Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 10

Ayodhya Kanda

41 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् । प्रियार्हां प्रियम् आख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ॥

    ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam | priyārhāṃ priyam ākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī

    Having commanded the consecration of Rāghava, the self-controlled great king entered the inner apartments to tell the glad news to her who deserved glad news.

    राघव के अभिषेक की आज्ञा देकर जितेन्द्रिय महाराज अपनी प्रिय और स्नेह के योग्य (रानी) को प्रिय समाचार सुनाने के लिए अन्तःपुर में प्रविष्ट हुए।

  2. Verse 2

    तां तत्र पतितां भूमौ शयानाम् अतथोचिताम् । प्रतप्त इव दुःखेन सो ऽपश्यज् जगतीपतिः ॥

    tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānām atathocitām | pratapta iva duḥkhena so 'paśyaj jagatīpatiḥ

    There the lord of the earth saw her fallen upon the ground, lying in a manner unbefitting her, as if scorched with grief.

    वहाँ जगत्पति ने उसे भूमि पर गिरी, अपने अनुपयुक्त (असामान्य) रूप में लेटी हुई, मानो दुःख से संतप्त देखा।

  3. Verse 3

    स वृद्धस् तरुणीं भार्यां प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् । अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले ॥

    sa vṛddhas taruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo 'pi garīyasīm | apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale

    That aged king, himself sinless, beheld upon the floor of the earth his youthful wife, dearer to him than life, [now] of sinful resolve.

    उस वृद्ध और निष्पाप (राजा) ने प्राणों से भी बढ़कर प्रिय, किन्तु पाप-संकल्प वाली अपनी तरुणी पत्नी को धरती पर (पड़ी) देखा।

  4. Verse 4

    करेणुम् इव दिग्धेन विद्धां मृगयुणा वने । महागज इवारण्ये स्नेहात् परिममर्श ताम् ॥

    kareṇum iva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane | mahāgaja ivāraṇye snehāt parimamarśa tām

    As a great elephant in the forest [would stroke] a she-elephant pierced by a hunter with a poisoned arrow, so, out of affection, he stroked her.

    जैसे वन में व्याध के विषभरे बाण से बिंधी हथिनी को कोई महान गजराज (सहलाता है), वैसे ही उन्होंने स्नेहवश उसे सहलाया।

  5. Verse 5

    परिमृश्य च पाणिभ्याम् अभिसंत्रस्तचेतनः । कामी कमलपत्राक्षीम् उवाच वनिताम् इदम् ॥

    parimṛśya ca pāṇibhyām abhisaṃtrastacetanaḥ | kāmī kamalapatrākṣīm uvāca vanitām idam

    And stroking her with his hands, his mind utterly dismayed, that loving king spoke this to his lotus-eyed lady:

    हाथों से सहलाकर, अत्यन्त भयभीत चित्त वाले उस अनुरागी (राजा) ने कमलदल के समान नेत्रों वाली उस रमणी से यह कहा —

  6. Verse 6

    न ते ऽहम् अभिजानामि क्रोधम् आत्मनि संश्रितम् । देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥

    na te 'ham abhijānāmi krodham ātmani saṃśritam | devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā

    "I do not know what anger has lodged itself in your heart. O queen, by whom have you been assailed, or by whom slighted,"

    "मैं तुम्हारे मन में छिपे इस क्रोध को नहीं समझ पा रहा; हे देवी! तुम पर किसने आक्रमण किया, अथवा किसने तुम्हारा अपमान किया?"

  7. Verse 7

    यद् इदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु । भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण चेतसि । भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥

    yad idaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu | bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa cetasi | bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī

    "that, to my grief, O fair one, you lie in the dust? Why do you lie upon the ground, when I am kindly disposed toward you — as if your mind were seized by some spirit, you who are the churner of my heart?"

    "हे कल्याणि! तुम मेरे दुःख के लिए धूल में पड़ी हो — मेरे मन में तो तुम्हारे प्रति सदा कल्याण ही है, फिर तुम किसलिए भूमि पर लेटी हो? मानो किसी भूत से आविष्ट चित्त वाली होकर तुम मेरे मन को मथ रही हो।"

  8. Verse 8

    सन्ति मे कुशला वैद्या अभितुष्टाश् च सर्वशः । सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिम् आचक्ष्व भामिनि ॥

    santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāś ca sarvaśaḥ | sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhim ācakṣva bhāmini

    "I have skilled physicians, well-satisfied in every way; they will make you well again. Tell me your ailment, O lady."

    "हे भामिनि! मेरे पास कुशल वैद्य हैं, जो सब प्रकार से भली-भाँति पुरस्कृत हैं; वे तुम्हें सुखी कर देंगे — अपना रोग बताओ।"

  9. Verse 9

    कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् । कः प्रियं लभताम् अद्य को वा सुमहद् अप्रियम् ॥

    kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam | kaḥ priyaṃ labhatām adya ko vā sumahad apriyam

    "For whom should a desired deed be done, or by whom has some displeasure been caused? Who shall today gain [your] favor, or who [incur your] great displeasure?"

    "किसका प्रिय कार्य करना है, अथवा किसने कोई अप्रिय किया है? आज कौन प्रिय (अनुग्रह) पाए और किसे बहुत बड़ा अप्रिय (दण्ड) मिले?"

  10. Verse 10

    अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् । दरिद्रः को भवत्व् आढ्यो द्रव्यवान् वाप्य् अकिंचनः ॥

    avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām | daridraḥ ko bhavatv āḍhyo dravyavān vāpy akiṃcanaḥ

    "Who, though not to be slain, shall be slain, or who, though to be slain, shall be set free? Who shall become rich though poor, or who, though wealthy, penniless?"

    "कौन अवध्य होकर भी वध्य ठहराया जाए, अथवा कौन वध्य छोड़ दिया जाए? कौन दरिद्र धनी हो जाए, अथवा कौन धनवान निर्धन (हो जाए)?"

  11. Verse 11

    अहं चैव मदीयाश् च सर्वे तव वशानुगाः । न ते कं चिद् अभिप्रायं व्याहन्तुम् अहम् उत्सहे ॥

    ahaṃ caiva madīyāś ca sarve tava vaśānugāḥ | na te kaṃ cid abhiprāyaṃ vyāhantum aham utsahe

    "I and all who are mine are obedient to your will; I would not venture to thwart any wish of yours."

    "मैं और मेरे सब (जन) तुम्हारी इच्छा के अधीन हैं; मैं तुम्हारे किसी भी अभिप्राय को ठुकराने का साहस नहीं करता।"

  12. Verse 12

    आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन् मनसेच्छसि । यावद् आवर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥

    ātmano jīvitenāpi brūhi yan manasecchasi | yāvad āvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā

    "Speak what you wish in your heart, even at the cost of my own life; as far as the wheel [of the sun] turns, so far is the earth mine [and yours to command]."

    "अपने जीवन से भी (जो चाहे), मन में जो चाहती हो, वह कहो; जहाँ तक (मेरे रथ का) चक्र घूमता है, उतनी ही मेरी वसुन्धरा है।"

  13. Verse 13

    तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तद् अप्रियम् । परिपीडयितुं भूयो भर्तारम् उपचक्रमे ॥

    tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tad apriyam | paripīḍayituṃ bhūyo bhartāram upacakrame

    Thus addressed, she, reassured, wishing to utter that unwelcome thing, set about to torment her husband yet more.

    इस प्रकार कहे जाने पर आश्वस्त हुई वह, उस अप्रिय बात को कहने की इच्छुक, अपने पति को और भी अधिक पीड़ित करने में प्रवृत्त हुई।

  14. Verse 14

    नास्मि विप्रकृता देव केन चिन् न विमानिता । अभिप्रायस् तु मे कश् चित् तम् इच्छामि त्वया कृतम् ॥

    nāsmi viprakṛtā deva kena cin na vimānitā | abhiprāyas tu me kaś cit tam icchāmi tvayā kṛtam

    "I have not been wronged, O king, by anyone, nor slighted; but I have a certain wish, which I desire to be fulfilled by you."

    "हे देव! मुझे किसी ने न तो सताया है और न अपमानित किया है; किन्तु मेरा एक अभिप्राय है, जिसे मैं आपके द्वारा किया जाना चाहती हूँ।"

  15. Verse 15

    प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुम् इच्छसि । अथ तद् व्याहरिष्यामि यद् अभिप्रार्थितं मया ॥

    pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartum icchasi | atha tad vyāhariṣyāmi yad abhiprārthitaṃ mayā

    "Give me your promise, if you wish to do it; then will I utter what I have longed for."

    "यदि आप (उसे) करना चाहते हैं, तो पहले प्रतिज्ञा कीजिए; तब मैं वह कहूँगी जो मेरे द्वारा अभिप्रार्थित है।"

  16. Verse 16

    एवम् उक्तस् तया राजा प्रियया स्त्रीवशं गतः । ताम् उवाच महातेजाः कैकेयीम् ईषदुत्स्मितः ॥

    evam uktas tayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ | tām uvāca mahātejāḥ kaikeyīm īṣadutsmitaḥ

    Thus addressed by his beloved, the king, come under a woman's sway, said to that Kaikeyī, of great splendor, with a slight smile:

    अपनी प्रिया के इस प्रकार कहने पर स्त्री के वश में पड़े महातेजस्वी राजा ने कुछ मुस्कराते हुए उस कैकेयी से कहा —

  17. Verse 17

    अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम । मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामाद् अन्यो न विद्यते ॥

    avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama | manujo manujavyāghrād rāmād anyo na vidyate

    "Proud one, do you not know that there is no man dearer to me than you, except the tiger among men, Rāma?"

    "हे गर्विते! क्या तुम नहीं जानतीं कि पुरुषव्याघ्र राम के अतिरिक्त और कोई मनुष्य मुझे तुमसे अधिक प्रिय नहीं है?"

  18. Verse 18

    भद्रे हृदयम् अप्य् एतद् अनुमृश्श्योद्धरस्व मे । एतत् समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत् साधु मन्यसे ॥

    bhadre hṛdayam apy etad anumṛśśyoddharasva me | etat samīkṣya kaikeyi brūhi yat sādhu manyase

    "Fair one, reflecting upon this heart of mine too, draw forth [its truth]; considering this, Kaikeyī, tell me what you deem good."

    "हे भद्रे! इस मेरे हृदय की भी शपथ लेकर अपनी इच्छा प्रकट करो; यह सोच-विचारकर, हे कैकेयि! जो तुम उचित समझती हो, वह कहो।"

  19. Verse 19

    बलम् आत्मनि पश्यन्ती न मां शङ्कितुम् अर्हसि । करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥

    balam ātmani paśyantī na māṃ śaṅkitum arhasi | kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape

    "Seeing the power you hold over me, you ought not to doubt me; I will do what pleases you — I swear it by my good deeds."

    "मुझ पर अपना प्रभाव देखती हुई तुम्हें मुझ पर सन्देह नहीं करना चाहिए; मैं तुम्हारा प्रिय अवश्य करूँगा — अपने पुण्यों की भी शपथ लेकर कहता हूँ।"

  20. Verse 20

    तेन वाक्येन संहृष्टा तम् अभिप्रायम् आत्मनः । व्याजहार महाघोरम् अभ्यागतम् इवान्तकम् ॥

    tena vākyena saṃhṛṣṭā tam abhiprāyam ātmanaḥ | vyājahāra mahāghoram abhyāgatam ivāntakam

    Delighted by that word, she uttered her purpose, most dreadful, like Death itself drawing near:

    उस वचन से अत्यन्त हर्षित होकर उसने अपना वह अभिप्राय प्रकट किया, जो आ पहुँचे हुए यमराज के समान अत्यन्त भयंकर था —

  21. Verse 21

    यथाक्रमेण शपसि वरं मम ददासि च । तच् छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद् देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥

    yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca | tac chṛṇvantu trayastriṃśad devāḥ sendrapurogamāḥ

    "As you swear in due order and grant me a boon, let the thirty-three gods, headed by Indra, hear it."

    "जैसा आप क्रमशः शपथ ले रहे हैं और मुझे वर दे रहे हैं, उसे इन्द्र आदि तैंतीस देवता सुन लें।"

  22. Verse 22

    चन्द्रादित्यौ नभश् चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः । जगच् च पृथिवी चैव सगन्धर्वा सराक्षसा ॥

    candrādityau nabhaś caiva grahā rātryahanī diśaḥ | jagac ca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā

    "The moon and sun, the sky, the planets, night and day, the quarters, the world and the earth, with the gandharvas and the rākṣasas,"

    "चन्द्रमा और सूर्य, आकाश, ग्रह, रात्रि और दिन, दिशाएँ, जगत् और पृथ्वी, गन्धर्वों और राक्षसों सहित —"

  23. Verse 23

    निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः । यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर् भाषितं तव ॥

    niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ | yāni cānyāni bhūtāni jānīyur bhāṣitaṃ tava

    "the beings that roam the night, the household deities in the houses, and whatever other beings there are — let them know your word."

    "रात्रि में विचरने वाले प्राणी, घरों में रहने वाले गृहदेवता, तथा और जो भी प्राणी हैं, वे आपके वचन को जान लें।"

  24. Verse 24

    सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सुसमाहितः । वरं मम ददात्य् एष तन् मे शृण्वन्तु देवताः ॥

    satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ | varaṃ mama dadāty eṣa tan me śṛṇvantu devatāḥ

    "This king, true to his vow, of great splendor, knower of dharma, well-composed, grants me a boon — let the deities hear it."

    "'सत्यप्रतिज्ञ, महातेजस्वी, धर्मज्ञ और सुसमाहित यह (राजा) मुझे वर दे रहे हैं' — इसे देवता सुन लें।"

  25. Verse 25

    इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च । ततः परम् उवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥

    iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca | tataḥ param uvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam

    Thus the queen, having bound and extolled the great archer, then spoke this to the boon-granting king, deluded by desire:

    इस प्रकार देवी ने उन महान धनुर्धर को (वचन में) बाँधकर और प्रशंसा करके, काम से मोहित उन वरदाता से यह कहा —

  26. Verse 26

    वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते । तौ तावद् अहम् अद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥

    varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate | tau tāvad aham adyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ

    "Those two boons which you then granted me, O god, O lord of the earth — those two I shall declare this very day; hear my words."

    "हे महीपते! हे देव! उस समय आपने जो दो वर मुझे दिए थे, उन दोनों को मैं आज ही कहूँगी; मेरे वचन सुनिए।"

  27. Verse 27

    अभिषेक समारम्भो राघवस्योपकल्पितः । अनेनैवाभिषेकेण भरतो मे ऽभिषिच्यताम् ॥

    abhiṣeka samārambho rāghavasyopakalpitaḥ | anenaivābhiṣekeṇa bharato me 'bhiṣicyatām

    "The rite of consecration begun and made ready for Rāghava — by this very consecration let my Bharata be consecrated."

    "राघव के लिए जो अभिषेक का आयोजन किया गया है, इसी अभिषेक से मेरे पुत्र भरत को अभिषिक्त किया जाए।"

  28. Verse 28

    नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः । चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ॥

    nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ | cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ

    "For nine and five years, dwelling in the Daṇḍaka forest, wearing bark and deerskin and matted locks, let Rāma become an ascetic."

    "चौदह वर्षों तक दण्डकारण्य का आश्रय लेकर, चीर, मृगचर्म और जटा धारण किए हुए राम तापस हो जाएँ।"

  29. Verse 29

    भरतो भजताम् अद्य यौवराज्यम् अकण्टकम् । अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने ॥

    bharato bhajatām adya yauvarājyam akaṇṭakam | adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane

    "Let Bharata enjoy this day the thornless heir-apparency; and this very day let me behold Rāghava setting forth to the forest."

    "भरत आज ही निष्कण्टक युवराज-पद को भोगें; और आज ही मैं राघव को वन की ओर प्रस्थान करते हुए देखूँ।"

  30. Verse 30

    ततः श्रुत्वा महाराज कैकेय्या दारुणं वचः । व्यथितो विलवश् चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ॥

    tataḥ śrutvā mahārāja kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ | vyathito vilavaś caiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ

    Then, hearing Kaikeyī's dreadful words, the great king was shaken and distraught, as a deer on seeing a tigress.

    तदनन्तर कैकेयी के उस दारुण वचन को सुनकर महाराज व्यथित और व्याकुल हो उठे, जैसे व्याघ्री को देखकर मृग।

  31. Verse 31

    असंवृतायाम् आसीनो जगत्यां दीर्घम् उच्छ्वसन् । अहो धिग् इति सामर्षो वाचम् उक्त्वा नराधिपः । मोहम् आपेदिवान् भूयः शोकोपहतचेतनः ॥

    asaṃvṛtāyām āsīno jagatyāṃ dīrgham ucchvasan | aho dhig iti sāmarṣo vācam uktvā narādhipaḥ | moham āpedivān bhūyaḥ śokopahatacetanaḥ

    Seated upon the bare floor, sighing long, "Ah, fie!" the lord of men cried in indignation; and, his mind stricken by grief, he fell once more into a swoon.

    बिना बिछौने वाली भूमि पर बैठे हुए, लम्बी साँस खींचते हुए, "अहो! धिक्कार है" — ऐसा अमर्षपूर्वक कहकर नरेश शोक से आहत चित्त होकर फिर मूर्च्छित हो गए।

  32. Verse 32

    चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः । कैकेयीम् अब्रवीत् क्रुद्धः प्रदहन्न् इव चक्षुषा ॥

    cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ | kaikeyīm abravīt kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā

    After a long while the king, regaining consciousness, sorely grieved and enraged, spoke to Kaikeyī as if to burn her with his eye:

    बहुत देर बाद होश में आकर अत्यन्त दुखी राजा क्रुद्ध होकर, मानो नेत्रों से भस्म करते हुए, कैकेयी से बोले —

  33. Verse 33

    नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि । किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा ॥

    nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini | kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā

    "Cruel one, of wicked conduct, destroyer of this line! What harm has Rāma done you, O evil one, or what harm have I?"

    "हे नृशंसे! हे दुष्ट आचरण वाली, इस कुल का विनाश करने वाली! हे पापिनी! राम ने तेरा क्या बिगाड़ा है, अथवा मैंने भी क्या पाप किया है?"

  34. Verse 34

    सदा ते जननी तुल्यां वृत्तिं वहति राघवः । तस्यैव त्वम् अनर्थाय किंनिमित्तम् इहोद्यता ॥

    sadā te jananī tulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ | tasyaiva tvam anarthāya kiṃnimittam ihodyatā

    "Rāghava bears himself toward you ever as toward his own mother; for what cause are you bent here upon his undoing?"

    "राघव तेरे प्रति सदा माता के समान बर्ताव करता है; उसी के अनिष्ट के लिए किस कारण तू यहाँ उद्यत हुई है?"

  35. Verse 35

    त्वं मयात्मविनाशाय भवनं स्वं प्रवेशिता । अविज्ञानान् नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा ॥

    tvaṃ mayātmavināśāya bhavanaṃ svaṃ praveśitā | avijñānān nṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā

    "To my own destruction I brought you, not knowing you, into my house — a king's daughter, like a she-serpent of sharp venom."

    "हे राजकुमारी! मैंने अनजाने ही तुझे अपने भवन में अपने विनाश के लिए प्रवेश कराया — तीक्ष्ण विष वाली नागिन के समान।"

  36. Verse 36

    जीवलोको यदा सर्वो रामस्येह गुणस्तवम् । अपराधं कम् उद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टम् अहं सुतम् ॥

    jīvaloko yadā sarvo rāmasyeha guṇastavam | aparādhaṃ kam uddiśya tyakṣyāmīṣṭam ahaṃ sutam

    "When the whole world of the living sings here the praise of Rāma's virtues, for what fault shall I forsake my cherished son?"

    "जब यहाँ का समस्त प्राणिजगत् राम के गुणों की स्तुति करता है, तब किस अपराध को लक्ष्य करके मैं अपने प्रिय पुत्र का त्याग करूँ?"

  37. Verse 37

    कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयम् अपि वा श्रियम् । जीवितं वात्मनो रामं न त्व् एव पितृवत्सलम् ॥

    kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyam api vā śriyam | jīvitaṃ vātmano rāmaṃ na tv eva pitṛvatsalam

    "I could forsake Kausalyā, or Sumitrā, or even my sovereignty, or my own life — but never Rāma, who loves his father."

    "मैं कौसल्या को, अथवा सुमित्रा को, अथवा राज्यलक्ष्मी को, अथवा अपने जीवन को भी त्याग दूँ, किन्तु पितृवत्सल राम को कभी नहीं।"

  38. Verse 38

    परा भवति मे प्रीतिर् दृष्ट्वा तनयम् अग्रजम् । अपश्यतस् तु मे रामं नष्टा भवति चेतना ॥

    parā bhavati me prītir dṛṣṭvā tanayam agrajam | apaśyatas tu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā

    "Supreme is my joy at beholding my eldest son; but when I behold not Rāma, my very consciousness is lost."

    "अपने ज्येष्ठ पुत्र को देखकर मुझे परम प्रीति होती है; और राम को न देखने पर मेरी चेतना ही नष्ट हो जाती है।"

  39. Verse 39

    तिष्ठेल् लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना । न तु रामं विना देहे तिष्ठेत् तु मम जीवितम् ॥

    tiṣṭhel loko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā | na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhet tu mama jīvitam

    "The world might endure without the sun, or the crop without water; but without Rāma my life would not endure in this body."

    "संसार सूर्य के बिना, अथवा फसल जल के बिना टिक सकती है, किन्तु राम के बिना मेरे शरीर में प्राण नहीं टिक सकते।"

  40. Verse 40

    तद् अलं त्यज्यताम् एष निश्चयः पापनिश्चये । अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्य् एष प्रसीद मे ॥

    tad alaṃ tyajyatām eṣa niścayaḥ pāpaniścaye | api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmy eṣa prasīda me

    "Therefore enough — let this resolve be given up, O you of sinful resolve. With my very head I touch your feet — be gracious to me."

    "इसलिए बस करो! हे पाप-निश्चय वाली! यह निश्चय त्याग दो। मैं अपने सिर से तुम्हारे चरणों का स्पर्श करता हूँ — मुझ पर प्रसन्न हो जाओ।"

  41. Verse 41

    स भूमिपालो विलपन्न् अनाथवत्; स्त्रिया गृहीतो दृहये ऽतिमात्रता । पपात देव्याश् चरणौ प्रसारिताव्; उभाव् असंस्पृश्य यथातुरस् तथा ॥

    sa bhūmipālo vilapann anāthavat; striyā gṛhīto dṛhaye 'timātratā | papāta devyāś caraṇau prasāritāv; ubhāv asaṃspṛśya yathāturas tathā

    That protector of the earth, lamenting like one helpless, seized by the woman and overcome by excessive love, fell at the queen's two outstretched feet — without quite touching them, like one afflicted.

    वह भूपाल अनाथ के समान विलाप करता हुआ, अत्यधिक मोह में स्त्री के वश में पड़ा हुआ, देवी के फैलाए हुए दोनों चरणों पर — उन्हें छू भी न पाते हुए — किसी रोगी के समान गिर पड़ा।