Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 8

Ayodhya Kanda

27 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    मन्थरा त्व् अभ्यसूय्यैनाम् उत्सृज्याभरणं च तत् । उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥

    mantharā tv abhyasūyyainām utsṛjyābharaṇaṃ ca tat | uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā

    But Mantharā, resenting her and casting aside that ornament, then spoke this speech, filled with anger and grief:

    किन्तु मन्थरा ने उस (वर) की अवहेलना करके और वह आभूषण फेंककर, क्रोध और दुःख से भरकर यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    हर्षं किम् इदम् अस्थाने कृतवत्य् असि बालिशे । शोकसागरमध्यस्थम् आत्मानं नावबुध्यसे ॥

    harṣaṃ kim idam asthāne kṛtavaty asi bāliśe | śokasāgaramadhyastham ātmānaṃ nāvabudhyase

    "Why, foolish one, have you made this joy out of place? You do not perceive yourself to be standing in the midst of a sea of sorrow."

    "हे मूर्खे! यह अस्थान में हर्ष तूने कैसे कर लिया? शोक-सागर के बीच पड़ी हुई अपने को तू नहीं समझती।"

  3. Verse 3

    सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रो ऽभिषेक्ष्यते । यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥

    subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate | yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ

    "Fortunate indeed is Kausalyā, whose son will be consecrated tomorrow, under Puṣya, by the best of the twice-born, in the great heir-apparency."

    "सौभाग्यवती तो कौसल्या है, जिसका पुत्र कल पुष्य नक्षत्र में श्रेष्ठ ब्राह्मणों द्वारा महान युवराज-पद पर अभिषिक्त किया जाएगा।"

  4. Verse 4

    प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् । उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्वं कृताञ्जलिः ॥

    prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam | upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva tvaṃ kṛtāñjaliḥ

    "You will wait upon Kausalyā — come into great happiness, triumphant, her rival undone — like a slave-girl, with joined palms."

    "परम प्रीति को प्राप्त, प्रसिद्ध और शत्रु (सौत) का नाश देख चुकी उस कौसल्या की तू हाथ जोड़कर दासी की भाँति सेवा करेगी।"

  5. Verse 5

    हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः । अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास् ते भरतक्षये ॥

    hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ | aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣās te bharatakṣaye

    "Rāma's foremost wives will be glad indeed; but your daughters-in-law will be joyless at Bharata's downfall."

    "राम की उत्तम स्त्रियाँ निश्चय ही हर्षित होंगी; और भरत के पतन पर तुम्हारी पुत्रवधुएँ अप्रसन्न रहेंगी।"

  6. Verse 6

    तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः । रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥

    tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ | rāmasyaiva guṇān devī kaikeyī praśaśaṃsa ha

    Seeing Mantharā then speaking thus, supremely glad, Queen Kaikeyī praised the very virtues of Rāma:

    मन्थरा को इस प्रकार कहते हुए देखकर देवी कैकेयी ने अत्यन्त प्रसन्न होकर राम के ही गुणों की प्रशंसा की —

  7. Verse 7

    धर्मज्ञो गुरुभिर् दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यम् अतो ऽर्हति ॥

    dharmajño gurubhir dāntaḥ kṛtajñaḥ satyavāk śuciḥ | rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyam ato 'rhati

    "Rāma is a knower of dharma, trained by his elders, grateful, truthful of speech, and pure; he is the king's eldest son, and therefore deserves the heir-apparency."

    "राम धर्मज्ञ, गुरुजनों द्वारा अनुशासित, कृतज्ञ, सत्यवादी और पवित्र हैं; वे राजा के ज्येष्ठ पुत्र हैं, अतः युवराज-पद के योग्य हैं।"

  8. Verse 8

    भ्रातॄन् भृत्यांश् च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति । संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥

    bhrātṝn bhṛtyāṃś ca dīrghāyuḥ pitṛvat pālayiṣyati | saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam

    "Long-lived, he will protect his brothers and his servants like a father; why then, O hunchback, do you burn at hearing of Rāma's consecration?"

    "दीर्घायु होकर वे अपने भाइयों और सेवकों का पिता के समान पालन करेंगे। हे कुब्जे! राम के अभिषेक को सुनकर तू क्यों संतप्त होती है?"

  9. Verse 9

    भरतश् चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम् । पितृपैतामहं राज्यम् अवाप्स्यति नरर्षभः ॥

    bharataś cāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatāt param | pitṛpaitāmahaṃ rājyam avāpsyati nararṣabhaḥ

    "And Bharata too, that bull among men, will surely, after a hundred years, obtain the kingdom of his fathers and forefathers."

    "और भरत भी, वह नरश्रेष्ठ, निश्चय ही सौ वर्ष के पश्चात् (राम के दीर्घ राज्य के बाद) पिता-पितामह का राज्य प्राप्त करेंगे।"

  10. Verse 10

    सा त्वम् अभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे । भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे । कौसल्यातो ऽतिरिक्तं च स तु शुश्रूषते हि माम् ॥

    sā tvam abhyudaye prāpte vartamāne ca manthare | bhaviṣyati ca kalyāṇe kimarthaṃ paritapyase | kausalyāto 'tiriktaṃ ca sa tu śuśrūṣate hi mām

    "When good fortune has come and is present, O Mantharā, and more good fortune is to be, for what cause do you grieve? And he (Rāma) serves me even more than Kausalyā."

    "हे मन्थरे! अभ्युदय आ पहुँचने पर, वर्तमान में कल्याण होने पर, और आगे भी कल्याण होने वाला होने पर, तू किसलिए संतप्त होती है? और वह (राम) तो कौसल्या से भी अधिक मेरी सेवा करता है।"

  11. Verse 11

    कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता । दीर्घम् उष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥

    kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā | dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya kaikeyīm idam abravīt

    Hearing Kaikeyī's words, Mantharā, sorely grieved, sighing long and hot, spoke this to Kaikeyī:

    कैकेयी का वचन सुनकर अत्यन्त दुखी मन्थरा लम्बी और गरम साँस खींचकर कैकेयी से यह बोली —

  12. Verse 12

    अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान् नात्मानम् अवबुध्यसे । शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥

    anarthadarśinī maurkhyān nātmānam avabudhyase | śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare

    "Out of folly, perceiving only ruin, you do not perceive yourself sinking in a sea of grief, spread wide with sorrow and calamity."

    "मूर्खतावश अनर्थ को न देखती हुई तू शोक और विपत्ति से विस्तीर्ण दुःख-सागर में डूबती हुई अपने (हित) को नहीं समझती।"

  13. Verse 13

    भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः । राजवंशात् तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥

    bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ | rājavaṃśāt tu bharataḥ kaikeyi parihāsyate

    "Rāghava will be king, and after Rāghava he who is his son; but from the royal line, Kaikeyī, Bharata will be shut out."

    "राघव राजा होंगे, और उनके बाद जो राघव का पुत्र होगा (वह); किन्तु हे कैकेयि! भरत राजवंश (के उत्तराधिकार) से बाहर कर दिया जाएगा।"

  14. Verse 14

    न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि । स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहान् अनयो भवेत् ॥

    na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini | sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahān anayo bhavet

    "For not all the sons of a king, O lovely one, remain in the kingship; were all of them to be installed, a very great disorder would arise."

    "हे भामिनि! राजा के सब पुत्र राज्य पर नहीं बैठते; यदि सबको स्थापित किया जाए तो बहुत बड़ा अनर्थ हो जाए।"

  15. Verse 15

    तस्माज् ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः । स्थापयन्त्य् अनवद्याङ्गि गुणवत्स्व् इतरेष्व् अपि ॥

    tasmāj jyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ | sthāpayanty anavadyāṅgi guṇavatsv itareṣv api

    "Therefore, Kaikeyī, kings place the reins of rule upon the eldest, O you of faultless limbs, whether the others be virtuous or not."

    "इसलिए हे निर्दोष अंगों वाली कैकेयि! राजा लोग राज्य की बागडोर ज्येष्ठ पुत्र को ही सौंपते हैं — अन्य गुणवान पुत्रों के होने पर भी।"

  16. Verse 16

    असाव् अत्यन्तनिर्भग्नस् तव पुत्रो भविष्यति । अनाथवत् सुखेभ्यश् च राजवंशाच् च वत्सले ॥

    asāv atyantanirbhagnas tava putro bhaviṣyati | anāthavat sukhebhyaś ca rājavaṃśāc ca vatsale

    "That son of yours will be utterly cast out — from happiness and from the royal line alike — like one without a protector, O loving one."

    "हे वत्सले! तुम्हारा वह पुत्र अत्यन्त बहिष्कृत, सुखों से और राजवंश से वंचित, अनाथ के समान हो जाएगा।"

  17. Verse 17

    साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे । सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुम् इच्छसि ॥

    sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase | sapatnivṛddhau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātum icchasi

    "I have come here for your sake, yet you do not understand me; you wish to give me a gift at the thriving of your rival."

    "मैं तुम्हारे हित के लिए आई हूँ, पर तुम मुझे नहीं समझतीं; जो तुम सौत की वृद्धि पर मुझे (पुरस्कार रूप में) वर देना चाहती हो।"

  18. Verse 18

    ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यम् अकण्टकम् । देशान्तरं नाययित्वा लोकान्तरम् अथापि वा ॥

    dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyam akaṇṭakam | deśāntaraṃ nāyayitvā lokāntaram athāpi vā

    "Surely, Rāma, having gained the kingdom free of thorns, will have Bharata led off to another land, or even to another world."

    "निःसन्देह राम निष्कण्टक राज्य पाकर भरत को किसी दूसरे देश भिजवा देंगे, अथवा दूसरे लोक (मृत्यु) को ही पहुँचा देंगे।"

  19. Verse 19

    बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस् त्वया । संनिकर्षाच् च सौहार्दं जायते स्थावरेष्व् अपि ॥

    bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitas tvayā | saṃnikarṣāc ca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣv api

    "While yet a child, Bharata was had by you taken to his uncle's house; and from nearness friendship arises even among unmoving things."

    "भरत को बाल्यावस्था में ही तुमने ननिहाल (मामा के घर) भिजवा दिया; और समीपता से तो जड़ पदार्थों में भी स्नेह उत्पन्न हो जाता है।"

  20. Verse 20

    गोप्ता हि रामं सौमित्रिर् लक्ष्मणं चापि राघवः । अश्विनोर् इव सौभ्रात्रं तयोर् लोकेषु विश्रुतम् ॥

    goptā hi rāmaṃ saumitrir lakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ | aśvinor iva saubhrātraṃ tayor lokeṣu viśrutam

    "Saumitri (Lakṣmaṇa) is the guardian of Rāma, and Rāghava of Lakṣmaṇa; the brotherly love of those two is famed in the worlds like that of the Aśvins."

    "सौमित्रि (लक्ष्मण) राम के रक्षक हैं और राघव (राम) लक्ष्मण के; उन दोनों का भ्रातृप्रेम अश्विनीकुमारों के समान लोक में प्रसिद्ध है।"

  21. Verse 21

    तस्मान् न लक्ष्मणे रामः पापं किं चित् करिष्यति । रामस् तु भरते पापं कुर्याद् इति न संशयः ॥

    tasmān na lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiṃ cit kariṣyati | rāmas tu bharate pāpaṃ kuryād iti na saṃśayaḥ

    "Therefore Rāma will do no harm whatever to Lakṣmaṇa; but that Rāma would do harm to Bharata — of this there is no doubt."

    "इसलिए राम लक्ष्मण का तो कोई अहित नहीं करेंगे; किन्तु राम भरत का अहित करेंगे — इसमें सन्देह नहीं।"

  22. Verse 22

    तस्माद् राजगृहाद् एव वनं गच्छतु ते सुतः । एतद् धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥

    tasmād rājagṛhād eva vanaṃ gacchatu te sutaḥ | etad dhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava

    "Therefore let your son go from the royal house itself to the forest; this pleases me well, and it is exceedingly to your good."

    "अतः तुम्हारा पुत्र राजभवन से ही वन को चला जाए; यही मुझे रुचता है और यही तुम्हारे लिए अत्यन्त हितकर भी है।"

  23. Verse 23

    एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश् चैव भविष्यति । यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यम् अवाप्स्यति ॥

    evaṃ te jñātipakṣasya śreyaś caiva bhaviṣyati | yadi ced bharato dharmāt pitryaṃ rājyam avāpsyati

    "Thus will the welfare of your kinsmen's party come about — if indeed Bharata obtains, by right, the paternal kingdom."

    "इस प्रकार तुम्हारा और तुम्हारे ज्ञातिपक्ष का कल्याण होगा, यदि भरत धर्मपूर्वक पिता का राज्य प्राप्त कर लें।"

  24. Verse 24

    स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः । समृधार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥

    sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ | samṛdhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe

    "That boy of yours, used to comfort, the natural rival of Rāma — how shall he, his fortune lost, live under the sway of one whose fortune is complete?"

    "सुख के योग्य, राम का जन्मजात शत्रु वह तुम्हारा बालक, अपना प्रयोजन खोकर, सम्पन्न प्रयोजन वाले (राम) के वश में कैसे जीवित रहेगा?"

  25. Verse 25

    अभिद्रुतम् इवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् । प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुम् अर्हसि ॥

    abhidrutam ivāraṇye siṃhena gajayūthapam | pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātum arhasi

    "Like the lord of an elephant-herd set upon by a lion in the forest, Bharata, overshadowed by Rāma, you ought to save."

    "वन में सिंह द्वारा आक्रान्त गजराज के समान, राम द्वारा आच्छादित होते हुए भरत की तुम्हें रक्षा करनी चाहिए।"

  26. Verse 26

    दर्पान् निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया । राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यातयेत् ॥

    darpān nirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā | rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet

    "Rāma's mother, your rival, formerly slighted by you out of pride in your good fortune — how should she not requite the enmity?"

    "अपने सौभाग्य के गर्व में तुमने पहले जिसका तिरस्कार किया है, वह तुम्हारी सौत राम की माता अपने वैर का बदला क्यों न लेगी?"

  27. Verse 27

    यदा हि रामः पृथिवीम् अवाप्स्यति; ध्रुवं प्रनष्टो भरतो भविष्यति । अतो हि संचिन्तय राज्यम् आत्मजे; परस्य चाद्यैव विवास कारणम् ॥

    yadā hi rāmaḥ pṛthivīm avāpsyati; dhruvaṃ pranaṣṭo bharato bhaviṣyati | ato hi saṃcintaya rājyam ātmaje; parasya cādyaiva vivāsa kāraṇam

    "For when Rāma gains the earth, surely Bharata will be as good as lost; therefore ponder this very day the kingship for your son and the banishment of the other."

    "जब राम पृथ्वी प्राप्त कर लेंगे, तब निश्चय ही भरत नष्ट हो जाएगा; इसलिए आज ही अपने पुत्र के लिए राज्य और दूसरे (राम) के निर्वासन का उपाय सोच लो।"