Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 84

Ayodhya Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशाद् एव नरर्षभः । बलं सर्वम् अवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥

    bharadvājāśramaṃ dṛṣṭvā krośād eva nararṣabhaḥ | balaṃ sarvam avasthāpya jagāma saha mantribhiḥ

    Seeing the hermitage of Bharadvaja a league off, that bull among men halted his whole army and went on with his ministers.

    एक कोस दूर से ही भरद्वाज का आश्रम देखकर, उन नरश्रेष्ठ ने अपनी समस्त सेना को वहीं रोककर, मन्त्रियों के साथ आगे प्रस्थान किया।

  2. Verse 2

    पद्भ्याम् एव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः । वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ॥

    padbhyām eva hi dharmajño nyastaśastraparicchadaḥ | vasāno vāsasī kṣaume purodhāya purohitam

    On foot, that knower of righteousness, having laid aside the array of weapons, clad in two garments of fine linen, setting the chaplain before him,

    वे धर्मज्ञ, अस्त्र-शस्त्रों का सब साज-सामान उतारकर, रेशमी दो वस्त्र पहने, पुरोहित को आगे करके, पैदल ही (चले)।

  3. Verse 3

    ततः संदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः । मन्त्रिणस् तान् अवस्थाप्य जगामानु पुरोहितम् ॥

    tataḥ saṃdarśane tasya bharadvājasya rāghavaḥ | mantriṇas tān avasthāpya jagāmānu purohitam

    then, within sight of that Bharadvaja, Raghava's son, halting his ministers, went on behind the chaplain.

    फिर उन भरद्वाज की दृष्टि-सीमा में पहुँचने पर, राघवनन्दन ने उन मन्त्रियों को (वहीं) रोककर पुरोहित के पीछे-पीछे गमन किया।

  4. Verse 4

    वसिष्ठम् अथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः । संचचालासनात् तूर्णं शिष्यान् अर्घ्यम् इति ब्रुवन् ॥

    vasiṣṭham atha dṛṣṭvaiva bharadvājo mahātapāḥ | saṃcacālāsanāt tūrṇaṃ śiṣyān arghyam iti bruvan

    Seeing Vasishtha, Bharadvaja of great austerity rose quickly from his seat, bidding his pupils, "The welcome-offering!"

    वसिष्ठ को देखते ही महान तपस्वी भरद्वाज शीघ्रता से अपने आसन से उठ खड़े हुए और शिष्यों से बोले — "अर्घ्य लाओ!"

  5. Verse 5

    समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः । अबुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम् ॥

    samāgamya vasiṣṭhena bharatenābhivāditaḥ | abudhyata mahātejāḥ sutaṃ daśarathasya tam

    Having met with Vasishtha and been saluted by Bharata, that one of great splendour perceived him to be the son of Dasharatha.

    वसिष्ठ से मिलकर और भरत द्वारा अभिवादित होकर उन महातेजस्वी ने जान लिया कि यह दशरथ का पुत्र है।

  6. Verse 6

    ताभ्याम् अर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात् फलानि च । आनुपूर्व्याच् च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥

    tābhyām arghyaṃ ca pādyaṃ ca dattvā paścāt phalāni ca | ānupūrvyāc ca dharmajñaḥ papraccha kuśalaṃ kule

    Having given both the welcome-offering and water for the feet, and afterward fruits, that knower of righteousness asked in due order after the welfare of the family,

    उन दोनों को अर्घ्य और पाद्य, तथा बाद में फल देकर, उन धर्मज्ञ ने क्रमशः कुल की कुशल पूछी —

  7. Verse 7

    अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्व् अपि च मन्त्रिषु । जानन् दशरथं वृत्तं न राजानम् उदाहरत् ॥

    ayodhyāyāṃ bale kośe mitreṣv api ca mantriṣu | jānan daśarathaṃ vṛttaṃ na rājānam udāharat

    of Ayodhya, of the army, the treasury, the allies, and the ministers too; but, knowing Dasharatha to be dead, he did not name the king.

    अयोध्या की, सेना की, कोष की, मित्रों की और मन्त्रियों की भी; किन्तु दशरथ को मृत जानकर उन्होंने राजा का नाम नहीं लिया।

  8. Verse 8

    वसिष्ठो भरतश् चैनं पप्रच्छतुर् अनामयम् । शरीरे ऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥

    vasiṣṭho bharataś cainaṃ papracchatur anāmayam | śarīre 'gniṣu vṛkṣeṣu śiṣyeṣu mṛgapakṣiṣu

    Vasishtha and Bharata asked him in turn after his welfare — of his body, his fires, his trees, his pupils, the beasts and birds.

    वसिष्ठ और भरत ने भी बारी-बारी से उनकी कुशल पूछी — उनके शरीर की, अग्नियों की, वृक्षों की, शिष्यों की, और पशु-पक्षियों की।

  9. Verse 9

    तथेति च प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः । भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥

    tatheti ca pratijñāya bharadvājo mahātapāḥ | bharataṃ pratyuvācedaṃ rāghavasnehabandhanāt

    Having promised "So be it," Bharadvaja of great austerity said this to Bharata, out of the bond of his affection for Raghava:

    "ऐसा ही हो" कहकर महान तपस्वी भरद्वाज ने राघव (राम) के प्रति स्नेह के बन्धन से भरत से यह कहा —

  10. Verse 10

    किम् इहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः । एतद् आचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुध्यते मनः ॥

    kim ihāgamane kāryaṃ tava rājyaṃ praśāsataḥ | etad ācakṣva me sarvaṃ na hi me śudhyate manaḥ

    "What is your purpose in coming here, you who rule the kingdom? Tell me all this, for my mind is not at ease."

    "राज्य का शासन करते हुए तुम्हारा यहाँ आने का क्या प्रयोजन है? यह सब मुझे बताओ, क्योंकि मेरा मन निश्चिन्त नहीं हो पा रहा।"

  11. Verse 11

    सुषुवे यम मित्रघ्नं कौसल्यानन्दवर्धनम् । भ्रात्रा सह सभार्यो यश् चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥

    suṣuve yama mitraghnaṃ kausalyānandavardhanam | bhrātrā saha sabhāryo yaś ciraṃ pravrājito vanam

    "He who was born, the slayer of foes, the increaser of Kausalya's joy, who with his brother and his wife was long ago banished to the forest —"

    "जो शत्रुओं का संहारक और कौसल्या के आनन्द का वर्धक उत्पन्न हुआ, जो अपने भाई और पत्नी के साथ बहुत पहले वन में निर्वासित किया गया —"

  12. Verse 12

    नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा यो ऽसौ महायशाः । वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥

    niyuktaḥ strīniyuktena pitrā yo 'sau mahāyaśāḥ | vanavāsī bhavetīha samāḥ kila caturdaśa

    "that illustrious one, enjoined by his father who was enjoined by a woman, was to be a forest-dweller here for fourteen years, so it is said."

    "वह महायशस्वी, स्त्री के वश में हुए पिता द्वारा नियुक्त होकर, यहाँ चौदह वर्ष तक वनवासी रहे — ऐसा कहा जाता है।"

  13. Verse 13

    कच्चिन् न तस्यापापस्य पापं कर्तुम् इहेच्छसि । अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥

    kaccin na tasyāpāpasya pāpaṃ kartum ihecchasi | akaṇṭakaṃ bhoktumanā rājyaṃ tasyānujasya ca

    "Surely you do not wish here to do that sinless one some harm, bent upon enjoying free of thorns the kingdom of him and of his younger brother?"

    "कहीं तुम उस निरपराध के साथ यहाँ कोई अनिष्ट करना तो नहीं चाहते — उसका और उसके छोटे भाई का राज्य निष्कण्टक होकर भोगने के इच्छुक होकर?"

  14. Verse 14

    एवम् उक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह । पर्यश्रु नयनो दुःखाद् वाचा संसज्जमानया ॥

    evam ukto bharadvājaṃ bharataḥ pratyuvāca ha | paryaśru nayano duḥkhād vācā saṃsajjamānayā

    Thus addressed, Bharata answered Bharadvaja, his eyes brimming with tears from grief, his voice faltering:

    इस प्रकार कहे जाने पर भरत ने भरद्वाज को उत्तर दिया — उनके नेत्र दुःख से आँसुओं से भर आए और वाणी लड़खड़ाने लगी —

  15. Verse 15

    हतो ऽस्मि यदि माम् एवं भगवान् अपि मन्यते । मत्तो न दोषम् आशङ्केर् नैवं माम् अनुशाधि हि ॥

    hato 'smi yadi mām evaṃ bhagavān api manyate | matto na doṣam āśaṅker naivaṃ mām anuśādhi hi

    "I am undone, if even your reverence thinks thus of me. Do not suspect wrong in me, nor instruct me in this wise."

    "यदि भगवन् आप भी मुझे इस प्रकार समझते हैं, तो मैं नष्ट हो गया। मुझमें दोष की आशंका न करें, और इस प्रकार मुझे उपदेश न दें।"

  16. Verse 16

    अंश् चैतद् इष्टं माता मे यद् अवोचन् मदन्तरे । नाहम् एतेन तुष्टश् च न तद् वचनम् आददे ॥

    aṃś caitad iṣṭaṃ mātā me yad avocan madantare | nāham etena tuṣṭaś ca na tad vacanam ādade

    "This that my mother said on my behalf was not my wish; I am not pleased with it, nor do I accept that word."

    "मेरी माता ने मेरे विषय में जो कहा, वह मेरा अभीष्ट नहीं था; मैं इससे न तो सन्तुष्ट हूँ, और न ही उस वचन को स्वीकार करता हूँ।"

  17. Verse 17

    अहं तु तं नरव्याघ्रम् उपयातः प्रसादकः । प्रतिनेतुम् अयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥

    ahaṃ tu taṃ naravyāghram upayātaḥ prasādakaḥ | pratinetum ayodhyāṃ ca pādau tasyābhivanditum

    "But I have come to that tiger among men to appease him, to lead him back to Ayodhya, and to bow at his feet."

    "मैं तो उन नरश्रेष्ठ को प्रसन्न करने, उन्हें अयोध्या वापस ले जाने और उनके चरणों में प्रणाम करने के लिए आया हूँ।"

  18. Verse 18

    त्वं माम् एवं गतं मत्वा प्रसादं कर्तुम् अर्हसि । शंस मे भगवन् रामः क्व संप्रति महीपतिः ॥

    tvaṃ mām evaṃ gataṃ matvā prasādaṃ kartum arhasi | śaṃsa me bhagavan rāmaḥ kva saṃprati mahīpatiḥ

    "Knowing me to be thus minded, you ought to show me grace; tell me, reverend sir, where now is Rama, the lord of the earth?"

    "मुझे इस भाव से आया हुआ जानकर आप मुझ पर कृपा करें; हे भगवन्! मुझे बताइए — पृथ्वीपति राम इस समय कहाँ हैं?"

  19. Verse 19

    उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद् भरतं वचः । त्वय्य् एतत् पुरुषव्याघ्रं युक्तं राघववंशजे । गुरुवृत्तिर् दमश् चैव साधूनां चानुयायिता ॥

    uvāca taṃ bharadvājaḥ prasādād bharataṃ vacaḥ | tvayy etat puruṣavyāghraṃ yuktaṃ rāghavavaṃśaje | guruvṛttir damaś caiva sādhūnāṃ cānuyāyitā

    Bharadvaja, gracious, said this word to Bharata: "This befits you, a tiger among men, born in Raghava's line — the conduct of honouring elders, self-restraint, and following the good."

    भरद्वाज ने प्रसन्न होकर भरत से यह वचन कहा — "हे नरश्रेष्ठ! राघववंश में उत्पन्न तुममें यह शोभा देता है — गुरुजनों की सेवा, आत्मसंयम, और सज्जनों का अनुसरण।"

  20. Verse 20

    जाने चैतन् मनःस्थं ते दृढीकरणम् अस्त्व् इति । अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥

    jāne caitan manaḥsthaṃ te dṛḍhīkaraṇam astv iti | apṛcchaṃ tvāṃ tavātyarthaṃ kīrtiṃ samabhivardhayan

    "And I knew this to be in your heart; but let it be a strengthening of your resolve; that is why I questioned you so pointedly, thereby exalting your fame."

    "और मैं जानता था कि यह बात तुम्हारे मन में है; पर तुम्हारा निश्चय और दृढ़ हो — इसीलिए मैंने तुमसे इतने आग्रह से पूछा, जिससे तुम्हारी कीर्ति और बढ़े।"

  21. Verse 21

    असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ । श्वस् तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः । एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥

    asau vasati te bhrātā citrakūṭe mahāgirau | śvas tu gantāsi taṃ deśaṃ vasādya saha mantribhiḥ | etaṃ me kuru suprājña kāmaṃ kāmārthakovida

    "Your brother dwells on the great mountain Chitrakuta; tomorrow you shall go to that place. Stay today with your ministers; grant me this wish, O wise one, skilled in desire and gain."

    "तुम्हारे भाई महान पर्वत चित्रकूट पर निवास करते हैं; कल तुम उस स्थान को जाओगे। आज मन्त्रियों सहित यहीं ठहरो; हे सुबुद्धिमान! हे काम और अर्थ के ज्ञाता! मेरी यह इच्छा पूरी करो।"

  22. Verse 22

    ततस् तथेत्य् एवम् उदारदर्शनः; प्रतीतरूपो भरतो ऽब्रवीद् वचः । चकार बुद्धिं च तदा महाश्रमे; निशानिवासाय नराधिपात्मजः ॥

    tatas tathety evam udāradarśanaḥ; pratītarūpo bharato 'bravīd vacaḥ | cakāra buddhiṃ ca tadā mahāśrame; niśānivāsāya narādhipātmajaḥ

    Then Bharata of noble aspect, with gladdened look, said "So be it," and made up his mind to pass the night there in the great hermitage, the prince, son of the lord of men.

    तब उदार रूप वाले, प्रसन्नमुख नरपतिपुत्र भरत ने "ऐसा ही हो" कहा, और उस महान आश्रम में रात्रि-निवास के लिए मन बना लिया।