Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 9

Ayodhya Kanda

47 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एवम् उक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना । दीर्घम् उष्णं विनिःश्वस्य मन्थराम् इदम् अब्रवीत् ॥

    evam uktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā | dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya mantharām idam abravīt

    Thus addressed, Kaikeyī, her face blazing with anger, sighing long and hot, spoke this to Mantharā:

    इस प्रकार कहे जाने पर क्रोध से जलते मुख वाली कैकेयी लम्बी और गरम साँस खींचकर मन्थरा से यह बोली —

  2. Verse 2

    अद्य रामम् इतः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्य् अहम् । यौवराज्येन भरतं क्षिप्रम् एवाभिषेचये ॥

    adya rāmam itaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmy aham | yauvarājyena bharataṃ kṣipram evābhiṣecaye

    "This very day I shall quickly send Rāma hence to the forest, and quickly have Bharata consecrated in the heir-apparency."

    "आज ही मैं राम को यहाँ से शीघ्र वन भेज दूँगी, और भरत को शीघ्र ही युवराज-पद पर अभिषिक्त करा दूँगी।"

  3. Verse 3

    इदं त्व् इदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे । भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथं चन ॥

    idaṃ tv idānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare | bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

    "But consider now this, Mantharā: by what means Bharata may obtain the kingdom, and Rāma not, by any means at all."

    "किन्तु अब हे मन्थरे! यह विचार लो कि किस उपाय से भरत राज्य प्राप्त कर ले और राम किसी भी प्रकार न पाएँ।"

  4. Verse 4

    एवम् उक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी । रामार्थम् उपहिंसन्ती कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥

    evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī | rāmārtham upahiṃsantī kaikeyīm idam abravīt

    Thus addressed by that queen, Mantharā, the evil-seeing, working harm against Rāma, spoke this to Kaikeyī:

    देवी के इस प्रकार कहने पर राम का अहित चाहती हुई पाप-दृष्टि मन्थरा ने कैकेयी से यह कहा —

  5. Verse 5

    हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे । यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥

    hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me | yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam

    "Come, I shall now tell you, Kaikeyī — and hear me — how your son Bharata shall obtain the kingdom for himself alone."

    "अच्छा, अब मैं बताती हूँ, हे कैकेयि! मुझसे सुनो, जिससे तुम्हारा पुत्र भरत अकेला ही राज्य प्राप्त कर ले।"

  6. Verse 6

    श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास् तु कैकयी । किं चिद् उत्थाय शयनात् स्वास्तीर्णाद् इदम् अब्रवीत् ॥

    śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyās tu kaikayī | kiṃ cid utthāya śayanāt svāstīrṇād idam abravīt

    Hearing these words of Mantharā, Kaikeyī, rising a little from her well-spread couch, spoke this:

    मन्थरा का यह वचन सुनकर कैकेयी भली-भाँति बिछी शय्या से कुछ उठकर यह बोली —

  7. Verse 7

    कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे । भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथं चन ॥

    kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare | bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

    "Tell me the means, Mantharā — by what means Bharata may obtain the kingdom, and Rāma not, by any means at all."

    "हे मन्थरे! तुम मुझे वह उपाय बताओ जिससे भरत राज्य प्राप्त कर ले और राम किसी भी प्रकार न पाएँ।"

  8. Verse 8

    एवम् उक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी । रामार्थम् उपहिंसन्ती कुब्जा वचनम् अब्रवीत् ॥

    evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī | rāmārtham upahiṃsantī kubjā vacanam abravīt

    Thus addressed by that queen, Mantharā, the evil-seeing hunchback, working harm against Rāma, spoke this word:

    देवी के इस प्रकार कहने पर राम का अहित चाहती हुई पाप-दृष्टि कुबड़ी मन्थरा यह वचन बोली —

  9. Verse 9

    तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः । अगच्छत् त्वाम् उपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥

    tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ | agacchat tvām upādāya devarājasya sāhyakṛt

    "In the war of the gods and asuras your husband went, together with the royal sages, taking you with him, to be the helper of the king of the gods (Indra)."

    "देवासुर-संग्राम में तुम्हारे पति राजर्षियों के साथ देवराज (इन्द्र) की सहायता करने के लिए तुम्हें साथ लेकर गए थे।"

  10. Verse 10

    दिशम् आस्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान् प्रति । वैजयन्तम् इति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥

    diśam āsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati | vaijayantam iti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ

    "Taking the southern quarter, Kaikeyī, toward the Daṇḍakas, to the city renowned as Vaijayanta, where Timidhvaja [dwelt] —"

    "हे कैकेयि! दक्षिण दिशा में, दण्डक की ओर, वैजयन्त नामक प्रसिद्ध नगर की ओर (गए), जहाँ तिमिध्वज (रहता था)।"

  11. Verse 11

    स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः । ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसंघैर् अनिर्जितः ॥

    sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ | dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghair anirjitaḥ

    "he, the great asura renowned as Śambara, of a hundred magic arts, unconquered by the hosts of gods, gave battle to Śakra (Indra)."

    "शम्बर नाम से प्रसिद्ध वह सौ मायाओं वाला महान असुर, देवताओं के समूहों से अजेय रहकर, इन्द्र से युद्ध करने लगा।"

  12. Verse 12

    तस्मिन् महति संग्रामे राजा दशरथस् तदा । अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान् नष्टचेतनः ॥

    tasmin mahati saṃgrāme rājā daśarathas tadā | apavāhya tvayā devi saṃgrāmān naṣṭacetanaḥ

    "In that great battle, King Daśaratha was then by you, O queen, borne away out of the fight when he had lost his senses."

    "उस महान संग्राम में, हे देवी! उस समय अचेत हुए राजा दशरथ को तुमने संग्राम से बाहर निकाल लिया।"

  13. Verse 13

    तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस् ते रक्षितस् त्वया । तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ॥

    tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patis te rakṣitas tvayā | tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane

    "There too your husband, wounded by weapons, was protected by you; pleased thereby, he granted you two boons, O you of fair aspect."

    "वहाँ भी शस्त्रों से घायल तुम्हारे पति की तुमने रक्षा की; प्रसन्न होकर उन्होंने तुम्हें दो वर दिए, हे शुभदर्शने!"

  14. Verse 14

    स त्वयोक्तः पतिर् देवि यदेच्छेयं तदा वरौ । गृह्णीयाम् इति तत् तेन तथेत्य् उक्तं महात्मना । अनभिज्ञा ह्य् अहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥

    sa tvayoktaḥ patir devi yadeccheyaṃ tadā varau | gṛhṇīyām iti tat tena tathety uktaṃ mahātmanā | anabhijñā hy ahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā

    "Then, O queen, your husband was told by you, 'When I should wish, then I shall take the two boons,' and 'So be it,' said that great-souled one. I knew nothing of this, O queen; it was you yourself who told me of it long ago."

    "हे देवी! तब तुमने पति से कहा था कि 'जब मैं चाहूँगी, तब वे दो वर ग्रहण करूँगी'; और उन महात्मा ने 'ऐसा ही हो' कहा था। मैं तो अनजान थी, हे देवी! यह तुमने ही पहले मुझे बताया था।"

  15. Verse 15

    तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् । प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥

    tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam | pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa

    "Ask your husband for those two boons: the consecration of Bharata, and the banishment of Rāma for fourteen years."

    "उन दोनों वरों को पति से माँग लो — भरत का अभिषेक, और राम का चौदह वर्षों के लिए वनवास।"

  16. Verse 16

    क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते । शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी । मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनम् अभिभाषथाः ॥

    krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute | śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī | mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainam abhibhāṣathāḥ

    "Entering today the chamber of wrath, O daughter of Aśvapati, as if angered, lie upon the bare ground, with no covering spread, in soiled garments. Do not look up at him, and do not speak to him."

    "हे अश्वपति-पुत्री! आज क्रोध-भवन में जाकर, मानो क्रुद्ध हो, बिना बिछौने वाली भूमि पर मलिन वस्त्र पहने लेट जाओ; न तो उनकी ओर देखना और न उनसे बोलना।"

  17. Verse 17

    दयिता त्वं सदा भर्तुर् अत्र मे नास्ति संशयः । त्वत्कृते च महाराजो विशेद् अपि हुताशनम् ॥

    dayitā tvaṃ sadā bhartur atra me nāsti saṃśayaḥ | tvatkṛte ca mahārājo viśed api hutāśanam

    "You are ever dear to your husband — of this I have no doubt; and for your sake the great king would enter even the fire."

    "तुम सदा पति की प्रिय हो — इसमें मुझे सन्देह नहीं; तुम्हारे लिए महाराज अग्नि में भी प्रवेश कर जाएँ।"

  18. Verse 18

    न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् । तव प्रियार्थं राजा हि प्राणान् अपि परित्यजेत् ॥

    na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum | tava priyārthaṃ rājā hi prāṇān api parityajet

    "The king is not able to anger you, nor to meet your gaze when you are angered; for your pleasure the king would give up even his life."

    "राजा न तो तुम्हें क्रुद्ध कर सकते हैं और न ही क्रुद्ध हुई तुम्हारी ओर आँख उठाकर देख सकते हैं; तुम्हारे प्रिय के लिए तो वे प्राण भी त्याग देंगे।"

  19. Verse 19

    न ह्य् अतिक्रमितुं शक्तस् तव वाक्यं महीपतिः । मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलम् आत्मनः ॥

    na hy atikramituṃ śaktas tava vākyaṃ mahīpatiḥ | mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalam ātmanaḥ

    "For the lord of the earth is not able to transgress your word; O you of simple nature, understand the power of your own good fortune."

    "महीपति तुम्हारे वचन का उल्लंघन नहीं कर सकते; हे मन्दस्वभाव वाली! अपने सौभाग्य के बल को समझो।"

  20. Verse 20

    मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च । दद्याद् दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥

    maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca | dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

    "King Daśaratha may give gems, pearls, gold, and jewels of various kinds; set not your mind upon them."

    "राजा दशरथ मणि, मोती, स्वर्ण और नाना प्रकार के रत्न देंगे — उन पर अपना मन मत लगाना।"

  21. Verse 21

    यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथो ऽददात् । तौ स्मारय महाभागे सो ऽर्थो मा त्वाम् अतिक्रमेत् ॥

    yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho 'dadāt | tau smāraya mahābhāge so 'rtho mā tvām atikramet

    "Those two boons that Daśaratha granted in the war of gods and asuras — remind him of them, O fortunate one; let that purpose not slip past you."

    "देवासुर-संग्राम में दशरथ ने जो वे दो वर दिए थे, हे महाभाग्यशालिनी! उनका स्मरण कराना; वह प्रयोजन तुमसे छूट न जाए।"

  22. Verse 22

    यदा तु ते वरं दद्यात् स्वयम् उत्थाप्य राघवः । व्यवस्थाप्य महाराजं त्वम् इमं वृणुया वरम् ॥

    yadā tu te varaṃ dadyāt svayam utthāpya rāghavaḥ | vyavasthāpya mahārājaṃ tvam imaṃ vṛṇuyā varam

    "And when Rāghava (the king), having himself raised you up, would grant you a boon, then, binding the great king to his word, you should ask this boon:"

    "और जब राघव (राजा) स्वयं तुम्हें उठाकर वर देने लगें, तब महाराज को (वचन में) बाँधकर तुम यह वर माँगना —"

  23. Verse 23

    रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च । भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभः ॥

    rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca | bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ

    "'Banish Rāma to the forest for nine and five years; let Bharata be made king, a bull among the lords of the earth.'"

    "'राम को चौदह वर्षों के लिए वन में भेज दो, और नरश्रेष्ठ भरत को पृथ्वी का राजा बना दो।'"

  24. Verse 24

    एवं प्रव्राजितश् चैव रामो ऽरामो भविष्यति । भरतश् च हतामित्रस् तव राजा भविष्यति ॥

    evaṃ pravrājitaś caiva rāmo 'rāmo bhaviṣyati | bharataś ca hatāmitras tava rājā bhaviṣyati

    "Rāma being thus banished, he will become Rāma no more; and your Bharata, his foes slain, will become king."

    "इस प्रकार निर्वासित होकर राम आनन्दरहित हो जाएँगे, और शत्रुओं से रहित भरत तुम्हारे राजा हो जाएँगे।"

  25. Verse 25

    येन कालेन रामश् च वनात् प्रत्यागमिष्यति । तेन कालेन पुत्रस् ते कृतमूलो भविष्यति । संगृहीतमनुष्यश् च सुहृद्भिः सार्धम् आत्मवान् ॥

    yena kālena rāmaś ca vanāt pratyāgamiṣyati | tena kālena putras te kṛtamūlo bhaviṣyati | saṃgṛhītamanuṣyaś ca suhṛdbhiḥ sārdham ātmavān

    "By the time Rāma returns from the forest, by that time your son will have struck root, and, having won the people over, will stand firmly established, master of himself, together with his friends."

    "जिस समय तक राम वन से लौटेंगे, उस समय तक तुम्हारा पुत्र जड़ जमा चुका होगा, मनुष्यों को अपनी ओर मिला चुका होगा और मित्रों सहित आत्मवान (दृढ़) हो चुका होगा।"

  26. Verse 26

    प्राप्तकालं तु ते मन्ये राजानं वीतसाध्वसा । रामाभिषेकसंकल्पान् निगृह्य विनिवर्तय ॥

    prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā | rāmābhiṣekasaṃkalpān nigṛhya vinivartaya

    "I think the time is right for you — with fear cast off, restrain the king from his resolve of Rāma's consecration, and turn him back."

    "मैं समझती हूँ कि कार्य का समय आ गया है; अतः भय त्यागकर राजा को राम के अभिषेक के संकल्प से रोककर उन्हें (उस निश्चय से) लौटा दो।"

  27. Verse 27

    अनर्थम् अर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस् तया । हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थराम् इदम् अब्रवीत् ॥

    anartham artharūpeṇa grāhitā sā tatas tayā | hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharām idam abravīt

    Thus made by her to grasp ruin in the form of gain, Kaikeyī, glad and confident, spoke this to Mantharā:

    इस प्रकार उसके द्वारा अनर्थ को अर्थ के रूप में ग्रहण करा दी गई कैकेयी हर्षित और आश्वस्त होकर मन्थरा से यह बोली —

  28. Verse 28

    कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम् । पृथिव्याम् असि कुब्जानाम् उत्तमा बुद्धिनिश्चये ॥

    kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm | pṛthivyām asi kubjānām uttamā buddhiniścaye

    "Hunchback, I did not truly know you — best of women, speaker of what is best; on earth you are the foremost of hunchbacks in firmness of judgment."

    "हे कुब्जे! मैं तुम्हें उत्तम सलाह देने वाली श्रेष्ठा के रूप में (पहले) नहीं पहचानती थी; बुद्धि के निश्चय में तुम पृथ्वी की समस्त कुबड़ियों में उत्तम हो।"

  29. Verse 29

    त्वम् एव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी । नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश् चिकीर्षितम् ॥

    tvam eva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī | nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaś cikīrṣitam

    "You alone, ever devoted to my interests, are my well-wisher; I should not, O hunchback, have perceived the king's design without you."

    "तुम ही मेरे हित में सदा तत्पर मेरी हितैषिणी हो; हे कुब्जे! मैं राजा के अभिप्राय को (स्वयं) समझ ही न पाती।"

  30. Verse 30

    सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः । त्वं पद्मम् इव वातेन संनता प्रियदर्शना ॥

    santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ | tvaṃ padmam iva vātena saṃnatā priyadarśanā

    "There are hunchbacks ill-shaped, crooked, exceedingly evil; but you, bent like a lotus bowed by the wind, are lovely to behold."

    "कुबड़ियाँ बेडौल, टेढ़ी और परम पापिनी होती हैं; पर तुम वायु से झुके हुए कमल के समान झुकी हुई और प्रियदर्शना हो।"

  31. Verse 31

    उरस् ते ऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात् समुन्नतम् । अधस्ताच् चोदरं शान्तं सुनाभम् इव लज्जितम् ॥

    uras te 'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam | adhastāc codaraṃ śāntaṃ sunābham iva lajjitam

    "Your breast is drawn inward, raised high as far as the shoulders, and below, your waist is slender, with a fair navel, as if bashful."

    "तुम्हारा वक्षःस्थल भीतर धँसा हुआ, कन्धों तक ऊँचा उठा हुआ है; और नीचे का उदर मानो लज्जित-सा, सुन्दर नाभि वाला और कृश (सुगठित) है।"

  32. Verse 32

    जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् । जङ्घे भृशम् उपन्यस्ते पादौ चाप्य् आयताव् उभौ ॥

    jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam | jaṅghe bhṛśam upanyaste pādau cāpy āyatāv ubhau

    "Your hips are prominent, graced by a girdle-sash; your two shanks are well set, and your feet are both long."

    "तुम्हारा जघन करधनी की लड़ियों से सुशोभित और सुडौल है; दोनों जंघाएँ भरी हुई हैं और दोनों पैर भी लम्बे (सुगठित) हैं।"

  33. Verse 33

    त्वम् आयताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनि । अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ॥

    tvam āyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini | agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase

    "With your long thighs, O Mantharā clad in silk, walking before me, you shine like a royal goose."

    "हे रेशमी वस्त्र पहनने वाली मन्थरे! अपनी लम्बी जंघाओं से मेरे आगे-आगे चलती हुई तुम राजहंसी के समान सुशोभित होती हो।"

  34. Verse 34

    तवेदं स्थगु यद् दीर्घं रथघोणम् इवायतम् । मतयः क्षत्रविद्याश् च मायाश् चात्र वसन्ति ते ॥

    tavedaṃ sthagu yad dīrghaṃ rathaghoṇam ivāyatam | matayaḥ kṣatravidyāś ca māyāś cātra vasanti te

    "This hump of yours, which is long, extended like the pole of a chariot — within it dwell your counsels, your knowledge of statecraft, and your stratagems."

    "तुम्हारा यह कूबड़ जो इतना लम्बा, रथ के अग्रभाग के समान फैला हुआ है — उसी में तुम्हारी (चतुर) बुद्धियाँ, राजनीति का ज्ञान और मायाएँ बसती हैं।"

  35. Verse 35

    अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् । अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ॥

    atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm | abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate

    "There, upon it, I shall fasten for you, O hunchback, a golden garland, when Bharata has been consecrated and Rāghava has gone to the forest."

    "हे कुब्जे! भरत के अभिषिक्त हो जाने पर और राघव के वन चले जाने पर, वहाँ (इस कूबड़ पर) मैं तुम्हें सोने की माला पहनाऊँगी।"

  36. Verse 36

    जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि । लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ॥

    jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari | labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu

    "And with pure, well-refined gold, O lovely one, your purpose gained and triumphant, I shall overlay your hump."

    "हे सुन्दरी! अपना प्रयोजन सिद्ध होने पर और आश्वस्त होकर मैं अच्छी प्रकार तपाए हुए उत्तम जाति के स्वर्ण से तुम्हारे कूबड़ को मढ़वा दूँगी।"

  37. Verse 37

    मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् । कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्य् आभरणानि च ॥

    mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham | kārayiṣyāmi te kubje śubhāny ābharaṇāni ca

    "And upon your face I shall have made a wondrous golden tilaka, O hunchback, and lovely ornaments for you."

    "हे कुब्जे! तुम्हारे मुख पर मैं स्वर्णमय, शुभ और विचित्र तिलक तथा सुन्दर आभूषण बनवा दूँगी।"

  38. Verse 38

    परिधाय शुभे वस्त्रे देवदेव चरिष्यसि । चन्द्रम् आह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना । गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥

    paridhāya śubhe vastre devadeva cariṣyasi | candram āhvayamānena mukhenāpratimānanā | gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam

    "Having donned fair garments, you will go about like a goddess; with your face that challenges the moon, of matchless countenance, you will walk with the foremost gait, lording it over the folk who hate us."

    "शुभ वस्त्र पहनकर तुम देवताओं के समान विचरण करोगी; चन्द्रमा को चुनौती देने वाले अपने अनुपम मुख से तुम शत्रुजनों पर गर्व करती हुई श्रेष्ठ गति को प्राप्त होगी।"

  39. Verse 39

    तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः । पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥

    tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama

    "And hunchbacks of your own, adorned with every ornament, will attend upon your feet, even as you ever attend upon me."

    "हे कुब्जे! जैसे तुम सदा मेरी (सेवा करती हो), वैसे ही समस्त आभूषणों से विभूषित कुबड़ी दासियाँ तुम्हारे भी चरणों की सेवा करेंगी।"

  40. Verse 40

    इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् । शयानां शयने शुभ्रे वेद्याम् अग्निशिखाम् इव ॥

    iti praśasyamānā sā kaikeyīm idam abravīt | śayānāṃ śayane śubhre vedyām agniśikhām iva

    Thus being praised, she (Mantharā) spoke this to Kaikeyī, as she lay upon the bright couch like a tongue of fire upon an altar:

    इस प्रकार प्रशंसा पाती हुई वह (मन्थरा) वेदी पर अग्नि की शिखा के समान उज्ज्वल शय्या पर लेटी हुई कैकेयी से यह बोली —

  41. Verse 41

    गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते । उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानम् अनुदर्शय ॥

    gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate | uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānam anudarśaya

    "When the water has run off, no dam is built, O fair one; arise, do what brings your good, and make the king behold [your state]."

    "हे कल्याणि! जल बह जाने पर बाँध बाँधना व्यर्थ है; उठो, अपना कल्याण करो और राजा को (अपनी दृढ़ता) दिखा दो।"

  42. Verse 42

    तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह । क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥

    tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha | krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā

    Thus urged on, the wide-eyed queen, going with Mantharā into the chamber of wrath, puffed with the pride of her good fortune —

    इस प्रकार प्रोत्साहित होकर विशाल नेत्रों वाली देवी, सौभाग्य के मद से गर्वित होकर, मन्थरा के साथ जाकर क्रोध-भवन में (प्रविष्ट हुई)।

  43. Verse 43

    अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना । अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्य् आभरणानि च ॥

    anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā | avamucya varārhāṇi śubhāny ābharaṇāni ca

    that fair-limbed lady, taking off a pearl necklace worth many hundred thousands, and her precious, lovely ornaments —

    उस उत्तम रमणी ने अनेक लाखों मूल्य वाले मोतियों के हार को तथा बहुमूल्य और शुभ आभूषणों को उतार दिया।

  44. Verse 44

    ततो हेमोपमा तत्र कुब्जा वाक्यं वशं गता । संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थराम् इदम् अब्रवीत् ॥

    tato hemopamā tatra kubjā vākyaṃ vaśaṃ gatā | saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharām idam abravīt

    then there that golden-hued Kaikeyī, come under the sway of the hunchback's words, lying down upon the ground, spoke this to Mantharā:

    तदनन्तर स्वर्ण के समान कान्ति वाली, कुबड़ी के वचनों के वश में आई हुई कैकेयी भूमि पर लेटकर मन्थरा से यह बोली —

  45. Verse 45

    इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि । वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥

    iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi | vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim

    "Either, hunchback, you shall report me here to the king as dead, or else, Rāghava (Rāma) gone to the forest, Bharata shall obtain the earth."

    "हे कुब्जे! या तो तुम मुझे यहीं मरी हुई राजा को बताओगी, या फिर राघव के वन चले जाने पर भरत पृथ्वी प्राप्त करेंगे।"

  46. Verse 46

    अथैतद् उक्त्वा वचनं सुदारुणं; निधाय सर्वाभरणानि भामिनी । असंवृताम् आस्तरणेन मेदिनीं; तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥

    athaitad uktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ; nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī | asaṃvṛtām āstaraṇena medinīṃ; tadādhiśiśye patiteva kinnarī

    And having spoken this most dreadful word, the lady, laying aside all her ornaments, then lay down upon the ground spread with no covering, like a fallen kinnarī.

    फिर यह अत्यन्त कठोर वचन कहकर, समस्त आभूषण उतारकर, वह भामिनी बिना बिछौने की भूमि पर गिरी हुई किन्नरी के समान लेट गई।

  47. Verse 47

    उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना; तथावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा । नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा; तमोवृता द्यौर् इव मग्नतारका ॥

    udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā; tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā | narendrapatnī vimanā babhūva sā; tamovṛtā dyaur iva magnatārakā

    Her face shrouded in the darkness of risen wrath, her choice garlands and ornaments thus cast off, that queen of the lord of men became despondent, like the sky shrouded in darkness, its stars sunk from sight.

    उमड़े हुए क्रोध के अन्धकार से ढँके मुख वाली, इस प्रकार उत्तम माला और आभूषण उतार चुकी वह नरेन्द्र-पत्नी वैसी उदास हो गई जैसे अन्धकार से आच्छादित, ताराओं के डूब जाने वाला आकाश।