Sarga 56
Ayodhya Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया । श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयाम् आस दुःखितः ॥
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā | śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayām āsa duḥkhitaḥ
Thus made to hear harsh words by Rama's angry and sorrowing mother, the king brooded, stricken with grief.
इस प्रकार राम की क्रुद्ध और शोकाकुल माता के द्वारा कठोर वचन सुनाए जाने पर राजा दुःखी होकर चिंता करने लगे।
Verse 2
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात् कर्म दुष्कृतम् । यद् अनेन कृतं पूर्वम् अज्ञानाच् छब्दवेधिना ॥
tasya cintayamānasya pratyabhāt karma duṣkṛtam | yad anena kṛtaṃ pūrvam ajñānāc chabdavedhinā
As he brooded, there flashed upon him the evil deed which he had done of old, in ignorance, when he was a piercer by sound.
चिंता करते हुए उन्हें वह दुष्कर्म स्मरण हो आया, जो पूर्व में उन्होंने अज्ञानवश शब्दभेदी बाण चलाते समय किया था।
Verse 3
अमनास् तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः । दह्यमानस् तु शोकाभ्यां कौसल्याम् आह भूपतिः ॥
amanās tena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ | dahyamānas tu śokābhyāṃ kausalyām āha bhūpatiḥ
Mindless with that grief and with grief for Rama, burning in the two sorrows, the lord of the earth said to Kausalya:
उस शोक से और राम के शोक से व्याकुलचित्त वे प्रभु, दोनों शोकों से जलते हुए पृथ्वीपति कौसल्या से बोले—
Verse 4
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितो ऽयं मयाञ्जलिः । वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्व् अपि ॥
prasādaye tvāṃ kausalye racito 'yaṃ mayāñjaliḥ | vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣv api
"I make my supplication to you, Kausalya; this gesture of joined hands is offered by me to you; for you are ever tender and free of cruelty, even toward strangers.
"कौसल्ये! मैं तुम्हें प्रसन्न करता हूँ; यह मेरे द्वारा तुम्हें हाथ जोड़कर प्रणाम है; क्योंकि तुम तो दूसरों के प्रति भी सदा वत्सला और करुणामयी हो।
Verse 5
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान् निर्गुणो ऽपि वा । धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavān nirguṇo 'pi vā | dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam
But a husband, whether endowed with virtue or void of it, to women who ponder the law, O queen, is a visible deity.
देवी! पति, चाहे गुणवान हो अथवा निर्गुण, धर्म पर विचार करने वाली स्त्रियों के लिए प्रत्यक्ष देवता है।
Verse 6
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावर । नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭalokaparāvara | nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam
You, ever devoted to the law, who see the higher and the lower of the world, ought not to speak an unkind word to me, though you are afflicted, to one yet more afflicted."
लोक के ऊँच-नीच को जानने वाली, सदा धर्मपरायण तुम दुःखी होकर भी मुझ अत्यंत दुःखी से अप्रिय वचन कहना तुम्हारे योग्य नहीं।"
Verse 7
तद् वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् । कौसल्या व्यसृजद् बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥
tad vākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam | kausalyā vyasṛjad bāṣpaṃ praṇālīva navodakam
Hearing that piteous speech of the wretched king, Kausalya let fall her tears, like a channel with fresh water.
दीन राजा के इस करुण वचन को सुनकर कौसल्या नई जलधारा वाली नाली के समान आँसू बहाने लगीं।
Verse 8
स मूद्र्ह्णि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्मम् इवाञ्जलिम् । संभ्रमाद् अब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥
sa mūdrhṇi baddhvā rudatī rājñaḥ padmam ivāñjalim | saṃbhramād abravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ
Weeping, she clasped upon her head the king's hands, joined like a lotus; in agitation, alarmed, she spoke with hurrying syllables:
रोती हुई उन्होंने कमल के समान जुड़े राजा के हाथों को अपने सिर पर धारण कर लिया; व्याकुलता में, भयभीत होकर उन्होंने उतावली वाणी से कहा—
Verse 9
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निततितास्मि ते । याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं न हि त्वया ॥
prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitāsmi te | yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā
"With my head I entreat, I beg; I am fallen to the earth before you; I am undone, O lord; forgive me—I am not to be slain by you.
"प्रसन्न हों; मैं सिर झुकाकर याचना करती हूँ, आपके सामने भूमि पर गिर पड़ी हूँ; देव! मैं याचना कर रही हूँ, मुझे क्षमा करें—मैं आपके द्वारा मारे जाने योग्य नहीं।
Verse 10
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता । उभयोर् लोकयोर् वीर पत्या या संप्रसाद्यते ॥
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā | ubhayor lokayor vīra patyā yā saṃprasādyate
For she is no true wife, O hero, who, honoured in both worlds by a praiseworthy and wise husband, must yet be besought to yield by her lord.
वीर! वह स्त्री सच्ची पत्नी नहीं, जो दोनों लोकों में प्रशंसनीय और बुद्धिमान पति के द्वारा सम्मानित होकर भी, स्वामी के द्वारा मनाई जाए।
Verse 11
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् । पुत्रशोकार्तया तत् तु मया किम् अपि भाषितम् ॥
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam | putraśokārtayā tat tu mayā kim api bhāṣitam
I know the law, O knower of the law; I know you to be a speaker of truth; yet in my distress for my son somewhat did I speak.
धर्मज्ञ! मैं धर्म को जानती हूँ; आपको सत्यवादी जानती हूँ; फिर भी पुत्र-शोक से पीड़ित होकर मैंने कुछ अनुचित कह दिया।
Verse 12
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् । शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam | śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ
Grief destroys patience, grief destroys learning, grief destroys all; there is no foe equal to grief.
शोक धैर्य का नाश करता है, शोक विद्या का नाश करता है, शोक सबका नाश करता है; शोक के समान कोई शत्रु नहीं।
Verse 13
शयम् आपतितः सोढुं प्रहरो रिपुहस्ततः । सोढुम् आपतितः शोकः सुसूक्ष्मो ऽपि न शक्यते ॥
śayam āpatitaḥ soḍhuṃ praharo ripuhastataḥ | soḍhum āpatitaḥ śokaḥ susūkṣmo 'pi na śakyate
A blow fallen from the hand of a foe may be endured; but grief fallen upon one, though most subtle, cannot be endured.
शत्रु के हाथ से पड़ा हुआ प्रहार तो सहा जा सकता है, किंतु अपने ऊपर आ पड़ा शोक, चाहे कितना ही सूक्ष्म क्यों न हो, सहा नहीं जा सकता।
Verse 14
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रो ऽद्य गण्यते । यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥
vanavāsāya rāmasya pañcarātro 'dya gaṇyate | yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama
Five nights are now counted of Rama's forest-dwelling, which to me, whose gladness grief has slain, are as five years.
राम के वनवास के आज पाँच रातें गिनी जा रही हैं, जो शोक से हर्ष के नष्ट हो जाने के कारण मुझे पाँच वर्षों के समान प्रतीत होती हैं।
Verse 15
तं हि चिन्तयमानायाः शोको ऽयं हृदि वर्धते । अदीनाम् इव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥
taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko 'yaṃ hṛdi vardhate | adīnām iva vegena samudrasalilaṃ mahat
As I think upon him, this grief grows in my heart by its own force, as the great water of the ocean swells from the undiminished rivers."
उनका चिंतन करती हुई मेरे हृदय में यह शोक अपने ही वेग से वैसे ही बढ़ता जाता है, जैसे अक्षय नदियों से समुद्र का विशाल जल।"
Verse 16
एवं हि कथयन्त्यास् तु कौसल्यायाः शुभं वचः । मन्दरश्मिर् अभूत् सुर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥
evaṃ hi kathayantyās tu kausalyāyāḥ śubhaṃ vacaḥ | mandaraśmir abhūt suryo rajanī cābhyavartata
As Kausalya was speaking these fair words, the sun grew faint of ray and the night came on.
इस प्रकार कौसल्या के ये शुभ वचन कहते-कहते सूर्य की किरणें मंद पड़ गईं और रात्रि आ गई।
Verse 17
अथ प्रह्लादितो वाक्यैर् देव्या कौसल्यया नृपः । शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशम् एयिवान् ॥
atha prahlādito vākyair devyā kausalyayā nṛpaḥ | śokena ca samākrānto nidrāyā vaśam eyivān
Then the king, gladdened by the words of the lady Kausalya, yet overcome with grief, fell under the power of sleep.
तब देवी कौसल्या के वचनों से प्रसन्न हुए राजा, शोक से अभिभूत होकर भी, निद्रा के वश में हो गए।