Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 67

Ayodhya Kanda

15 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरु च विवासितौ । भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    śrutvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātaru ca vivāsitau | bharato duḥkhasaṃtapta idaṃ vacanam abravīt

    Hearing of his father's death and of his two brothers banished, Bharata, consumed with grief, spoke these words:

    पिता की मृत्यु और दोनों भाइयों के निर्वासन की बात सुनकर दुःख से संतप्त भरत ने यह वचन कहा—

  2. Verse 2

    किं नुण्कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः । विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥

    kiṃ nuṇkāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ | vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca

    "What use to me, ruined and grieving, is the kingdom here, bereft as I am of my father, and of a brother who was as a father to me?"

    "पिता से और पिता के समान भाई से रहित, मारे-से, शोक करते हुए मुझे यहाँ राज्य से क्या प्रयोजन?

  3. Verse 3

    दुःखे मे दुःखम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इवादधाः । राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसं ॥

    duḥkhe me duḥkham akaror vraṇe kṣāram ivādadhāḥ | rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasaṃ

    "Upon my grief you have heaped grief, as if laying caustic upon a wound, bringing the king to the state of the dead and making Rama an ascetic."

    राजा को मृत्यु के मुख में डालकर और राम को तपस्वी बनाकर तुमने मेरे दुःख पर दुःख रच दिया, मानो घाव पर खार डाल दिया हो।

  4. Verse 4

    कुलस्य त्वम् अभावाय कालरात्रिर् इवागता । अङ्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥

    kulasya tvam abhāvāya kālarātrir ivāgatā | aṅgāram upagūhya sma pitā me nāvabuddhavān

    "For the undoing of the house you have come, like the Night of Doom. My father embraced a live coal and did not know it."

    तुम इस कुल के विनाश के लिए कालरात्रि के समान आई हो। मेरे पिता ने अंगार को गले लगाया और जान न सके।

  5. Verse 5

    कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते । दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥

    kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite | duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama

    "Kausalya and Sumitra, stricken with sorrow for their sons, will scarce go on living, now that they have you for their fellow-queen, my mother."

    मेरी माता! पुत्र-शोक से पीड़ित कौसल्या और सुमित्रा, तुम-जैसी सहेली पाकर, मुश्किल से ही जीवित रह सकेंगी।

  6. Verse 6

    ननु त्व् आर्यो ऽपि धर्मात्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् । वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥

    nanu tv āryo 'pi dharmātmā tvayi vṛttim anuttamām | vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate

    "Surely the noble Rama too, that righteous soul, who knows how to honour elders, bore himself toward you with conduct most excellent, as toward his own mother."

    गुरुजनों के प्रति आचरण के ज्ञाता वे आर्य, धर्मात्मा राम भी निश्चय ही तुम्हारे प्रति वैसा ही परम उत्तम आचरण करते थे, जैसा अपनी माता के प्रति।

  7. Verse 7

    तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी । त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते ॥

    tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī | tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyām iva vartate

    "So too my eldest mother Kausalya, far-seeing, holding fast to righteousness, bore herself toward you as toward a sister."

    इसी प्रकार दूरदर्शिनी मेरी ज्येष्ठ माता कौसल्या भी धर्म का आश्रय लेकर तुम्हारे प्रति बहन के समान आचरण करती थीं।

  8. Verse 8

    तस्याः पुत्रं कृतात्मानं चीरवल्कलवाससं । प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥

    tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīravalkalavāsasaṃ | prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi

    "Having sent her son, of disciplined soul, clad in bark and deerskin, away to dwell in the forest, how is it, wicked one, that you do not grieve?"

    उनके ही कृतात्मा पुत्र को वल्कल और मृगचर्म पहनाकर वनवास के लिए भेजकर, अरी पापिनी! तुम्हें शोक कैसे नहीं होता?

  9. Verse 9

    अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् । प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् ॥

    apāpadarśinaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam | pravrājya cīravasanaṃ kiṃ nu paśyasi kāraṇam

    "That hero who sees no sin, of disciplined soul, illustrious — having banished him clad in bark, what reason do you see for it?"

    पाप को न देखने वाले, शूर, कृतात्मा, यशस्वी उसे वल्कल पहनाकर निर्वासित करने का तुम भला क्या कारण देखती हो?

  10. Verse 10

    लुब्धाया विदितो मन्ये न ते ऽहं राघवं प्रति । तथा ह्य् अनर्थो राज्यार्थं त्वया नीतो महान् अयम् ॥

    lubdhāyā vidito manye na te 'haṃ rāghavaṃ prati | tathā hy anartho rājyārthaṃ tvayā nīto mahān ayam

    "I think you were not known to me, in your greed, for what you are toward Raghava; for thus have you brought on this great calamity for the sake of a kingdom."

    मैं समझता हूँ, अपने लोभ में राघव के प्रति तुम्हारा जो रूप है, वह मुझे ज्ञात न था; क्योंकि राज्य के लिए तुमने यह महान अनर्थ कर डाला।

  11. Verse 11

    अहं हि पुरुषव्याघ्राव् अपश्यन् रामलक्ष्मणौ । केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुम् उत्सहे ॥

    ahaṃ hi puruṣavyāghrāv apaśyan rāmalakṣmaṇau | kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitum utsahe

    "For I, not seeing those two tigers among men, Rama and Lakshmana, by what strength or power can I venture to protect the kingdom?"

    उन दोनों पुरुषव्याघ्र राम और लक्ष्मण को न देखते हुए मैं किस शक्ति और प्रभाव से राज्य की रक्षा करने का साहस करूँ?

  12. Verse 12

    तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः । अपाश्रितो ऽभूद् धर्मात्मा मेरुर् मेरुवनं यथा ॥

    taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ | apāśrito 'bhūd dharmātmā merur meruvanaṃ yathā

    "For the mighty great king, that righteous soul, leaned ever upon that strong one, as Meru upon the forest of Meru."

    क्योंकि महाबली महाराज, वे धर्मात्मा, सदा उस बलवान राम का वैसे ही आश्रय लिए रहते थे, जैसे मेरु मेरु के वन का।

  13. Verse 13

    सो ऽहं कथम् इमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम् । दम्यो धुरम् इवासाद्य सहेयं केन चौजसा ॥

    so 'haṃ katham imaṃ bhāraṃ mahādhuryasamudyatam | damyo dhuram ivāsādya saheyaṃ kena caujasā

    "How can I, then, bear this burden, meet only for a mighty draught-beast, by what strength — like a young bullock still to be broken, set to the yoke?"

    तब मैं इस भार को, जो महान वाहक के ही योग्य है, किस बल से सहूँगा—मानो दमन किया जाने वाला बछड़ा जुए में जोत दिया गया हो?

  14. Verse 14

    अथ वा मे भवेच् छक्तिर् योगैर् बुद्धिबलेन वा । सकामां न करिष्यामि त्वाम् अहं पुत्रगर्धिनीम् । निवर्तयिष्यामि वनाद् भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥

    atha vā me bhavec chaktir yogair buddhibalena vā | sakāmāṃ na kariṣyāmi tvām ahaṃ putragardhinīm | nivartayiṣyāmi vanād bhrātaraṃ svajanapriyam

    "Or if I should have the strength, by means and by force of wit, even so I shall not let you have your desire, you who craved it for your son; I shall bring back from the forest my brother, dear to his people."

    अथवा यदि उपायों और बुद्धि-बल से मुझमें शक्ति हो, तो भी पुत्र के लिए इसकी लालसा करने वाली तुम्हारी कामना मैं पूरी न होने दूँगा; मैं अपने स्वजनों के प्रिय भाई को वन से लौटा लाऊँगा।"

  15. Verse 15

    इत्य् एवम् उक्त्वा भरतो महात्मा; प्रियेतरैर् वाक्यगणैस् तुदंस् ताम् । शोकातुरश् चापि ननाद भूयः; सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥

    ity evam uktvā bharato mahātmā; priyetarair vākyagaṇais tudaṃs tām | śokāturaś cāpi nanāda bhūyaḥ; siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ

    Having spoken thus, the great-souled Bharata, piercing her with throngs of words far from pleasant, and himself anguished with grief, roared aloud again, like a lion lodged in a mountain cavern.

    इस प्रकार कहकर महात्मा भरत अप्रिय वचनों के समूहों से उसे बींधते हुए, और स्वयं भी शोक से आतुर होकर, पर्वत की गुफा में स्थित सिंह के समान फिर गरज उठे।