Sarga 57
Ayodhya Kanda
39 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोकोपहतचेतनः । अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥
pratibuddho muhur tena śokopahatacetanaḥ | atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata
Roused after a while, his mind stricken with grief, King Dasharatha then fell to musing.
कुछ देर बाद जागे हुए, शोक से चेतनाहीन राजा दशरथ फिर चिंता में पड़ गए।
Verse 2
रामलक्ष्मणयोश् चैव विवासाद् वासवोपमम् । आविवेशोपसर्गस् तं तमः सूर्यम् इवासुरम् ॥
rāmalakṣmaṇayoś caiva vivāsād vāsavopamam | āviveśopasargas taṃ tamaḥ sūryam ivāsuram
Through the banishment of Rama and Lakshmana an eclipse-like affliction came upon him, who was the equal of Vasava, as darkness comes upon the sun seized by the asura.
The simile alludes to Rahu, the asura who seizes and darkens the sun in eclipse.
इंद्र के समान उन राजा पर राम और लक्ष्मण के निर्वासन से ग्रहण-जैसा उपद्रव वैसे ही छा गया, जैसे असुर (राहु) से ग्रस्त सूर्य पर अंधकार।
Verse 3
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम् । अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन् दुष्कृतं कृतम् । कौसल्यां पुत्रशोकार्ताम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam | ardharātre daśarathaḥ saṃsmaran duṣkṛtaṃ kṛtam | kausalyāṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt
That King Dasharatha, on the sixth night since Rama had gone into exile, at midnight, remembering the evil deed he had done, said these words to Kausalya, afflicted with grief for her son:
राम के वन चले जाने की छठी रात के अर्धरात्रि में, अपने किए दुष्कर्म का स्मरण करते हुए राजा दशरथ ने पुत्र-शोक से पीड़ित कौसल्या से यह वचन कहा—
Verse 4
यद् आचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् । तद् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥
yad ācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham | tad eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ
"Whatever a man does, auspicious or inauspicious, O blessed lady, that very thing, O good one, the doer receives, as the fruit born of his own deed.
"कल्याणी! मनुष्य शुभ अथवा अशुभ जो भी करता है, भद्रे! वह कर्ता अपने कर्म से उत्पन्न फल को ही प्राप्त करता है।
Verse 5
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणां फलम् । दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते ॥
guru lāghavam arthānām ārambhe karmaṇāṃ phalam | doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate
He who knows not the weight or lightness of undertakings, the fruit of actions, and the fault in them—he is called a child.
जो कार्यों के आरंभ में उनके अर्थ के गुरु-लघुत्व को, फल को अथवा दोष को नहीं जानता, वह बालक कहलाता है।
Verse 6
कश् चिद् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च निषिञ्चति । पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ॥
kaś cid āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca niṣiñcati | puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame
One man, having cut down a mango-grove, waters palasha trees; greedy for the fruit when he sees the blossom, he grieves when the fruit-time comes.
कोई मनुष्य आम के वन को काटकर पलाश के वृक्षों को सींचता है; फूल देखकर फल का लोभी वह फल के समय शोक करता है।
Verse 7
सो ऽहम् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च न्यषेचयम् । रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच् छोचामि दुर्मतिः ॥
so 'ham āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca nyaṣecayam | rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścāc chocāmi durmatiḥ
So I, having cut down the mango-grove and watered the palashas, having cast off Rama at the fruit-time, now grieve, a fool.
वैसे ही मैं दुर्बुद्धि आम के वन को काटकर पलाशों को सींचता रहा; फल के समय राम को त्यागकर अब पछता रहा हूँ।
Verse 8
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता । कुमारः शब्दवेधीति मया पापम् इदं कृतम् । तद् इदं मे ऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ॥
labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā | kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpam idaṃ kṛtam | tad idaṃ me 'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam
A prince who had won renown, a bearer of the bow, hailed as 'the prince who pierces by sound'—by me, Kausalya, this sin was done; and now this sorrow, self-wrought, has come upon me, O queen.
कौसल्ये! यश पा चुके, धनुर्धारी, 'शब्दभेदी राजकुमार' कहे जाने वाले मुझसे यह पाप हुआ; देवी! अब वही स्वयं किया हुआ दुःख मुझ पर आ पड़ा है।
Verse 9
संमोहाद् इह बालेन यथा स्याद् भक्षितं विषम् । एवं ममाप्य् अविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥
saṃmohād iha bālena yathā syād bhakṣitaṃ viṣam | evaṃ mamāpy avijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam
As here a child, in delusion, might swallow poison, so by me too was the fruit, born of piercing by sound, unwittingly tasted.
जैसे यहाँ कोई बालक मोहवश विष खा ले, वैसे ही मैंने भी अनजाने में शब्दभेदी बाण के इस फल को चख लिया।
Verse 10
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युवराजो भवाम्य् अहम् । ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥
devy anūḍhā tvam abhavo yuvarājo bhavāmy aham | tataḥ prāvṛḍ anuprāptā madakāmavivardhinī
O queen, you were then unwedded, and I was the heir-apparent; then the rains came on, swelling desire and love.
देवी! तब तुम अविवाहिता थीं और मैं युवराज था; तभी काम और उत्साह को बढ़ाने वाली वर्षा ऋतु आ पहुँची।
Verse 11
उपास्यहि रसान् भौमांस् तप्त्वा च जगद् अंशुभिः । परेताचरितां भीमां रविर् आविशते दिशम् ॥
upāsyahi rasān bhaumāṃs taptvā ca jagad aṃśubhiḥ | paretācaritāṃ bhīmāṃ ravir āviśate diśam
Having drawn up the earth's savours and scorched the world with its beams, the sun entered the dread quarter ranged by the departed.
The south, the region of the dead; the verse marks the sun's southward turn and the coming of the rains.
पृथ्वी के रसों को सोखकर और अपनी किरणों से जगत को तपाकर सूर्य पितरों के द्वारा विचरित भयंकर दक्षिण दिशा में प्रवेश कर गया।
Verse 12
उष्णम् अन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥
uṣṇam antardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ | tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ
The heat straightway vanished; the clouds appeared, moist with rain; then all the frogs and the deer and the peacocks rejoiced.
गरमी तुरंत मिट गई, जल से भरे स्निग्ध बादल दिखाई देने लगे; तब सब मेढक, मृग और मोर हर्षित हो उठे।
Verse 13
पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत् । आबभौ मत्तसारङ्गस् तोयराशिर् इवाचलः ॥
patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt | ābabhau mattasāraṅgas toyarāśir ivācalaḥ
Covered by the water that fell and fell without ceasing, the mass of waters shone, with its maddened deer, like a flood upon the unmoving mountain.
निरंतर बरसते हुए गिरते जल से ढका हुआ जलराशि, अपने मतवाले मृगों सहित, अचल पर्वत के समान शोभा पाने लगा।
Verse 14
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी । व्यायाम कृतसंकल्पः सरयूम् अन्वगां नदीम् ॥
tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī | vyāyāma kṛtasaṃkalpaḥ sarayūm anvagāṃ nadīm
In that most pleasant season, a bowman and bearer of arrows, a car-warrior resolved upon sport, I went down along the Sarayu river.
उस अत्यंत सुखद समय में, धनुष और बाण धारण किए, विहार का संकल्प किए, रथ पर चढ़ा हुआ मैं सरयू नदी के किनारे-किनारे गया।
Verse 15
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम् । अन्यं वा श्वापदं कं चिज् जिघांसुर् अजितेन्द्रियः ॥
nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm | anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃ cij jighāṃsur ajitendriyaḥ
Longing to slay, by night, at the drinking-place a buffalo, or an elephant come to the river, or some other wild beast—I, whose senses were unmastered.
अजितेंद्रिय मैं रात में जलाशय पर पानी पीने आए भैंसे को, अथवा नदी पर आए हाथी को, अथवा किसी अन्य हिंसक पशु को मारने का इच्छुक था।
Verse 16
अथान्धकारे त्व् अश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः । अचक्षुर् विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥
athāndhakāre tv aśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ | acakṣur viṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ
Then in the darkness I heard, by the water, the sound of a pitcher being filled—unseen, beyond my sight—like the trumpeting of an elephant.
तभी अंधकार में जल के पास, अपनी दृष्टि से परे, मैंने घड़े के भरे जाने की ध्वनि सुनी, जो गर्जते हुए हाथी की-सी जान पड़ी।
Verse 17
ततो ऽहं शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशीविषोपमम् । अमुञ्चं निशितं बाणम् अहम् आशीविषोपमम् ॥
tato 'haṃ śaram uddhṛtya dīptam āśīviṣopamam | amuñcaṃ niśitaṃ bāṇam aham āśīviṣopamam
Then, drawing out a shaft, blazing like a venomed serpent, I loosed the keen arrow—I, swift as a venomed serpent.
तब मैंने विषधर सर्प के समान प्रज्वलित एक तीक्ष्ण बाण निकालकर, सर्प के समान तीव्र मैंने उसे छोड़ दिया।
Verse 18
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुरासीद् वनौकसः । हा हेति पततस् तोये वाग् अभूत् तत्र मानुषी । कथम् अस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत् तु तपस्विनि ॥
tatra vāg uṣasi vyaktā prādurāsīd vanaukasaḥ | hā heti patatas toye vāg abhūt tatra mānuṣī | katham asmadvidhe śastraṃ nipatet tu tapasvini
Then in the dawning there was a voice, clear, uttered by a forest-dweller: 'Alas! Alas!'—a human voice arose there as he fell into the water: 'How should a weapon fall upon one such as I, an ascetic?
तब उस प्रभात-वेला में एक वनवासी की स्पष्ट वाणी प्रकट हुई—'हाय! हाय!'—जल में गिरते हुए उसकी वहाँ मनुष्य की वाणी सुनाई दी—'मुझ-जैसे तपस्वी पर शस्त्र कैसे पड़ गया?
Verse 19
प्रविविक्तां नदीं रात्राव् उदाहारो ऽहम् आगतः । इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥
praviviktāṃ nadīṃ rātrāv udāhāro 'ham āgataḥ | iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā
To the lonely river, by night, I had come to draw water; by whom am I struck with an arrow? whose deed is this? what wrong have I done?
रात में निर्जन नदी पर मैं जल लेने आया था; किसने मुझे बाण से मारा? यह किसका कार्य है? मैंने क्या अपराध किया?
Verse 20
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः । कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥
ṛṣer hi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ | kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate
Of a sage who has laid down the staff of violence, living in the forest on the forest's fare—how is slaying by a weapon decreed for one such as I?
दंड-हिंसा त्याग चुके, वन में वन्य आहार पर जीवन बिताने वाले मुझ-जैसे ऋषि का शस्त्र से वध कैसे विहित है?
Verse 21
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः । को वधेन ममार्थी स्यात् किं वास्यापकृतं मया ॥
jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ | ko vadhena mamārthī syāt kiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā
Of one bearing the burden of matted locks, clad in bark and deerskin—who would have need of my slaying? what has he gained by it?
जटाओं का भार धारण किए, वल्कल और मृगचर्म पहने मुझ-जैसे के वध से किसे प्रयोजन हो सकता है? अथवा इसने इससे क्या पा लिया?
Verse 22
एवं निष्फलम् आरब्धं केवलानर्थसंहितम् । न कश् चित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥
evaṃ niṣphalam ārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam | na kaś cit sādhu manyeta yathaiva gurutalpagam
A deed thus undertaken in vain, bound only to mischief—no good man would approve it, as none approves the violation of the teacher's bed.
इस प्रकार व्यर्थ में आरंभ किए, केवल अनर्थ से युक्त इस कार्य को कोई सज्जन वैसे ही अच्छा नहीं मानेगा, जैसे गुरु की शय्या पर जाने वाले को।
Verse 23
नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयम् आत्मनः । मातरं पितरं चोभाव् अनुशोचामि मद्विधे ॥
nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayam ātmanaḥ | mātaraṃ pitaraṃ cobhāv anuśocāmi madvidhe
I grieve not so for the ending of my own life as I grieve for my mother and my father both, left thus by one such as I.
मैं अपने जीवन के इस अंत के लिए उतना शोक नहीं करता, जितना मुझ-जैसे के द्वारा छोड़े गए अपने माता और पिता दोनों के लिए।
Verse 24
तद् एतान् मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया । मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥
tad etān mithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā | mayi pañcatvam āpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati
That aged pair, long cherished by me—when I am come to death, by what manner of living will they sustain themselves?
बहुत समय से मेरे द्वारा पाले हुए वे दोनों वृद्ध—मेरे मृत्यु को प्राप्त होने पर किस प्रकार अपना जीवन-निर्वाह करेंगे?
Verse 25
वृद्धौ च मातापितराव् अहं चैकेषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥
vṛddhau ca mātāpitarāv ahaṃ caikeṣuṇā hataḥ | kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā
Both aged, my mother and my father, and I—all slain by a single arrow; by whom are we all slain, by some foolish, uncontrolled one?'
वृद्ध माता-पिता और मैं—तीनों एक ही बाण से मारे गए; किस मूर्ख, अजितेंद्रिय के द्वारा हम सब मारे गए?'
Verse 26
तं गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः । कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद् भुवि ॥
taṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ | karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatad bhuvi
Hearing that piteous cry of him who sought only righteousness, from the hands of me in my distress the bow with its arrow fell to the ground.
धर्म की ही कामना रखने वाले उसके उस करुण वचन को सुनकर व्यथित मुझ के हाथों से बाण सहित धनुष भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 27
तं देशम् अहम् आगम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः । अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वास् तापसं हतम् ॥
taṃ deśam aham āgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ | apaśyam iṣuṇā tīre sarayvās tāpasaṃ hatam
Coming to that place, wretched of spirit and most downcast, I beheld upon the bank of the Sarayu the ascetic struck by the arrow.
दीन मन से, अत्यंत खिन्न होकर मैंने उस स्थान पर जाकर सरयू के तट पर बाण से बिंधे हुए उस तपस्वी को देखा।
Verse 28
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तम् अस्वस्थचेतसं । इत्य् उवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्न् इव तेजसा ॥
sa mām udvīkṣya netrābhyāṃ trastam asvasthacetasaṃ | ity uvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣann iva tejasā
He, looking upon me with his eyes—me, trembling and distraught of mind—spoke this cruel word, as if to burn me with his splendour:
भयभीत और व्याकुलचित्त मुझे अपने नेत्रों से देखकर, मानो अपने तेज से भस्म ही कर देने वाले वह यह कठोर वचन बोला—
Verse 29
किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षिउर् अम्भो गुर्वर्थं यद् अहं ताडितस् त्वया ॥
kiṃ tavāpakṛtaṃ rājan vane nivasatā mayā | jihīrṣiur ambho gurvarthaṃ yad ahaṃ tāḍitas tvayā
'What wrong have I done you, O king, dwelling in the forest, that, wishing to draw water for my elders, I am struck down by you?
'राजन्! वन में निवास करने वाले मैंने आपका क्या बिगाड़ा था, जो गुरुजनों के लिए जल लेने के इच्छुक मुझको आपने मार गिराया?
Verse 30
एकेन खलु बाणेन मर्मण्य् अभिहते मयि । द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥
ekena khalu bāṇena marmaṇy abhihate mayi | dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me
By a single arrow struck in a vital part—in me who am struck—two aged blind ones are slain, my mother and the father who begot me.
एक ही बाण से मर्मस्थान में आहत किए गए मुझ पर प्रहार से दो अंधे वृद्ध भी मारे गए—मेरी माता और मेरा जन्मदाता पिता।
Verse 31
तौ नूनं दुर्बलाव् अन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरम् आशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः ॥
tau nūnaṃ durbalāv andhau matpratīkṣau pipāsitau | ciram āśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ
Those two, feeble and blind, surely await me, athirst; long will they bear the hard thirst, kept alive by hope.
निश्चय ही वे दुर्बल अंधे प्यासे मेरी बाट जोह रहे होंगे; आशा से बंधी कठिन प्यास को वे बहुत देर तक धारण करेंगे।
Verse 32
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा । पिता यन् मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥
na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā | pitā yan māṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi
Surely there is no fruit of austerity, nor of sacred learning, since my father knows not that I lie fallen upon the earth.
निश्चय ही तप का अथवा शास्त्र-ज्ञान का कोई फल नहीं, जो मेरे पिता नहीं जानते कि मैं भूमि पर गिरा पड़ा हूँ।
Verse 33
जानन्न् अपि च किं कुर्याद् अशक्तिर् अपरिक्रमः । भिद्यमानम् इवाशक्तस् त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥
jānann api ca kiṃ kuryād aśaktir aparikramaḥ | bhidyamānam ivāśaktas trātum anyo nago nagam
And even knowing, what could he do, feeble and unable to stir? as one tree, powerless, cannot save another that is being felled.
और जानकर भी वे असमर्थ, चलने में अशक्त क्या कर सकेंगे? जैसे एक असमर्थ वृक्ष कटते हुए दूसरे वृक्ष की रक्षा नहीं कर सकता।
Verse 34
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव । न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निर् इवैधितः ॥
pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava | na tvām anudahet kruddho vanaṃ vahnir ivaidhitaḥ
Go you yourself quickly, O Raghava, and tell my father; lest, enraged, he burn you up, like a fire swollen by fuel in the forest.
राघव! आप स्वयं ही शीघ्र जाकर मेरे पिता को यह बता दें; कहीं क्रुद्ध होकर वे आपको, ईंधन से बढ़ी वन की अग्नि के समान, भस्म न कर दें।
Verse 35
इयम् एकपदी राजन् यतो मे पितुर् आश्रमः । तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत् ॥
iyam ekapadī rājan yato me pitur āśramaḥ | taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet
This single footpath, O king, leads to where my father's hermitage is; go and appease him, that he, enraged, may not curse you.
राजन्! यह एक पगडंडी वहाँ जाती है जहाँ मेरे पिता का आश्रम है; आप जाकर उन्हें प्रसन्न कर लें, जिससे वे क्रुद्ध होकर आपको शाप न दें।
Verse 36
विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः । रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरम् अम्बुरयो यथा ॥
viśalyaṃ kuru māṃ rājan marma me niśitaḥ śaraḥ | ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīram amburayo yathā
Draw out the shaft from me, O king; the keen arrow lies in my vital part, stopping the soft, raised bank, as a flood of water eats away its bank.'
राजन्! मुझे शल्यरहित कीजिए; यह तीक्ष्ण बाण मेरे मर्मस्थान में है और उसे वैसे ही रोके हुए है, जैसे जल का प्रवाह कोमल, ऊँचे तट को काटता हुआ रोकता है।'
Verse 37
न द्विजातिर् अहं राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा । शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥
na dvijātir ahaṃ rājan mā bhūt te manaso vyathā | śūdrāyām asmi vaiśyena jāto janapadādhipa
'I am no twice-born, O king; let there be no distress in your mind; I am born of a Vaishya upon a Shudra woman, O lord of the realm.'
'राजन्! मैं द्विज नहीं हूँ; आपके मन में व्यथा न हो; जनपदाधिप! मैं वैश्य के द्वारा शूद्रा स्त्री में उत्पन्न हुआ हूँ।'
Verse 38
इतीव वदतः कृच्छ्राद् बाणाभिहतमर्मणः । तस्य त्व् आनम्यमानस्य तं बाणम् अहम् उद्धरम् ॥
itīva vadataḥ kṛcchrād bāṇābhihatamarmaṇaḥ | tasya tv ānamyamānasya taṃ bāṇam aham uddharam
As he thus spoke with difficulty, struck in his vital part by the arrow, as he writhed, I drew that arrow from him.
बाण से मर्म में आहत वह जब इस प्रकार कष्ट से कह रहा था, तब तड़पते हुए उसमें से मैंने वह बाण निकाल दिया।
Verse 39
जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान्; मर्मव्रणं संततम् उच्छसन्तम् । ततः सरय्वां तम् अहं शयानं; समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ॥
jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchān; marmavraṇaṃ saṃtatam ucchasantam | tataḥ sarayvāṃ tam ahaṃ śayānaṃ; samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ
Looking upon him—his body wet with water and blood, lamenting grievously, panting with the ceaseless wound in his vital part, lying there upon the Sarayu—then, O blessed lady, I was utterly cast down.
भद्रे! जल और रक्त से भीगे शरीर वाले, कष्ट से विलाप करते, मर्म के घाव से निरंतर हाँफते हुए सरयू के तट पर पड़े उसको देखकर मैं अत्यंत विषण्ण हो गया।