Sarga 53
Ayodhya Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
मम त्व् अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि । उष्णम् अश्रु विमुञ्चन्तो रामे संप्रस्थिते वनम् ॥
mama tv aśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani | uṣṇam aśru vimuñcanto rāme saṃprasthite vanam
"But my horses, as I turned back, would not move upon the road, shedding hot tears, when Rama had set forth to the forest.
"किंतु राम के वन के लिए प्रस्थान कर जाने पर, लौटते समय मेरे घोड़े गर्म आँसू बहाते हुए मार्ग पर चलना ही नहीं चाहते थे।
Verse 2
उभाभ्यां राजपुत्राभ्याम् अथ कृत्वाहम् अज्ञलिम् । प्रस्थितो रथम् आस्थाय तद् दुःखम् अपि धारयन् ॥
ubhābhyāṃ rājaputrābhyām atha kṛtvāham ajñalim | prasthito ratham āsthāya tad duḥkham api dhārayan
Having made obeisance with hands joined to the two princes, I set out, mounting the chariot, bearing even that sorrow.
तब दोनों राजकुमारों को हाथ जोड़कर प्रणाम करके, उस दुःख को भी सहते हुए मैं रथ पर चढ़कर चल पड़ा।
Verse 3
गुहेव सार्धं तत्रैव स्थितो ऽस्मि दिवसान् बहून् । आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेद् इति ॥
guheva sārdhaṃ tatraiva sthito 'smi divasān bahūn | āśayā yadi māṃ rāmaḥ punaḥ śabdāpayed iti
With Guha there I stayed many days, in the hope, 'Perhaps Rama may yet call me back again.'
इस आशा से कि 'शायद राम मुझे फिर बुला लें,' मैं वहीं गुह के साथ बहुत दिनों तक ठहरा रहा।
Verse 4
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः । अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ | api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpāṅkurakorakāḥ
In your realm, O great king, worn with the calamity of Rama, even the trees have withered, with their flowers and buds and shoots.
महाराज! आपके राज्य में राम के संकट से संतप्त होकर वृक्ष भी अपने फूलों, कलियों और कोंपलों सहित मुरझा गए हैं।
Verse 5
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च । रामशोकाभिभूतं तन् निष्कूजम् अभवद् वनम् ॥
na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca | rāmaśokābhibhūtaṃ tan niṣkūjam abhavad vanam
The creatures crawl not, the beasts of prey range not abroad; that forest, overcome with grief for Rama, became hushed of all its cries.
न प्राणी रेंगते हैं, न हिंसक पशु इधर-उधर विचरते हैं; राम के शोक से अभिभूत वह वन समस्त ध्वनियों से रहित हो गया।
Verse 6
लीनपुष्करपत्राश् च नरेन्द्र कलुषोदकाः । संतप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहंगमाः ॥
līnapuṣkarapatrāś ca narendra kaluṣodakāḥ | saṃtaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṃgamāḥ
The lotus-leaves lay sunk, O lord of men; the waters were troubled; the lotuses were scorched; in the lotus-pools the fish and the water-birds lay hidden.
नरेंद्र! कमलों के पत्ते डूब गए, जल मलिन हो गया, कमल झुलस गए; कमल-सरोवरों में मछलियाँ और जलपक्षी छिप गए।
Verse 7
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च । नाद्य भान्त्य् अल्पगन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca | nādya bhānty alpagandhīni phalāni ca yathā puram
The water-born flowers and the land-grown garlands shine not now, feeble of fragrance, nor do the fruits, as before.
जल में उत्पन्न फूल और स्थल में उगी मालाएँ अब गंधहीन-सी होकर नहीं शोभती, और फल भी पहले के समान नहीं।
Verse 8
प्रविशन्तम् अयोध्यां मां न कश् चिद् अभिनन्दति । नरा रामम् अपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर् मुहुः ॥
praviśantam ayodhyāṃ māṃ na kaś cid abhinandati | narā rāmam apaśyanto niḥśvasanti muhur muhuḥ
As I entered Ayodhya, no one bade me welcome; the men, not seeing Rama, sighed again and again.
अयोध्या में प्रवेश करते हुए मेरा किसी ने स्वागत नहीं किया; राम को न देखकर लोग बार-बार लंबी साँसें भर रहे थे।
Verse 9
हर्म्यैर् विमानैः प्रासादैर् अवेक्ष्य रथम् आगतम् । हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥
harmyair vimānaiḥ prāsādair avekṣya ratham āgatam | hāhākārakṛtā nāryo rāmādarśanakarśitāḥ
Seeing the chariot come, from mansions, lofty bowers and palaces the women raised a cry of 'Alas!', worn with the lack of a sight of Rama.
रथ को आया देखकर अट्टालिकाओं, ऊँचे कक्षों और प्रासादों से राम के दर्शन के अभाव से कृश हुई स्त्रियों ने हाहाकार मचाया।
Verse 10
आयतैर् विमलैर् नेत्रैर् अश्रुवेगपरिप्लुतैः । अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः ॥
āyatair vimalair netrair aśruvegapariplutaiḥ | anyonyam abhivīkṣante vyaktam ārtatarāḥ striyaḥ
With their long clear eyes, flooded by the rush of tears, the women gazed upon one another, plainly in deepest distress.
आँसुओं के वेग से भरी अपनी लंबी, निर्मल आँखों से वे स्त्रियाँ परस्पर एक-दूसरे को देखतीं, स्पष्ट ही अत्यंत आर्त थीं।
Verse 11
नामित्राणां न मित्राणाम् उदासीनजनस्य च । अहम् आर्ततया कं चिद् विशेषं नोपलक्षये ॥
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇām udāsīnajanasya ca | aham ārtatayā kaṃ cid viśeṣaṃ nopalakṣaye
Neither among foes, nor among friends, nor among the folk indifferent, could I, in my own distress, mark any difference at all.
शत्रुओं में, मित्रों में और उदासीन जनों में भी—अपनी आर्तता के कारण—मुझे कोई भेद दिखाई नहीं दिया।
Verse 12
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरंगमा । आर्तस्वरपरिम्लाना विनिःश्वसितनिःस्वना ॥
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṃgamā | ārtasvaraparimlānā viniḥśvasitaniḥsvanā
With its men joyless, its elephants and horses dejected, worn with cries of anguish, breathing sighs,
हर्षरहित मनुष्यों वाली, दीन हाथी-घोड़ों वाली, आर्त स्वरों से म्लान, लंबी साँसों की ध्वनि वाली,
Verse 13
निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुला । कौसल्या पुत्र हीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥
nirānandā mahārāja rāmapravrājanātulā | kausalyā putra hīneva ayodhyā pratibhāti mā
bereft of gladness, O great king, by the matchless exile of Rama, Ayodhya appeared to me like Kausalya bereft of her son."
महाराज! राम के अनुपम निर्वासन से आनंदरहित अयोध्या मुझे पुत्रहीन कौसल्या के समान प्रतीत हुई।"
Verse 14
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया । बाष्पोपहतया राजा तं सूतम् इदम् अब्रवीत् ॥
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā | bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtam idam abravīt
Hearing the charioteer's words, in a voice most wretched, broken by weeping, the king said this to the charioteer:
सूत के वचन सुनकर राजा ने आँसुओं से रुँधी अत्यंत दीन वाणी से उस सूत से यह कहा—
Verse 15
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया । मया न मन्त्रकुशलैर् वृद्धैः सह समर्थितम् ॥
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā | mayā na mantrakuśalair vṛddhaiḥ saha samarthitam
"Set on by Kaikeyi, of evil stock and evil nature, I took counsel neither with the wise in counsel nor with the aged;
"पापी कुल में उत्पन्न और पापी स्वभाव वाली कैकेयी के द्वारा प्रेरित होकर मैंने न मंत्र में कुशल बुद्धिमानों से, न वृद्धों से परामर्श किया;
Verse 16
न सुहृद्भिर् न चामात्यैर् मन्त्रयित्वा न नैगमैः । मयायम् अर्थः संमोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः ॥
na suhṛdbhir na cāmātyair mantrayitvā na naigamaiḥ | mayāyam arthaḥ saṃmohāt strīhetoḥ sahasā kṛtaḥ
nor with my friends, nor with my ministers, nor with the townsmen; out of delusion, for a woman's sake, in haste did I do this deed.
न सुहृदों से, न मंत्रियों से, और न नगरवासियों से मंत्रणा करके—मोहवश, एक स्त्री के लिए मैंने यह कार्य सहसा कर डाला।
Verse 17
भवितव्यतया नूनम् इदं वा व्यसनं महत् । कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥
bhavitavyatayā nūnam idaṃ vā vyasanaṃ mahat | kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā
Surely by the course of destiny this great calamity has come, O charioteer, for the ruin of this line, come of its own accord.
सूत! निश्चय ही होनहार के वश यह महान संकट इस कुल के विनाश के लिए अपने-आप आ पड़ा है।
Verse 18
सूत यद्य् अस्ति ते किं चिन् मयापि सुकृतं कृतम् । त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम् ॥
sūta yady asti te kiṃ cin mayāpi sukṛtaṃ kṛtam | tvaṃ prāpayāśu māṃ rāmaṃ prāṇāḥ saṃtvarayanti mām
Charioteer, if there is any good deed ever done by me, bring me quickly to Rama; my life-breaths press me on.
सूत! यदि मेरा कोई सुकृत भी कभी किया हुआ है, तो तुम मुझे शीघ्र राम के पास पहुँचाओ; मेरे प्राण मुझे उतावला कर रहे हैं।
Verse 19
यद् यद् यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् । न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥
yad yad yāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam | na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtam api jīvitum
Even now, if my command still holds, let Raghava be turned back; I shall not be able to live even a moment without Rama.
अब भी यदि मेरी आज्ञा चलती है, तो राघव को लौटा लाया जाए; राम के बिना मैं एक क्षण भी जीवित न रह सकूँगा।
Verse 20
अथ वापि महाबाहुर् गतो दूरं भविष्यति । माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय ॥
atha vāpi mahābāhur gato dūraṃ bhaviṣyati | mām eva ratham āropya śīghraṃ rāmāya darśaya
Or if indeed the mighty-armed one has by now gone far—even so, setting me upon the chariot, show me quickly to Rama.
अथवा यदि वह महाबाहु अब तक दूर निकल गया होगा—तब भी मुझे रथ पर बैठाकर शीघ्र राम के पास ले चलो।
Verse 21
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः । यदि जीवामि साध्व् एनं पश्येयं सह सीतया ॥
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ | yadi jīvāmi sādhv enaṃ paśyeyaṃ saha sītayā
Where is he, the great bowman with his rows of teeth, the elder brother of Lakshmana? If I am to live, let me but behold him well, with Sita.
सघन दाँतों वाला, महाधनुर्धर वह लक्ष्मण का बड़ा भाई कहाँ है? यदि मैं जीवित रहूँ, तो उसे सीता सहित भली-भाँति देख लूँ।
Verse 22
लोहिताक्षं महाबाहुम् आमुक्तमणिकुण्डलम् । रामं यदि न पश्यामि गमिष्यामि यमक्षयम् ॥
lohitākṣaṃ mahābāhum āmuktamaṇikuṇḍalam | rāmaṃ yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yamakṣayam
If I behold not Rama, the red-eyed, the mighty-armed, his jewelled earrings bound on—I shall go to the realm of Yama.
लाल आँखों वाले, महाबाहु, मणिमय कुंडल पहने राम को यदि मैं न देख सका, तो मैं यमलोक चला जाऊँगा।
Verse 23
अतो नु किं दुःखतरं यो ऽहम् इक्ष्वाकुनन्दनम् । इमाम् अवस्थाम् आपन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ yo 'ham ikṣvākunandanam | imām avasthām āpanno neha paśyāmi rāghavam
What is more grievous than this—that I, the delight of the Ikshvakus, am come to this plight, and see not Raghava here?
इससे बढ़कर दुःख क्या होगा कि मैं इक्ष्वाकुनंदन इस अवस्था को प्राप्त होकर भी राघव को यहाँ नहीं देख रहा?
Verse 24
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनी । न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणम् अनाथवत् । दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः ॥
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvinī | na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇam anāthavat | dustaro jīvatā devi mayāyaṃ śokasāgaraḥ
Alas, Rama! Alas, younger brother of Rama! Alas, Vaidehi, the ascetic one! You do not know how I perish in sorrow, dying like one without a protector. By me, O queen, this ocean of grief cannot be crossed while I live."
हा राम! हा राम के अनुज! हा तपस्विनी वैदेही! तुम नहीं जानते कि मैं अनाथ के समान दुःख से मरता जा रहा हूँ। देवी! जीते-जी मुझसे यह शोक-सागर पार नहीं हो सकेगा।"
Verse 25
अशोभनं यो ऽहम् इहाद्य राघवं; दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् । इतीव राजा विलपन् महायशाः; पपात तूर्णं शयने स मूर्छितः ॥
aśobhanaṃ yo 'ham ihādya rāghavaṃ; didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam | itīva rājā vilapan mahāyaśāḥ; papāta tūrṇaṃ śayane sa mūrchitaḥ
Lamenting thus, "Unlovely am I today, who, longing to behold Raghava with Lakshmana, find them not"—so the glorious king, lamenting, fell straightway swooning upon his couch.
"मैं आज अभागा हूँ, जो लक्ष्मण सहित राघव को देखने की लालसा रखते हुए भी उन्हें नहीं पाता"—इस प्रकार विलाप करते हुए वे महायशस्वी राजा तुरंत मूर्छित होकर शय्या पर गिर पड़े।
Verse 26
इति विलपति पार्थिवे प्रनष्टे; करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः । वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी; भयम् अगमत् पुनर् एव राममाता ॥
iti vilapati pārthive pranaṣṭe; karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ | vacanam anuniśamya tasya devī; bhayam agamat punar eva rāmamātā
As the king, lamenting thus, lay fallen most piteously, his grief doubled for Rama's sake, the queen, Rama's mother, hearing his words, fell once more into fear.
इस प्रकार अत्यंत करुणतापूर्वक गिरे हुए, राम के लिए दुगुना विलाप करते हुए राजा के वचन सुनकर राम की माता देवी कौसल्या फिर भय से भर उठीं।