Sarga 75
Ayodhya Kanda
14 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः । तुष्टुवुर् वाग्विशेषज्ञाः स्तवैर् मङ्गलसंहितैः ॥
tato nāndīmukhīṃ rātriṃ bharataṃ sūtamāgadhāḥ | tuṣṭuvur vāgviśeṣajñāḥ stavair maṅgalasaṃhitaiḥ
Then, on the night of rejoicing, the bards and minstrels, skilled in choice speech, praised Bharata with eulogies set to auspicious words.
तब आनंद-सूचक रात्रि में वाणी के विशेषज्ञ सूत और मागध मांगलिक वचनों से युक्त स्तुतियों से भरत का स्तवन करने लगे।
Verse 2
सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद् यामदुन्दुभिः । दध्मुः शङ्खांश् च शतशो वाद्यांश् चोच्चावचस्वरान् ॥
suvarṇakoṇābhihataḥ prāṇadad yāmadundubhiḥ | dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca śataśo vādyāṃś coccāvacasvarān
The watch-drum, struck with a golden stick, resounded; and they blew conches by the hundred and instruments of high and low note.
स्वर्ण की छड़ से आहत प्रहर-सूचक दुंदुभि बज उठी; और उन्होंने सैकड़ों शंख तथा ऊँच-नीच स्वर वाले वाद्य बजाए।
Verse 3
स तूर्य घोषः सुमहान् दिवम् आपूरयन्न् इव । भरतं शोकसंतप्तं भूयः शोकैर् अरन्ध्रयत् ॥
sa tūrya ghoṣaḥ sumahān divam āpūrayann iva | bharataṃ śokasaṃtaptaṃ bhūyaḥ śokair arandhrayat
That mighty din of music, as if filling the sky, pierced Bharata, already consumed with grief, anew with griefs.
आकाश को मानो भर देने वाले उस महान वाद्य-घोष ने शोक से संतप्त भरत को फिर से शोकों से बींध डाला।
Verse 4
ततो प्रबुद्धो भरतस् तं घोषं संनिवर्त्य च । नाहं राजेति चाप्य् उक्त्वा शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ॥
tato prabuddho bharatas taṃ ghoṣaṃ saṃnivartya ca | nāhaṃ rājeti cāpy uktvā śatrughnam idam abravīt
Then Bharata, awakened, stopping that din and saying "I am not king," spoke thus to Shatrughna:
तब जागे हुए भरत ने उस घोष को बंद कराकर और "मैं राजा नहीं हूँ" कहकर शत्रुघ्न से यह कहा—
Verse 5
पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् । विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः ॥
paśya śatrughna kaikeyyā lokasyāpakṛtaṃ mahat | visṛjya mayi duḥkhāni rājā daśaratho gataḥ
"See, Shatrughna, the great wrong Kaikeyi has done to the world: casting sorrows upon me, King Dasharatha is gone."
"शत्रुघ्न! देखो, कैकेयी ने संसार का कितना बड़ा अहित किया: मुझ पर दुःख डालकर राजा दशरथ चले गए।
Verse 6
तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः । परिभ्रमति राजश्रीर् नौर् इवाकर्णिका जले ॥
tasyaiṣā dharmarājasya dharmamūlā mahātmanaḥ | paribhramati rājaśrīr naur ivākarṇikā jale
"The royal fortune of that great soul, that king of righteousness rooted in righteousness, drifts about like a rudderless boat upon the water."
धर्ममूलक उन महात्मा धर्मराज की यह राजलक्ष्मी जल में पतवार-रहित नौका के समान भटक रही है।"
Verse 7
इत्य् एवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम् । कृपणं रुरुदुः सर्वाः सस्वरं योषितस् तदा ॥
ity evaṃ bharataṃ prekṣya vilapantaṃ vicetanam | kṛpaṇaṃ ruruduḥ sarvāḥ sasvaraṃ yoṣitas tadā
Beholding Bharata lamenting thus, out of his senses and wretched, all the women then wept piteously and aloud.
इस प्रकार विलाप करते, अचेत, दीन भरत को देखकर तब सब स्त्रियाँ करुणापूर्वक ऊँचे स्वर में रोने लगीं।
Verse 8
तथा तस्मिन् विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित् । सभाम् इक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः ॥
tathā tasmin vilapati vasiṣṭho rājadharmavit | sabhām ikṣvākunāthasya praviveśa mahāyaśāḥ
As he lamented thus, the illustrious Vasishtha, knower of royal duty, entered the council hall of the lord of the Ikshvakus,
इस प्रकार उनके विलाप करते समय राजधर्म के ज्ञाता महायशस्वी वसिष्ठ इक्ष्वाकुनाथ की सभा में प्रविष्ट हुए।
Verse 9
शात कुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम् । सुधर्माम् इव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥
śāta kumbhamayīṃ ramyāṃ maṇiratnasamākulām | sudharmām iva dharmātmā sagaṇaḥ pratyapadyata
the lovely hall wrought of gold, thick-set with gems and jewels — that righteous one, with his retinue, came to it as to the Sudharma.
Sudharma is the divine council hall of the gods.
स्वर्णमयी, रमणीय, मणियों और रत्नों से भरी सुधर्मा के समान उस सभा में वे धर्मात्मा अपने गणों के साथ पहुँचे।
Verse 10
स काञ्चनमयं पीठं परार्ध्यास्तरणावृतम् । अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूतान् अनुशशास च ॥
sa kāñcanamayaṃ pīṭhaṃ parārdhyāstaraṇāvṛtam | adhyāsta sarvavedajño dūtān anuśaśāsa ca
That knower of all the Vedas took his seat upon a golden throne spread with precious coverings, and gave his orders to the messengers:
समस्त वेदों के ज्ञाता वे बहुमूल्य बिछौनों से ढके स्वर्णमय आसन पर बैठे और दूतों को आदेश दिया—
Verse 11
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् योधान् अमात्यान् गणबल्लभान् । क्षिप्रम् आनयताव्यग्राः कृत्यम् आत्ययिकं हि नः ॥
brāhmaṇān kṣatriyān yodhān amātyān gaṇaballabhān | kṣipram ānayatāvyagrāḥ kṛtyam ātyayikaṃ hi naḥ
"Brahmins, warriors, fighting men, ministers, and heads of the guilds — bring them swiftly and without confusion, for we have a pressing matter."
"ब्राह्मणों, क्षत्रियों, योद्धाओं, मंत्रियों और श्रेणियों के प्रमुखों को अव्यग्र होकर शीघ्र बुला लाओ, क्योंकि हमारा एक अत्यावश्यक कार्य है।"
Verse 12
ततो हलहलाशब्दो महान् समुदपद्यत । रथैर् अश्वैर् गजैश् चापि जनानाम् उपगच्छताम् ॥
tato halahalāśabdo mahān samudapadyata | rathair aśvair gajaiś cāpi janānām upagacchatām
Then a great hubbub arose from the people coming up with chariots, horses, and elephants.
तब रथ, घोड़ों और हाथियों के साथ आते हुए लोगों का महान कोलाहल उठ खड़ा हुआ।
Verse 13
ततो भरतम् आयान्तं शतक्रतुम् इवामराः । प्रत्यनन्दन् प्रकृतयो यथा दशरथं तथा ॥
tato bharatam āyāntaṃ śatakratum ivāmarāḥ | pratyanandan prakṛtayo yathā daśarathaṃ tathā
Then the subjects welcomed Bharata as he came, as the immortals welcome the Performer of a Hundred Sacrifices, even as they had welcomed Dasharatha.
तब आते हुए भरत का प्रजा ने वैसे ही अभिनंदन किया, जैसे देवता शतक्रतु इंद्र का, और जैसे पहले दशरथ का किया करते थे।
Verse 14
ह्रद इव तिमिनागसंवृतः; स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः । दशरथसुतशोभिता सभा; सदशरथेव बभौ यथा पुरा ॥
hrada iva timināgasaṃvṛtaḥ; stimitajalo maṇiśaṅkhaśarkaraḥ | daśarathasutaśobhitā sabhā; sadaśaratheva babhau yathā purā
Like a lake with still waters, full of sea-monsters and serpents, strewn with gems, conches, and sand, the hall, graced by the son of Dasharatha, shone as if with Dasharatha himself, as of old.
बड़ी मछलियों और नागों से भरे, स्थिर जल वाले, मणियों, शंखों और बालू से बिखरे सरोवर के समान, दशरथ के पुत्र (भरत) से सुशोभित वह सभा वैसे ही शोभा पाने लगी, मानो पहले के समान स्वयं दशरथ उसमें विराजमान हों।