Sarga 54
Ayodhya Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः । धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतम् अब्रवीत् ॥
tato bhūtopasṛṣṭeva vepamānā punaḥ punaḥ | dharaṇyāṃ gatasattveva kausalyā sūtam abravīt
Then Kausalya, trembling again and again as if possessed by a spirit, her strength gone, sunk upon the earth, said to the charioteer:
तब भूत से आविष्ट के समान बार-बार काँपती हुई, बलहीन होकर धरती पर गिरी हुई कौसल्या ने सूत से कहा—
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः । तान् विना क्षणम् अप्य् अत्र जीवितुं नोत्सहे ह्य् अहम् ॥
naya māṃ yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ | tān vinā kṣaṇam apy atra jīvituṃ notsahe hy aham
"Lead me where Kakutstha is, where Sita and Lakshmana are; without them I cannot bear to live here even a moment.
"मुझे वहाँ ले चलो जहाँ काकुत्स्थ राम हैं, जहाँ सीता और लक्ष्मण हैं; उनके बिना मैं यहाँ एक क्षण भी जीवित रहने का उत्साह नहीं रखती।
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान् नय माम् अपि । अथ तान् नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥
nivartaya rathaṃ śīghraṃ daṇḍakān naya mām api | atha tān nānugacchāmi gamiṣyāmi yamakṣayam
Turn the chariot quickly back; lead me too to the Dandakas; and if I follow them not, I shall go to the realm of Yama."
रथ को शीघ्र लौटाओ, और मुझे भी दंडक वन में ले चलो; और यदि मैं उनके पीछे न जा सकी, तो यमलोक चली जाऊँगी।"
Verse 4
बाष्पवेगौपहतया स वाचा सज्जमानया । इदम् आश्वासयन् देवीं सूतः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
bāṣpavegaupahatayā sa vācā sajjamānayā | idam āśvāsayan devīṃ sūtaḥ prāñjalir abravīt
With a voice overborne by the surge of tears and faltering, the charioteer, with hands joined, comforting the queen, said this:
आँसुओं के वेग से अभिभूत और लड़खड़ाती वाणी से देवी को सांत्वना देते हुए सूत ने हाथ जोड़कर यह कहा—
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च संभ्रमं दुःखजं तथा । व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः ॥
tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca saṃbhramaṃ duḥkhajaṃ tathā | vyavadhūya ca saṃtāpaṃ vane vatsyati rāghavaḥ
"Cast off grief and delusion and the agitation born of sorrow; Raghava, shaking off his anguish, will dwell in the forest.
"शोक, मोह और दुःख से उत्पन्न व्याकुलता को त्याग दीजिए; राघव अपने संताप को झटककर वन में सुखपूर्वक रहेंगे।
Verse 6
लक्ष्मणश् चापि रामस्य पादौ परिचरन् वने । आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः ॥
lakṣmaṇaś cāpi rāmasya pādau paricaran vane | ārādhayati dharmajñaḥ paralokaṃ jitendriyaḥ
And Lakshmana too, the knower of righteousness, master of his senses, serving Rama's feet in the forest, wins for himself the world to come.
और धर्मज्ञ, जितेंद्रिय लक्ष्मण भी वन में राम के चरणों की सेवा करते हुए अपने लिए परलोक को सँवार रहे हैं।
Verse 7
विजने ऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्व् इव । विस्रम्भं लभते ऽभीता रामे संन्यस्त मानसा ॥
vijane 'pi vane sītā vāsaṃ prāpya gṛheṣv iva | visrambhaṃ labhate 'bhītā rāme saṃnyasta mānasā
Even in the lonely forest Sita, having gained her dwelling as though it were a home, dwells unafraid and trusting, her mind laid wholly upon Rama.
निर्जन वन में भी सीता अपने निवास को घर के समान पाकर, निर्भय और विश्वस्त होकर, राम में मन लगाए हुए रहती हैं।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किं चित् सुसूक्ष्मम् अपि लक्षये । उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा ॥
nāsyā dainyaṃ kṛtaṃ kiṃ cit susūkṣmam api lakṣaye | uciteva pravāsānāṃ vaidehī pratibhāti mā
I do not mark in her any dejection, not the least, however slight; Vaidehi appears to me as one well used to journeys.
उनमें मुझे तनिक भी, अत्यंत सूक्ष्म भी दीनता दिखाई नहीं दी; वैदेही मुझे प्रवास की अभ्यस्त-सी प्रतीत हुईं।
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा । तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्व् अपि ॥
nagaropavanaṃ gatvā yathā sma ramate purā | tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣv api
As of old she took her delight going to the city's pleasure-grove, so does Sita take delight even in the lonely woodlands.
जैसे पहले नगर के उपवन में जाकर वे आनंदित होती थीं, वैसे ही सीता निर्जन वनों में भी आनंदित होती हैं।
Verse 10
बालेव रमते सीता बालचन्द्रनिभानना । रामा रामे ह्य् अदीनात्मा विजने ऽपि वने सती ॥
bāleva ramate sītā bālacandranibhānanā | rāmā rāme hy adīnātmā vijane 'pi vane satī
Like a child Sita takes delight, her face like the young moon; glad at heart in Rama, undejected even in the lonely forest.
बाल-चंद्र के समान मुख वाली सीता बालिका के समान आनंदित होती हैं; राम में अनुरक्त वे सती निर्जन वन में भी अदीन मन वाली हैं।
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्य् अस्यास् तद् अधीनं च जीवितम् । अयोध्यापि भवेत् तस्या राम हीना तथा वनम् ॥
tadgataṃ hṛdayaṃ hy asyās tad adhīnaṃ ca jīvitam | ayodhyāpi bhavet tasyā rāma hīnā tathā vanam
For her heart is bound up in him, her very life made subject to his; Ayodhya itself would be to her as that forest, were she without Rama.
क्योंकि उनका हृदय उन्हीं में लगा है और उनका जीवन उन्हीं के अधीन है; राम के बिना अयोध्या भी उनके लिए उसी वन के समान होती।
Verse 12
पथि पृच्छति वैदेही ग्रामांश् च नगराणि च । गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान् विविधान् अपि ॥
pathi pṛcchati vaidehī grāmāṃś ca nagarāṇi ca | gatiṃ dṛṣṭvā nadīnāṃ ca pādapān vividhān api
Upon the way Vaidehi would ask of the villages and towns, seeing the course of the rivers and the various trees.
मार्ग में वैदेही नदियों की गति और नाना प्रकार के वृक्षों को देखकर गाँवों और नगरों के विषय में पूछती थीं।
Verse 13
अध्वना वात वेगेन संभ्रमेणातपेन च । न हि गच्छति वैदेह्याश् चन्द्रांशुसदृशी प्रभा ॥
adhvanā vāta vegena saṃbhrameṇātapena ca | na hi gacchati vaidehyāś candrāṃśusadṛśī prabhā
Through the road, the rush of the wind, the agitation and the heat, the splendour of Vaidehi, like the moon's rays, does not fade.
मार्ग के श्रम से, वायु के वेग से, व्याकुलता से और धूप से भी वैदेही की चंद्रकिरणों के समान कांति मंद नहीं पड़ती।
Verse 14
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् । वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते ॥
sadṛśaṃ śatapatrasya pūrṇacandropamaprabham | vadanaṃ tadvadānyāyā vaidehyā na vikampate
Like a full lotus, with the lustre of the full moon—her face, like that of none other, does not waver.
शतदल कमल के समान, पूर्ण चंद्रमा के समान प्रभा वाला, उन उदार वैदेही का वह मुख, जो किसी अन्य के समान नहीं, कभी विचलित नहीं होता।
Verse 15
अलक्तरसरक्ताभाव् अलक्तरसवर्जितौ । अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ ॥
alaktarasaraktābhāv alaktarasavarjitau | adyāpi caraṇau tasyāḥ padmakośasamaprabhau
Red as the juice of the lac, though now without the lac's dye, are her feet even now, with the lustre of the lotus-cup.
यद्यपि अब महावर के रस से रहित हैं, फिर भी उनके चरण आज भी महावर के रस के समान लाल आभा वाले, कमल-कोष के समान कांतिमान हैं।
Verse 16
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी । इदानीम् अपि वैदेही तद्रागा न्यस्तभूषणा ॥
nūpurodghuṣṭaheleva khelaṃ gacchati bhāminī | idānīm api vaidehī tadrāgā nyastabhūṣaṇā
As of old the lady, sporting, would go with the music of her anklets, so even now Vaidehi, in that same love, though her ornaments are laid aside.
जैसे पहले वह भामिनी नूपुरों की झंकार के साथ विहार करती हुई चलती थीं, वैसे ही आभूषण उतार दिए जाने पर भी वैदेही अब भी उसी प्रेम में क्रीड़ापूर्वक चलती हैं।
Verse 17
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनम् आश्रिता । नाहारयति संत्रासं बाहू रामस्य संश्रिता ॥
gajaṃ vā vīkṣya siṃhaṃ vā vyāghraṃ vā vanam āśritā | nāhārayati saṃtrāsaṃ bāhū rāmasya saṃśritā
Seeing an elephant, or a lion, or a tiger, taking to the forest, she takes no fright, clinging to the arms of Rama.
वन का आश्रय लेकर हाथी, सिंह अथवा व्याघ्र को देखकर भी वे भयभीत नहीं होतीं, राम की भुजाओं का आश्रय लिए रहती हैं।
Verse 18
न शोच्यास् ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः । इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम् ॥
na śocyās te na cātmā te śocyo nāpi janādhipaḥ | idaṃ hi caritaṃ loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam
They are not to be grieved for, nor are you to be grieved for, nor is the lord of men; for this story will stand fast in the world for ever.
न वे शोक करने योग्य हैं, न आप शोक करने योग्य हैं, और न राजा ही; क्योंकि यह चरित्र संसार में सदा के लिए प्रतिष्ठित हो जाएगा।
Verse 19
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा; महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः । वने रता वन्यफलाशनाः पितुः; शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते ॥
vidhūya śokaṃ parihṛṣṭamānasā; maharṣiyāte pathi suvyavasthitāḥ | vane ratā vanyaphalāśanāḥ pituḥ; śubhāṃ pratijñāṃ paripālayanti te
Shaking off sorrow, glad at heart, well settled upon the path the great sages have trodden, delighting in the forest, living on the forest's fruits—they fulfil the blessed vow of their father."
शोक को झटककर, हर्षित मन से, महर्षियों के चले हुए मार्ग पर भली-भाँति स्थित होकर, वन में आनंदित होते हुए और वन्य फलों का आहार करते हुए वे अपने पिता की शुभ प्रतिज्ञा का पालन कर रहे हैं।"
Verse 20
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना; निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता । न चैव देवी विरराम कूजितात्; प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च ॥
tathāpi sūtena suyuktavādinā; nivāryamāṇā sutaśokakarśitā | na caiva devī virarāma kūjitāt; priyeti putreti ca rāghaveti ca
Yet, though the charioteer spoke thus with well-chosen words, consoling her, the queen, worn with grief for her son, ceased not from her crying, "O my dear! O my son! O Raghava!"
फिर भी सुंदर वचन कहने वाले सूत के द्वारा रोके जाने पर भी पुत्र-शोक से कृश देवी "हा प्रिय! हा पुत्र! हा राघव!" इस विलाप से विरत न हुईं।