Sarga 65
Ayodhya Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स प्राङ्मुखो राजगृहाद् अभिनिर्याय वीर्यवान् । ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस् तरङ्गिणीम् । शतद्रूम् अतरच् छ्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकुनन्दनः ॥
sa prāṅmukho rājagṛhād abhiniryāya vīryavān | hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotas taraṅgiṇīm | śatadrūm atarac chrīmān nadīm ikṣvākunandanaḥ
Setting out eastward from the royal city, that valiant delight of the Ikshvakus, the glorious one, crossed the Shatadru, a sounding river of far-distant shores, whose waves ran counter to the current.
राजगृह से पूर्व दिशा की ओर निकलकर वे पराक्रमी, श्रीमान इक्ष्वाकुनंदन उस शतद्रु नदी को पार कर गए, जो गरजती हुई, दूरवर्ती तटों वाली और धारा के विपरीत लहरों वाली थी।
Verse 2
एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् । शिलाम् आकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम् ॥
eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān | śilām ākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam
Crossing the river at Eladhana and reaching Aparaparpata, crossing at Shilakurvati, he came to the fiery Shalyakartana.
Verses 65.2-11 give a string of place- and river-names along the route whose readings differ across manuscripts; they are rendered as stages of the journey.
एलधान में नदी पार करके और अपरपर्पट पहुँचकर, शिलाकुर्वती में नदी पार करके वे अग्निमय शल्यकर्तन में पहुँचे।
Verse 3
सत्यसंधः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिलावहाम् । अत्ययात् स महाशैलान् वनं चैत्ररथं प्रति ॥
satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilāvahām | atyayāt sa mahāśailān vanaṃ caitrarathaṃ prati
True to his word, pure and glorious, gazing upon the Shilavaha, he passed beyond the great mountains toward the Chaitraratha forest.
सत्यप्रतिज्ञ, पवित्र, श्रीमान वे शिलावहा को देखते हुए, महान पर्वतों को लाँघकर चैत्ररथ वन की ओर बढ़े।
Verse 4
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम् । यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा ॥
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām | yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balam āśvāsayat tadā
Reaching the swift sounding river called Kulinga, girt by mountains, and reaching the Yamuna, he crossed over and then let his army take rest.
पर्वतों से घिरी, वेगवती, कुलिंगा नामक गरजती नदी को और यमुना को पहुँचकर उन्होंने उसे पार किया और तब अपनी सेना को विश्राम कराया।
Verse 5
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायाद् आदाय चोदकम् ॥
śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ | tatra snātvā ca pītvā ca prāyād ādāya codakam
Cooling their bodies and refreshing the wearied horses, having bathed there and drunk, and taking water with them, he set forth.
अपने अंगों को शीतल करके और थके हुए घोड़ों को विश्राम देकर, वहाँ स्नान और जलपान करके, जल साथ लेकर वे चल पड़े।
Verse 6
राजपुत्रो महारण्यम् अनभीक्ष्णोपसेवितम् । भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खम् इवात्ययात् ॥
rājaputro mahāraṇyam anabhīkṣṇopasevitam | bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ kham ivātyayāt
The prince, auspicious, in his auspicious carriage, passed through a great and seldom-frequented forest as the wind passes through the sky.
राजकुमार वह मंगलमय, अपने मंगलमय वाहन से, कम ही सेवित उस महान वन को वैसे ही पार कर गया, जैसे वायु आकाश को।
Verse 7
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थम् उपागमत् । वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprastham upāgamat | varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ
By the southern half of Torana he came to Jambuprastha; and the son of Dasharatha went on to the pleasant village of Varutha.
तोरण के दक्षिणी भाग से होते हुए वे जंबूप्रस्थ पहुँचे; और दशरथनंदन रमणीय वरूथ गाँव को गए।
Verse 8
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ । उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau | udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ
Making his lodging there in that lovely wood, he went on eastward to the garden of Ujjihana, where grow the priyaka trees.
वहाँ उस रमणीय वन में निवास करके वे पूर्व दिशा की ओर उज्जिहाना के उस उद्यान को गए, जहाँ प्रियक वृक्ष हैं।
Verse 9
सालांस् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः । अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥
sālāṃs tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ | anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau
Reaching the sala and priyaka trees, mounting his swift horses and giving leave to his train, Bharata went on in haste.
साल और प्रियक वृक्षों के पास पहुँचकर, तेज घोड़ों पर सवार होकर और अपने दल को विदा देकर भरत शीघ्रता से आगे बढ़े।
Verse 10
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम् । अन्या नदीश् च विविधाः पार्वतीयैस् तुरंगमैः ॥
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm | anyā nadīś ca vividhāḥ pārvatīyais turaṃgamaiḥ
Making his lodging at Sarvatirtha, and crossing the Uttanaka river, and other rivers of many kinds with his hill-bred horses,
सर्वतीर्थ में निवास करके और उत्तानका नदी को तथा अन्य अनेक नदियों को अपने पर्वतीय घोड़ों के द्वारा पार करके,
Verse 11
हस्तिपृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत । ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् । एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ॥
hastipṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata | tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm | ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm
he reached Hastiprishthaka and passed beyond Kutika. And that tiger among men crossed, at Lauhitya, the Kapivati; at Ekasala, the Sthanumati; and at Vinata, the river Gomati.
हस्तिपृष्ठक पहुँचकर उन्होंने कुटिका को पार किया। और उन नरव्याघ्र ने लौहित्य में कपीवती को, एकसाल में स्थाणुमती को, और विनत में गोमती नदी को पार किया।
Verse 12
कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा । भरतः क्षिप्रम् आगच्छत् सुपरिश्रान्तवाहनः ॥
kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā | bharataḥ kṣipram āgacchat supariśrāntavāhanaḥ
And reaching then the sala-grove at the city of Kalinga, Bharata came on swiftly, his mounts sorely wearied.
फिर कलिंग नगर के पास साल-वन पहुँचकर भरत अत्यंत थके हुए वाहनों के साथ शीघ्र आगे बढ़ते गए।
Verse 13
वनं च समतीत्याशु शर्वर्याम् अरुणोदये । अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह ॥
vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryām aruṇodaye | ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha
Passing beyond that forest swiftly, at the reddening dawn of the night, he beheld Ayodhya, built by King Manu.
उस वन को भी शीघ्र पार करके, रात के अरुणोदय में उन्होंने राजा मनु के द्वारा बसाई हुई अयोध्या को देखा।
Verse 14
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि । अयोध्याम् अग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ॥
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi | ayodhyām agrato dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt
That tiger among men, having lodged seven nights upon the road, seeing Ayodhya before him, said to the charioteer in the chariot:
मार्ग में सात रातें बिताकर वे पुरुषव्याघ्र अपने सामने अयोध्या को देखकर रथ में सारथि से बोले—
Verse 15
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी । अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डुमृत्तिका ॥
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī | ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍumṛttikā
"This Ayodhya, charioteer, famed for her holy gardens, pale-earthed, does not appear to me as she was wont; seen from afar, she is not clear to my sight."
"सारथि! पवित्र उद्यानों वाली, यशस्विनी, पांडु-मिट्टी वाली यह अयोध्या मुझे पहले-जैसी स्पष्ट प्रतीत नहीं होती; दूर से देखने पर यह मुझे साफ दिखाई नहीं दे रही।
Verse 16
यज्वभिर् गुणसंपन्नैर् ब्राह्मणैर् वेदपारगैः । भूयिष्ठम् ऋष्हैर् आकीर्णा राजर्षिवरपालिता ॥
yajvabhir guṇasaṃpannair brāhmaṇair vedapāragaiḥ | bhūyiṣṭham ṛṣhair ākīrṇā rājarṣivarapālitā
"Thronged for the most part with sages — brahmins endowed with virtues, performers of sacrifice, masters of the Veda — and ruled over by that best of royal sages."
जो गुणसंपन्न, यज्ञशील, वेदपारंगत ब्राह्मणों तथा अधिकांशतः ऋषियों से भरी और श्रेष्ठ राजर्षि के द्वारा पालित है—
Verse 17
अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् । समन्तान् नरनारीणां तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ॥
ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān | samantān naranārīṇāṃ tam adya na śṛṇomy aham
"In Ayodhya a great and tumultuous sound of men and women was heard before, on every side; that I do not hear today."
अयोध्या में पहले चारों ओर नर-नारियों का बड़ा कोलाहलपूर्ण शब्द सुनाई देता था; आज मुझे वह सुनाई नहीं दे रहा।
Verse 18
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर् नरैः । समन्ताद् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा ॥
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatair naraiḥ | samantād vipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā
"For at other times the gardens at eventide used to shine all about with men who had sported in them and now ceased, running hither and thither."
अन्य समयों में संध्या के समय उद्यान, वहाँ क्रीड़ा करके विरत हुए और इधर-उधर दौड़ते मनुष्यों से चारों ओर प्रकाशित रहते थे।
Verse 19
तान्य् अद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः । अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥
tāny adyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ | araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me
"Today those gardens seem to me, charioteer, as if they wept, forsaken by their revellers; the city appears to me as if become a wilderness."
सारथि! आज वे उद्यान अपने विहारियों द्वारा त्यागे जाकर मानो रो रहे हों; यह नगरी मुझे वन-जैसी हो गई प्रतीत होती है।
Verse 20
न ह्य् अत्र यानैर् दृश्यन्ते न गजैर् न च वाजिभिः । निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ॥
na hy atra yānair dṛśyante na gajair na ca vājibhiḥ | niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram
"For here are seen no chief men going forth or coming in by carriages or elephants or horses, as of old."
क्योंकि यहाँ पहले के समान न वाहनों से, न हाथियों से और न घोड़ों से निकलते अथवा आते हुए प्रमुख पुरुष दिखाई दे रहे हैं।
Verse 21
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च । निमित्तान्य् अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ॥
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca | nimittāny amanojñāni tena sīdati te manaḥ
"I behold unwished-for and evil omens of many kinds, and ill-pleasing signs; therefore my mind sinks within me."
मैं अनिष्टकारी, पापमय नाना प्रकार के और मन को अप्रिय लगने वाले अपशकुन देख रहा हूँ; इसीलिए तुम्हारा (मेरा) मन बैठा जा रहा है।"
Verse 22
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच् छ्रान्तवाहनः । द्वाःस्थैर् उत्थाय विजयं पृष्टस् तैः सहितो ययौ ॥
dvāreṇa vaijayantena prāviśac chrāntavāhanaḥ | dvāḥsthair utthāya vijayaṃ pṛṣṭas taiḥ sahito yayau
With his mounts wearied, he entered by the Vaijayanta gate. The gatekeepers rose and asked after Vijaya, and he went on together with them.
थके हुए वाहनों के साथ उन्होंने वैजयंत द्वार से प्रवेश किया। द्वारपाल उठकर विजय (की कुशल) पूछने लगे, और वे उनके साथ आगे बढ़े।
Verse 23
स त्व् अनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् । सूतम् अश्वपतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ॥
sa tv anekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam | sūtam aśvapateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ
But he, his heart distracted, having returned the greeting of those gatekeepers, said then to the wearied charioteer of Ashvapati, the Raghava:
किंतु व्यग्र हृदय वाले उन राघव ने द्वार पर खड़े उन लोगों का अभिवादन लौटाकर, वहाँ अश्वपति के थके हुए सारथि से कहा—
Verse 24
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने । आकारास् तान् अहं सर्वान् इह पश्यामि सारथे ॥
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane | ākārās tān ahaṃ sarvān iha paśyāmi sārathe
"Such tokens as we have heard of before at the death of kings — all those I behold here, charioteer."
"सारथि! राजाओं के निधन पर पहले जैसे लक्षण हमने सुने हैं, वे सब मैं यहाँ देख रहा हूँ।"
Verse 25
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् । सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितं पुरे ॥
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam | sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janam utkaṇṭhitaṃ pure
"I see the people of the city, both women and men, soiled, their eyes full of tears, wretched, sunk in brooding, wasted away, and full of longing."
"नगर में स्त्री-पुरुष सहित लोगों को मैं मैले, आँसुओं से भरी आँखों वाले, दीन, ध्यानमग्न, कृश और उत्कंठित देख रहा हूँ।"
Verse 26
इत्य् एवम् उक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः । तान्य् अनिष्टान्य् अयोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥
ity evam uktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ | tāny aniṣṭāny ayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau
Having thus spoken to the charioteer, Bharata, downcast in heart, beholding those unwelcome signs in Ayodhya, went on to the royal palace.
इस प्रकार उस सारथि से कहकर दीन मन वाले भरत अयोध्या में उन अनिष्ट लक्षणों को देखते हुए राजभवन की ओर गए।
Verse 27
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां; रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् । दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्रपुरी प्रकाशां; दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ॥
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ; rajo'ruṇadvārakapāṭayantrām | dṛṣṭvā purīm indrapurī prakāśāṃ; duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva
Seeing the city, once bright as the city of Indra, now with its squares and houses and roads deserted, its gates and door-panels reddened with dust, he grew yet more filled with grief.
इंद्रपुरी के समान दीप्तिमान उस नगरी को, जिसके चौराहे, भवन और गलियाँ सूने पड़े थे, जिसके द्वार और किवाड़ धूल से लाल हो गए थे, देखकर वे दुःख से और भी अधिक भर गए।
Verse 28
बहूनि पश्यन् मनसो ऽप्रियाणि; यान्य् अन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः । अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः; पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥
bahūni paśyan manaso 'priyāṇi; yāny annyadā nāsya pure babhūvuḥ | avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ; pitur mahātmā praviveśa veśma
Beholding many things unwelcome to the mind, such as had never been in his city before, with bowed head and downcast heart, joyless, that great-souled one entered his father's dwelling.
मन को अप्रिय लगने वाली बहुत-सी बातें, जो पहले इस नगर में कभी न थीं, देखकर सिर झुकाए, दीन मन से, हर्षरहित वे महात्मा अपने पिता के भवन में प्रविष्ट हुए।