Sarga 6
Ayodhya Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः । सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणम् उपागमत् ॥
gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ | saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇam upāgamat
When the family priest had gone, Rāma, having bathed, with controlled mind, together with his wide-eyed wife, drew near to Nārāyaṇa.
पुरोहित के चले जाने पर राम स्नान करके संयतचित्त होकर अपनी विशाल नेत्रों वाली पत्नी के साथ नारायण के समीप गए।
Verse 2
प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत् तदा । महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलिते ऽनले ॥
pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivat tadā | mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalite 'nale
Taking up upon his head, in due form, the vessel of the oblation, he then offered the ghee-oblation to the great deity in the blazing fire.
तब विधिपूर्वक हवि का पात्र सिर पर धारण करके उन्होंने प्रज्वलित अग्नि में महान देवता के लिए घृत की आहुति दी।
Verse 3
शेषं च हविषस् तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् । ध्यायन् नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥
śeṣaṃ ca haviṣas tasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam | dhyāyan nārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare
And, having consumed the remnant of that oblation and prayed for his own good, meditating upon the god Nārāyaṇa upon a well-strewn couch of kuśa grass,
और उस हवि के शेष भाग को ग्रहण करके, अपने कल्याण की कामना करते हुए, भली-भाँति बिछे कुश के आसन पर देव नारायण का ध्यान करते हुए —
Verse 4
वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः । श्रीमत्य् आयतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ॥
vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ | śrīmaty āyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ
with speech restrained, together with Vaidehī, becoming of controlled mind, the son of the best of men lay down in the glorious shrine of Viṣṇu.
वैदेही के साथ मौन व्रत धारण कर, संयतचित्त होकर, वह नरश्रेष्ठ के पुत्र विष्णु के श्रीमान मन्दिर में शयन कर गए।
Verse 5
एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुध्य सः । अलंकारविधिं कृत्स्नं कारयाम् आस वेश्मनः ॥
ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ | alaṃkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayām āsa veśmanaḥ
When but one watch of the night remained, waking up, he had the whole rite of adornment of the dwelling performed.
जब रात का एक पहर शेष रह गया, तब जागकर उन्होंने भवन की सम्पूर्ण सजावट करवाई।
Verse 6
तत्र शृण्वन् सुखा वाचः सूतमागधबन्दिनाम् । पूर्वां संध्याम् उपासीनो जजाप यतमानसः ॥
tatra śṛṇvan sukhā vācaḥ sūtamāgadhabandinām | pūrvāṃ saṃdhyām upāsīno jajāpa yatamānasaḥ
There, hearing the sweet words of the bards, genealogists, and panegyrists, seated at the eastern twilight with controlled mind, he murmured his prayers.
वहाँ सूत, मागध और बन्दीजनों के मधुर वचन सुनते हुए, प्रातःकालीन संध्या की उपासना में बैठकर, संयतचित्त होकर उन्होंने जप किया।
Verse 7
तुष्टाव प्रणतश् चैव शिरसा मधुसूदनम् । विमलक्षौमसंवीतो वाचयाम् आस च द्विजान् ॥
tuṣṭāva praṇataś caiva śirasā madhusūdanam | vimalakṣaumasaṃvīto vācayām āsa ca dvijān
Bowed down, with his head [bent] he praised the Slayer of Madhu (Viṣṇu); clad in spotless silk, he had the brāhmaṇas recite their benedictions.
और सिर झुकाकर नतमस्तक होकर उन्होंने मधुसूदन की स्तुति की; निर्मल रेशमी वस्त्र धारण कर ब्राह्मणों से स्वस्तिवाचन करवाया।
Verse 8
तेषां पुण्याहघोषो ऽथ गम्भीरमधुरस् तदा । अयोध्यां पूरयाम् आस तूर्यघोषानुनादितः ॥
teṣāṃ puṇyāhaghoṣo 'tha gambhīramadhuras tadā | ayodhyāṃ pūrayām āsa tūryaghoṣānunāditaḥ
Then the sound of their holy-day blessing, deep and sweet, re-echoed by the blare of trumpets, filled Ayodhyā.
तब उनके पुण्याह-वाचन का गम्भीर और मधुर घोष, वाद्यों की ध्वनि से प्रतिध्वनित होकर, अयोध्या को भर गया।
Verse 9
कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् । अयोध्या निलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥
kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam | ayodhyā nilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ
Hearing that Rāghava had kept the fast together with Vaidehī, all the folk dwelling in Ayodhyā rejoiced.
वैदेही के साथ राघव के उपवास करने की बात सुनकर अयोध्या में बसने वाले समस्त जन प्रमुदित हो उठे।
Verse 10
ततः पौरजनः सर्वः श्रुत्वा रामाभिषेचनम् । प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभां परां पुनः ॥
tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam | prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhāṃ parāṃ punaḥ
Then all the townsfolk, having heard of Rāma's consecration and seeing the night brightened into dawn, wrought anew a supreme adornment.
तदनन्तर राम के अभिषेक को सुनकर समस्त नगरवासियों ने रात्रि को प्रभात में परिणत देखकर फिर से नगर की परम शोभा की।
Verse 11
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च । चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्व् अट्टालकेषु च ॥
sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca | catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣv aṭṭālakeṣu ca
Upon the temples of the gods, bright as peaks of white cloud, and at the crossroads, on the streets, at the shrines, and upon the watchtowers,
श्वेत मेघ-शिखरों के समान देवमन्दिरों पर, चौराहों पर, गलियों में, चैत्यों पर और अट्टालिकाओं (मीनारों) पर,
Verse 12
नानापण्यसमृद्धेषु वणिजाम् आपणेषु च । कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ॥
nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijām āpaṇeṣu ca | kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca
upon the merchants' shops abounding in various wares, and upon the prosperous, splendid homes of the householders,
नाना प्रकार की वस्तुओं से समृद्ध व्यापारियों की दुकानों पर, तथा गृहस्थों के समृद्ध और श्रीमान भवनों पर,
Verse 13
सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्व् आलक्षितेषु च । ध्वजाः समुच्छ्रिताश् चित्राः पताकाश् चाभवंस् तदा ॥
sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣv ālakṣiteṣu ca | dhvajāḥ samucchritāś citrāḥ patākāś cābhavaṃs tadā
and in all the assembly-halls and upon the conspicuous trees, there rose up then bright banners and raised-high pennants.
और समस्त सभाओं में तथा दृष्टिगोचर वृक्षों पर, उस समय ऊँची, चित्र-विचित्र ध्वजाएँ और पताकाएँ फहराने लगीं।
Verse 14
नटनर्तकसंघानां गायकानां च गायताम् । मनःकर्णसुखा वाचः शुश्रुवुश् च ततस् ततः ॥
naṭanartakasaṃghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām | manaḥkarṇasukhā vācaḥ śuśruvuś ca tatas tataḥ
And of the companies of actors and dancers, and of the singers as they sang, words sweet to mind and ear were heard here and there.
अभिनेताओं और नर्तकों के दलों के तथा गाते हुए गायकों के मन और कानों को सुख देने वाले स्वर इधर-उधर सुनाई पड़ने लगे।
Verse 15
रामाभिषेकयुक्ताश् च कथाश् चक्रुर् मिथो जनाः । रामाभिषेके संप्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥
rāmābhiṣekayuktāś ca kathāś cakrur mitho janāḥ | rāmābhiṣeke saṃprāpte catvareṣu gṛheṣu ca
And the people made talk among themselves concerning Rāma's consecration — at the crossroads and in the houses, now that Rāma's consecration had come.
राम का अभिषेक निकट आ जाने पर लोग चौराहों और घरों में राम के अभिषेक से सम्बन्धित बातें आपस में करने लगे।
Verse 16
बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु संघशः । रामाभिषेकसंयुक्ताश् चक्रुर् एव मिथः कथाः ॥
bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṃghaśaḥ | rāmābhiṣekasaṃyuktāś cakrur eva mithaḥ kathāḥ
Even the children at play in groups at the doorways of the houses made talk among themselves, taken up with Rāma's consecration.
घरों के द्वारों पर झुण्ड बनाकर खेलते हुए बालक भी राम के अभिषेक से सम्बन्धित बातें आपस में करने लगे।
Verse 17
कृतपुष्पोपहारश् च धूपगन्धाधिवासितः । राजमार्गः कृतः श्रीमान् पौरै रामाभिषेचने ॥
kṛtapuṣpopahāraś ca dhūpagandhādhivāsitaḥ | rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmān paurai rāmābhiṣecane
And the glorious royal highway was made by the citizens, for Rāma's consecration, strewn with flower-offerings and scented with the fragrance of incense.
राम के अभिषेक के लिए नगरवासियों ने राजमार्ग को पुष्पों के उपहार से सजाकर और धूप की सुगन्ध से सुवासित करके श्रीमान बना दिया।
Verse 18
प्रकाशीकरणार्थं च निशागमनशङ्कया । दीपवृक्षांस् तथा चक्रुर् अनु रथ्यासु सर्वशः ॥
prakāśīkaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā | dīpavṛkṣāṃs tathā cakrur anu rathyāsu sarvaśaḥ
And, anticipating nightfall, for the sake of illumination, they likewise set up lamp-trees all along the streets everywhere.
और रात के आने की आशंका से प्रकाश करने के लिए उन्होंने गलियों में सब ओर दीपवृक्ष (दीपस्तम्भ) लगा दिए।
Verse 19
अलंकारं पुरस्यैवं कृत्वा तत् पुरवासिनः । आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ॥
alaṃkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tat puravāsinaḥ | ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam
Having thus adorned the city, its dwellers, longing for Rāma's consecration to the heir-apparency,
इस प्रकार नगर की सजावट करके वे नगरवासी राम के युवराज-अभिषेक की प्रतीक्षा करते हुए,
Verse 20
समेत्य संघशः सर्वे चत्वरेषु सभासु च । कथयन्तो मिथस् तत्र प्रशशंसुर् जनाधिपम् ॥
sametya saṃghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca | kathayanto mithas tatra praśaśaṃsur janādhipam
all gathering in groups at the crossroads and in the assembly-halls, talking there among themselves, praised the lord of men:
सब झुण्ड बनाकर चौराहों और सभाओं में एकत्र होकर, वहाँ आपस में बातें करते हुए राजा की प्रशंसा करने लगे —
Verse 21
अहो महात्मा राजायम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः । ज्ञात्वा यो वृद्धम् आत्मानं रामं राज्ये ऽह्बिषेक्ष्यति ॥
aho mahātmā rājāyam ikṣvākukulanandanaḥ | jñātvā yo vṛddham ātmānaṃ rāmaṃ rājye 'hbiṣekṣyati
"Ah, great-souled is this king, delight of the Ikṣvāku line, who, knowing himself to be aged, will consecrate Rāma in the kingship."
"अहो! इक्ष्वाकुकुल के आनन्दवर्धक यह महात्मा राजा कैसे महान हैं, जो अपने को वृद्ध जानकर राम को राज्य पर अभिषिक्त करेंगे।"
Verse 22
सर्वे ह्य् अनुगृहीताः स्म यन् नो रामो महीपतिः । चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥
sarve hy anugṛhītāḥ sma yan no rāmo mahīpatiḥ | cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ
"For we are all favored, in that Rāma will for long be our lord of the earth and protector, who has seen the high and the low of the world."
"हम सब सचमुच अनुगृहीत हैं, क्योंकि लोक के भले-बुरे को जानने वाले राम महीपति चिरकाल तक हमारे रक्षक होंगे।"
Verse 23
अनुद्धतमना विद्वान् धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः । यथा च भ्रातृषु स्निग्धस् तथास्मास्व् अपि राघवः ॥
anuddhatamanā vidvān dharmātmā bhrātṛvatsalaḥ | yathā ca bhrātṛṣu snigdhas tathāsmāsv api rāghavaḥ
"Unarrogant of mind, learned, righteous, loving to his brothers — and as Rāghava is affectionate toward his brothers, so too toward us."
"वे अनुद्धत मन वाले, विद्वान, धर्मात्मा और भ्रातृवत्सल हैं; और जैसे राघव अपने भाइयों पर स्नेह रखते हैं, वैसे ही हम पर भी रखेंगे।"
Verse 24
चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथो ऽनघः । यत्प्रसादेनाभिषिक्तं रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥
ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho 'naghaḥ | yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam
"Long live the righteous, sinless King Daśaratha, by whose grace we shall behold Rāma consecrated."
"धर्मात्मा निष्पाप राजा दशरथ चिरंजीवी हों, जिनकी कृपा से हम राम को अभिषिक्त देखेंगे।"
Verse 25
एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवुस् तदा । दिग्भ्यो ऽपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः ॥
evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvus tadā | digbhyo 'pi śrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ
While the townsfolk talked in this wise, the country people too, having heard the tidings, arrived there from [all] quarters.
इस प्रकार बातें करते हुए नगरवासियों की बातें उस समय (जन) सुन रहे थे; दिशाओं से भी, समाचार सुनकर, जनपदवासी लोग आ पहुँचे।
Verse 26
ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् । रामस्य पूरयाम् आसुः पुरीं जानपदा जनाः ॥
te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam | rāmasya pūrayām āsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ
Those country people, come to the city from [all] quarters to behold Rāma's consecration, filled Rāma's city.
राम के अभिषेक को देखने के लिए दिशाओं से नगरी में आए हुए उन जनपदवासी लोगों ने राम की (पिता की) नगरी को भर दिया।
Verse 27
जनौघैस् तैर् विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः । पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः ॥
janaughais tair visarpadbhiḥ śuśruve tatra nisvanaḥ | parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva nisvanaḥ
By those crowds of people spreading through it there was heard a din, like the roar of the ocean whose force rises high at the full moon.
फैलते हुए उन जनसमूहों से वहाँ वैसी ध्वनि सुनाई पड़ रही थी जैसी पर्व के दिनों में उमड़े हुए वेग वाले समुद्र की गर्जना।
Verse 28
ततस् तद् इन्द्रक्षयसंनिभं पुरं; दिदृक्षुभिर् जानपदैर् उपागतैः । समन्ततः सस्वनम् आकुलं बभौ; समुद्रयादोभिर् इवार्णवोदकम् ॥
tatas tad indrakṣayasaṃnibhaṃ puraṃ; didṛkṣubhir jānapadair upāgataiḥ | samantataḥ sasvanam ākulaṃ babhau; samudrayādobhir ivārṇavodakam
Then that city, like the abode of Indra, thronged and resounding on every side with the country folk come to behold, shone like the water of the sea with its sea-creatures.
तदनन्तर इन्द्र के निवास (अमरावती) के समान वह नगरी, देखने की इच्छा से आए हुए जनपदवासियों से सब ओर ध्वनित और भरी हुई, वैसी सुशोभित हुई जैसे समुद्री जन्तुओं से भरा समुद्र का जल।