Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 7

Ayodhya Kanda

31 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास् तु सहोषिता । प्रासादं चन्द्रसंकाशम् आरुरोह यदृच्छया ॥

    jñātidāsī yato jātā kaikeyyās tu sahoṣitā | prāsādaṃ candrasaṃkāśam āruroha yadṛcchayā

    A serving-woman born of the household's slaves, who had dwelt with Kaikeyī, mounted by chance the palace bright as the moon.

    कैकेयी की कुल-परम्परागत दासी, जो (उनके पिता के घर में) उत्पन्न हुई थी और सदा उन्हीं के साथ रहती आई थी, वह (मन्थरा) संयोगवश चन्द्रमा के समान प्रासाद पर जा चढ़ी।

  2. Verse 2

    सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् । अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादाद् अन्ववैक्षत ॥

    siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām | ayodhyāṃ mantharā tasmāt prāsādād anvavaikṣata

    From that palace Mantharā gazed upon the whole of Ayodhyā, its royal roads sprinkled with water, strewn with lotuses and water-lilies,

    उस प्रासाद से मन्थरा ने समस्त अयोध्या को देखा, जिसके राजमार्ग सींचे हुए थे और जहाँ कमल और उत्पल बिखरे पड़े थे।

  3. Verse 3

    पताकाभिर् वरार्हाभिर् ध्वजैश् च समलंकृताम् । सिक्तां चन्दनतोयैश् च शिरःस्नातजनैर् वृताम् ॥

    patākābhir varārhābhir dhvajaiś ca samalaṃkṛtām | siktāṃ candanatoyaiś ca śiraḥsnātajanair vṛtām

    adorned with precious banners and with flags, sprinkled with sandal-water, and thronged with people who had bathed their heads.

    (अयोध्या) बहुमूल्य पताकाओं और ध्वजाओं से सजी हुई, चन्दन-जल से सींची हुई, और सिर से स्नान किए हुए जनों से भरी हुई थी।

  4. Verse 4

    अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा । उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ॥

    avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā | uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī

    Seeing a nurse standing not far off, Mantharā, seized with the keenest joy and intent upon the matter, asked her:

    पास ही खड़ी धाय को देखकर, प्रयोजन जानने की इच्छुक मन्थरा ने, परम हर्ष से युक्त उस (धाय) से पूछा —

  5. Verse 5

    राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति । अतिमात्रं प्रहर्षो ऽयं किं जनस्य च शंस मे । कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः ॥

    rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati | atimātraṃ praharṣo 'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me | kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ

    "Why, pray, does Rāma's mother give wealth to the folk? This joy is beyond all measure; tell me the cause of the people's gladness. And what will the lord of the earth, in his great delight, have done?"

    "राम की माता जनों को क्या धन बाँट रही हैं? यह जनता का हर्ष अत्यधिक क्यों है, मुझे बताओ; अथवा अत्यन्त प्रसन्न महीपति क्या (उत्सव) करवाएँगे?"

  6. Verse 6

    विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा । आचचक्षे ऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम् ॥

    vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā | ācacakṣe 'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam

    The nurse, bursting with joy, with the utmost gladness, then told the hunchback of the great fortune drawing near to Rāghava:

    हर्ष से फूली न समाती वह धाय परम प्रसन्नता के साथ कुबड़ी (मन्थरा) से राघव को प्राप्त होने वाली प्रचुर राज्यलक्ष्मी के विषय में बताने लगी —

  7. Verse 7

    श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् । राजा दशरथो रामम् अभिषेचयितानघम् ॥

    śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam | rājā daśaratho rāmam abhiṣecayitānagham

    "Tomorrow, under Puṣya, King Daśaratha will consecrate the sinless Rāghava — Rāma, conqueror of anger — in the heir-apparency."

    "कल पुष्य नक्षत्र में राजा दशरथ क्रोध को जीतने वाले निष्पाप राघव राम को युवराज-पद पर अभिषिक्त करेंगे।"

  8. Verse 8

    धात्र्यास् तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रम् अमर्षिता । कैलास शिखराकारात् प्रासादाद् अवरोहत ॥

    dhātryās tu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipram amarṣitā | kailāsa śikharākārāt prāsādād avarohata

    Hearing the nurse's words, the hunchback, at once filled with wrath, descended from the palace that had the form of a peak of Kailāsa.

    धाय का वचन सुनकर वह कुबड़ी शीघ्र ही अमर्ष से भरकर कैलास-शिखर के समान उस प्रासाद से नीचे उतरी।

  9. Verse 9

    सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी । शयानाम् एत्य कैकेयीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī | śayānām etya kaikeyīm idaṃ vacanam abravīt

    Burning with anger, that evil-minded Mantharā, coming to Kaikeyī as she lay at ease, spoke this word:

    क्रोध से जलती हुई, पाप-दृष्टि वाली वह मन्थरा शय्या पर लेटी हुई कैकेयी के पास जाकर यह वचन बोली —

  10. Verse 10

    उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वाम् अभिवर्तते । उपप्लुतमहौघेन किम् आत्मानं न बुध्यसे ॥

    uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvām abhivartate | upaplutamahaughena kim ātmānaṃ na budhyase

    "Arise, fool! Why do you lie there? A peril is advancing upon you. Do you not perceive that you are overwhelmed by a great flood of misfortune?"

    "उठो मूढ़े! क्यों पड़ी सो रही हो? भय तुम्हारी ओर बढ़ रहा है। महान बाढ़ में डूबती हुई अपने को तुम क्यों नहीं समझतीं?"

  11. Verse 11

    अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे । चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे ॥

    aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase | calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage

    "Of ill-boding yet lovely form, you boast of your good fortune; but your good fortune is fleeting, like the stream of rivers in the hot season."

    "हे सुन्दर रूप के पीछे छिपे अनिष्ट वाली! तुम अपने सौभाग्य पर गर्व करती हो; पर तुम्हारा सौभाग्य ग्रीष्म ऋतु में नदी के प्रवाह के समान चंचल है।"

  12. Verse 12

    एवम् उक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः । कुब्जया पापदर्शिन्या विषादम् अगमत् परम् ॥

    evam uktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ | kubjayā pāpadarśinyā viṣādam agamat param

    Thus harshly addressed by the evil-seeing hunchback in her wrath, Kaikeyī fell into the deepest dejection.

    इस प्रकार क्रुद्ध और पाप-दृष्टि वाली कुबड़ी के कठोर वचन कहने पर कैकेयी परम विषाद को प्राप्त हुईं।

  13. Verse 13

    कैकेयी त्व् अब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे । विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥

    kaikeyī tv abravīt kubjāṃ kaccit kṣemaṃ na manthare | viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām

    Kaikeyī then said to the hunchback: "Is all well, Mantharā? For I see you with downcast face, sorely grieved."

    कैकेयी ने कुबड़ी से कहा — "हे मन्थरे! क्या कुशल तो है? तुम्हारा मुख विषण्ण और तुम्हें अत्यन्त दुखी देख रही हूँ।"

  14. Verse 14

    मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् । उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥

    mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram | uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā

    Mantharā, hearing Kaikeyī's words of sweet syllables, spoke — filled with anger, skilled in speech — this speech:

    कैकेयी के मधुर अक्षरों वाले वचन को सुनकर वचन में निपुण मन्थरा क्रोध से युक्त होकर यह वाक्य बोली।

  15. Verse 15

    सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी । विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥

    sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī | viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam

    She, grown yet more dejected — that hunchback, feigning to seek Kaikeyī's good, yet casting her down and sowing division against Rāghava — said:

    और अधिक विषण्ण होकर, उसकी हितैषिनी बनकर, वह कुबड़ी राघव के प्रति भेद उत्पन्न करती हुई और (कैकेयी को) खिन्न करती हुई बोली —

  16. Verse 16

    अक्षेमं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् । रामं दशरथो राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥

    akṣemaṃ sumahad devi pravṛttaṃ tvadvināśanam | rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

    "A very great misfortune, O queen, has arisen, tending to your ruin: King Daśaratha will consecrate Rāma in the heir-apparency."

    "हे देवी! तुम्हारे विनाश का कारण एक बहुत बड़ा अनिष्ट आरम्भ हो चुका है; राजा दशरथ राम को युवराज-पद पर अभिषिक्त करेंगे।"

  17. Verse 17

    सास्म्य् अगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता । दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थम् इहागता ॥

    sāsmy agādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā | dahyamānānaleneva tvaddhitārtham ihāgatā

    "I am sunk in a fathomless fear, filled with grief and sorrow, burning as if with fire; for your good I have come here."

    "मैं अथाह भय में डूबी, दुःख और शोक से व्याप्त, मानो आग में जलती हुई, तुम्हारे हित के लिए यहाँ आई हूँ।"

  18. Verse 18

    तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत् । त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश् च भवेद् अत्र न संशयः ॥

    tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahad bhavet | tvadvṛddhau mama vṛddhiś ca bhaved atra na saṃśayaḥ

    "By your grief, Kaikeyī, great grief would be mine; and in your rise is my rise too — of this there is no doubt."

    "हे कैकेयि! तुम्हारे दुःख से मेरा दुःख महान होगा, और तुम्हारी वृद्धि से मेरी वृद्धि होगी — इसमें सन्देह नहीं।"

  19. Verse 19

    नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः । उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥

    narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ | ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase

    "Born in the family of a king, you are the chief queen of a lord of the earth; how, O queen, do you not perceive the harshness of kingly ways?"

    "तुम नरेशों के कुल में उत्पन्न हो और महीपति की महारानी हो; फिर भी हे देवी! राजधर्मों की उग्रता को तुम कैसे नहीं समझतीं?"

  20. Verse 20

    धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः । शुद्धभावे न जानीषे तेनैवम् अतिसंधिता ॥

    dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ | śuddhabhāve na jānīṣe tenaivam atisaṃdhitā

    "Your husband is one who speaks of dharma yet is a cheat, who speaks smoothly yet is cruel; in your pure-heartedness you do not know him, and so you are thus deceived."

    "तुम्हारा पति धर्म की बातें करने वाला किन्तु शठ है, मीठा बोलने वाला किन्तु कठोर है; तुम शुद्ध हृदय होने के कारण (उसे) नहीं जानतीं, इसी से इस प्रकार ठगी गई हो।"

  21. Verse 21

    उपस्थितं पयुञ्जानस् त्वयि सान्त्वम् अनर्थकम् । अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥

    upasthitaṃ payuñjānas tvayi sāntvam anarthakam | arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati

    "Using empty consolation upon you now that the occasion is at hand, your husband will this very day join Kausalyā with the real benefit."

    "अवसर आ पड़ने पर भी तुम्हारे प्रति व्यर्थ की मीठी बातें करता हुआ तुम्हारा पति आज वास्तविक लाभ (राज्यसत्ता) से तो कौसल्या को ही युक्त कर देगा।"

  22. Verse 22

    अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु । काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥

    apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu | kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake

    "That evil-souled one, having sent Bharata away among your kinsfolk, will at daybreak establish Rāma in the kingship, its thorn removed."

    "वह दुष्टात्मा भरत को तुम्हारे बन्धुओं के यहाँ भेजकर, काँटे निकले हुए (निष्कण्टक) राज्य में कल प्रातः ही राम को स्थापित कर देगा।"

  23. Verse 23

    शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया । आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस् त्वया ॥

    śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā | āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtas tvayā

    "An enemy under the name of husband, like a mother under the guise of seeking your good — O simple one, you have borne him in your bosom like a venomous snake."

    "हे बाले! पति के नाम पर वह तुम्हारा शत्रु, माता के समान हित चाहने का ढोंग करके, तुम्हारे द्वारा विषधर सर्प की भाँति गोद में धारण किया गया है।"

  24. Verse 24

    यथा हि कुर्यात् सर्पो वा शत्रुर् वा प्रत्युपेक्षितः । राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥

    yathā hi kuryāt sarpo vā śatrur vā pratyupekṣitaḥ | rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā

    "For as a serpent, or an enemy, would act when disregarded, so has King Daśaratha this day dealt with you and your son."

    "उपेक्षित सर्प अथवा शत्रु जैसा (अनर्थ) करता है, वैसा ही आज राजा दशरथ ने पुत्र सहित तुम्हारे साथ कर डाला है।"

  25. Verse 25

    पापेनानृतसन्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते । रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्य् असि ॥

    pāpenānṛtasantvena bāle nityaṃ sukhocite | rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hy asi

    "By that wicked one, with his false consolation, O simple one ever fit for comfort, in establishing Rāma in the kingship, you together with your kin are undone."

    "हे सदा सुख के योग्य बाले! उस पापी ने झूठी मीठी बातों से राम को राज्य में स्थापित करके तुम्हें तुम्हारे सम्बन्धियों सहित नष्ट ही कर दिया है।"

  26. Verse 26

    सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव । त्रायस्व पुत्रम् आत्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥

    sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava | trāyasva putram ātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane

    "Do now, Kaikeyī, swiftly what is timely and to your good; save your son, yourself, and me, O you of wondering gaze."

    "हे अद्भुत रूप वाली कैकेयि! समय के अनुकूल अपना हित शीघ्र करो; अपने पुत्र को, स्वयं को और मुझे भी बचाओ।"

  27. Verse 27

    मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् स शुभानना । एवम् आभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥

    mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanāt sa śubhānanā | evam ābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham

    Hearing Mantharā's words, she of the fair face, rising from her couch, gave to that hunchback a splendid ornament.

    मन्थरा का वचन सुनकर वह शुभमुखी (कैकेयी) शय्या से (उठकर) उस कुबड़ी को यह सुन्दर आभूषण देने लगी।

  28. Verse 28

    दत्त्वा त्व् आभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा । कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनर् एवाब्रवीद् इदम् ॥

    dattvā tv ābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā | kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punar evābravīd idam

    Having given that ornament to the hunchback, Kaikeyī, best of women, gladdened, spoke yet again thus to Mantharā:

    उस कुबड़ी को आभूषण देकर उत्तम सुन्दरी कैकेयी हर्षित होकर मन्थरा से फिर यह बोली —

  29. Verse 29

    इदं तु मन्थरे मह्यम् आख्यासि परमं प्रियम् । एतन् मे प्रियम् आख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥

    idaṃ tu manthare mahyam ākhyāsi paramaṃ priyam | etan me priyam ākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te

    "This, Mantharā, that you have told me, is most welcome news; what more shall I do for you, who have told me this dear thing?"

    "हे मन्थरे! तुमने मुझे यह जो परम प्रिय समाचार सुनाया है — इस प्रिय बात को सुनाने वाली तुम्हारे लिए मैं और क्या करूँ?"

  30. Verse 30

    रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये । तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥

    rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye | tasmāt tuṣṭāsmi yad rājā rāmaṃ rājye 'bhiṣekṣyati

    "Between Rāma and Bharata I perceive no difference; therefore I am content that the king will consecrate Rāma in the kingship."

    "मैं राम और भरत में कोई भेद नहीं देखती; इसलिए मैं प्रसन्न हूँ कि राजा राम को राज्य पर अभिषिक्त करेंगे।"

  31. Verse 31

    न मे परं किं चिद् इतस् त्वया पुनः; प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् । तथा ह्य् अवोचस् त्वम् अतः प्रियोत्तरं; वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥

    na me paraṃ kiṃ cid itas tvayā punaḥ; priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam | tathā hy avocas tvam ataḥ priyottaraṃ; varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu

    "Nothing could you tell me dearer than this, O you deserving of what is dear; and since you have spoken thus, this word fit to be well-spoken, I grant you a further, choicest boon — choose it."

    "हे स्नेह के योग्य! इससे अधिक प्रिय कोई बात तुम मुझे फिर नहीं सुना सकतीं; तुमने जो यह सुन्दर, उत्तम वचन कहा है — इससे भी अधिक प्रिय एक और श्रेष्ठ वर मैं तुम्हें देती हूँ, उसे माँग लो।"