प्रिया सहायः सरितं प्रति ब्रुवन् । चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं; स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥
itīva rāmo bahusaṃgataṃ vacaḥ; priyā sahāyaḥ saritaṃ prati bruvan | cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ; sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ
Thus speaking many fitting words to the river, with his beloved for companion, Rāma roamed the delightful Citrakūṭa, dark-bright as the eye's collyrium — he, the increaser of the line of Raghu.
इस प्रकार नदी के विषय में बहुत-से उपयुक्त वचन कहते हुए, अपनी प्रिया को साथ लिए, रघुवंश के वर्धक राम नेत्र के अंजन के समान श्याम-उज्ज्वल रमणीय चित्रकूट पर विचरण करते रहे।