Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 50

Ayodhya Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथ रात्र्यां व्यतीतायाम् अवसुप्तम् अनन्तरम् । प्रबोधयाम् आस शनैर् लक्ष्मणं रघुनन्दनः ॥

    atha rātryāṃ vyatītāyām avasuptam anantaram | prabodhayām āsa śanair lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ

    Then, when the night was spent, the scion of Raghu gently roused Lakshmana, who had slept beside him:

    फिर रात बीत जाने पर रघुनंदन राम ने पास ही सोए हुए लक्ष्मण को धीरे-धीरे जगाया—

  2. Verse 2

    सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम् । संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप ॥

    saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam | saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa

    "Hear, O Saumitri, the sweet cries of the woodland creatures as they call; it is time, O scorcher of foes, that we set forth upon our journey."

    "सौमित्रे! वन के प्राणियों की मधुर बोलती ध्वनि सुनो; शत्रुतापन! अब प्रस्थान का समय है, हम आगे बढ़ें।"

  3. Verse 3

    स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः । जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम् ॥

    sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ | jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam

    Lakshmana, roused in due season by his brother from sleep, cast off slumber and weariness and the toil that clung from the road.

    उचित समय पर भाई के द्वारा जगाए गए सोए हुए लक्ष्मण ने नींद, आलस्य और मार्ग से लगी हुई थकान को त्याग दिया।

  4. Verse 4

    तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम् । पन्थानम् ऋषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ॥

    tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam | panthānam ṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ

    Then all of them, rising and touching the auspicious water of the river, set out upon the road to Chitrakuta that the sage had shown.

    तब वे सब उठकर, नदी के पवित्र जल का स्पर्श करके, ऋषि के बताए हुए चित्रकूट के उस मार्ग पर चल पड़े।

  5. Verse 5

    ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह । सीतां कमलपत्राक्षीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha | sītāṃ kamalapatrākṣīm idaṃ vacanam abravīt

    Then, setting forth at the hour, Rama with Saumitri spoke these words to Sita of lotus-petal eyes:

    तदनंतर उचित समय पर प्रस्थान करते हुए राम ने सौमित्रि के साथ कमल के समान नेत्रों वाली सीता से यह वचन कहा—

  6. Verse 6

    आदीप्तान् इव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान् नगान् । स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनः शिशिरात्यये ॥

    ādīptān iva vaidehi sarvataḥ puṣpitān nagān | svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaḥ śiśirātyaye

    "See, Vaidehi, the kimshuka trees flowering on every side as if ablaze, bending with their own blossoms, garlanded, now that the cool season is past.

    "वैदेही! देखो, शिशिर के बीत जाने पर चारों ओर फूले हुए, अपने ही फूलों से लदे, मालाओं से सजे मानो धधकते हुए किंशुक (पलाश) के वृक्ष।

  7. Verse 7

    पश्य भल्लातकान् फुल्लान् नरैर् अनुपसेवितान् । फलपत्रैर् अवनतान् नूनं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥

    paśya bhallātakān phullān narair anupasevitān | phalapatrair avanatān nūnaṃ śakṣyāmi jīvitum

    Behold the bhallataka trees in flower, untended by men, bowed down with fruit and leaf; surely I shall be able to live.

    देखो, मनुष्यों के द्वारा असेवित, फूले हुए भिलावे के वृक्ष फल और पत्तों से झुके हुए हैं; निश्चय ही मैं यहाँ जीवित रह सकूँगा।

  8. Verse 8

    पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण । मधूनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे ॥

    paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa | madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage

    Behold, O Lakshmana, the honeycombs, each a drona in measure, hung upon tree after tree, gathered by the bees.

    लक्ष्मण! देखो, वृक्ष-वृक्ष पर मधुमक्खियों के द्वारा संचित, एक-एक द्रोण के माप के लटकते हुए मधु के छत्ते।

  9. Verse 9

    एष क्रोशति नत्यूहस् तं शिखी प्रतिकूजति । रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे ॥

    eṣa krośati natyūhas taṃ śikhī pratikūjati | ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe

    Here the water-fowl cries, and there the peacock answers it, in this lovely stretch of forest thick with a carpet of flowers.

    फूलों की शय्या से भरे इस रमणीय वनप्रांत में यहाँ जलकुक्कुट बोल रहा है और वहाँ मोर उसे उत्तर दे रहा है।

  10. Verse 10

    मातंगयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम् । चित्रकूटम् इमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ॥

    mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam | citrakūṭam imaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim

    Behold this hill, Chitrakuta, with its lofty peaks, haunted by herds of elephants and made to resound with flocks of birds."

    हाथियों के झुंडों से सेवित, पक्षियों के समूहों से गूँजते, ऊँचे शिखरों वाले इस चित्रकूट पर्वत को देखो।"

  11. Verse 11

    ततस् तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया । रम्यम् आसेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम् ॥

    tatas tau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā | ramyam āsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam

    Then those two, going on foot with Sita, reached the lovely and delightful hill Chitrakuta.

    तब वे दोनों सीता के साथ पैदल चलते हुए रमणीय और मनोरम चित्रकूट पर्वत पर पहुँचे।

  12. Verse 12

    तं तु पर्वतम् आसाद्य नानापक्षिगणायुतम् । अयं वासो भवेत् तावद् अत्र सौम्य रमेमहि ॥

    taṃ tu parvatam āsādya nānāpakṣigaṇāyutam | ayaṃ vāso bhavet tāvad atra saumya ramemahi

    Reaching that mountain, thronged with flocks of birds of many kinds: "Let this be our dwelling for the while; here, gentle one, let us take our delight.

    नाना प्रकार के पक्षिसमूहों से भरे उस पर्वत पर पहुँचकर राम बोले—"सौम्य! तब तक यही हमारा निवास हो; यहीं हम आनंद से रहें।

  13. Verse 13

    लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च । कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मे ऽभिरतं मनः ॥

    lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca | kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me 'bhirataṃ manaḥ

    Bring logs, Lakshmana, stout and choice, and make a dwelling, gentle one; my mind is set upon dwelling here."

    लक्ष्मण! सुदृढ़ और उत्तम लकड़ियाँ लाओ; सौम्य! एक कुटिया बनाओ; यहाँ निवास में मेरा मन लग गया है।"

  14. Verse 14

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर् विविधान् द्रुमान् । आजहार ततश् चक्रे पर्ण शालाम् अरिं दम ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitrir vividhān drumān | ājahāra tataś cakre parṇa śālām ariṃ dama

    Hearing his word, Saumitri fetched trees of many kinds, and then made a leaf-hut, O subduer of foes.

    शत्रुदमन! उसका यह वचन सुनकर सौमित्रि ने नाना प्रकार के वृक्ष लाकर एक पर्णशाला (पत्तों की कुटिया) बनाई।

  15. Verse 15

    शुश्रूषमाणम् एकाग्रम् इदं वचनम् अब्रवीत् । ऐणेयं मांसम् आहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् ॥

    śuśrūṣamāṇam ekāgram idaṃ vacanam abravīt | aiṇeyaṃ māṃsam āhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam

    To him, attentive and intent, Rama said this: "Having fetched the flesh of the black antelope, let us hallow the hut."

    एकाग्र होकर सेवा में तत्पर उस लक्ष्मण से राम ने यह वचन कहा—"कृष्णमृग का मांस लाकर हम इस शाला का यज्ञ (गृहप्रवेश-पूजन) करें।"

  16. Verse 16

    स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं पतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि ॥

    sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān | atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi

    And Lakshmana, that glorious one, having slain a clean black antelope, then cast it, O Saumitri, upon the kindled fire.

    सौमित्रे! उस प्रतापी लक्ष्मण ने एक पवित्र कृष्णमृग को मारकर उसे प्रज्वलित अग्नि में डाल दिया।

  17. Verse 17

    तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् । लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रम् अथ राघवम् अब्रवीत् ॥

    taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam | lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghram atha rāghavam abravīt

    Knowing it cooked and well-roasted, its blood drained off, Lakshmana then said to Rama, the tiger among men:

    उसे पका हुआ, भली-भाँति सिंका हुआ और रक्तरहित जानकर लक्ष्मण ने तब पुरुषव्याघ्र राघव से कहा—

  18. Verse 18

    अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा । देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्य् असि ॥

    ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā | devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hy asi

    "This whole-limbed black buck is cooked, like the dark deer for the rite; worship now the deities, O godlike one, for you are skilled therein."

    "यह सांगोपांग कृष्णमृग यज्ञ के काले मृग के समान पक गया है; देवता के समान तेजस्वी राम! अब आप देवताओं की पूजा कीजिए, क्योंकि आप इसमें कुशल हैं।"

  19. Verse 19

    रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ् जप्यकोविदः । पापसंशमनं रामश् चकार बलिम् उत्तमम् ॥

    rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñ japyakovidaḥ | pāpasaṃśamanaṃ rāmaś cakāra balim uttamam

    Rama, bathed and restrained, versed in the muttered prayers, endowed with virtue, performed the excellent offering that quiets sin.

    स्नान करके, संयमी, गुणवान और जप में निपुण राम ने पापों को शांत करने वाला वह उत्तम बलि-कर्म संपन्न किया।

  20. Verse 20

    तां वृक्षपर्णच् छदनां मनोज्ञां; यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् । वासाय सर्वे विविशुः समेताः; सभां यथा देव गणाः सुधर्माम् ॥

    tāṃ vṛkṣaparṇac chadanāṃ manojñāṃ; yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām | vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ; sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām

    Then they all entered together, to dwell, that lovely hut thatched with the leaves of trees, well made according to the place and sheltered from the wind, as the companies of the gods enter the hall Sudharma.

    फिर वृक्षों के पत्तों से छाई, मनोहर, स्थान के अनुरूप सुंदर बनी, वायुरहित उस कुटिया में वे सब एक साथ निवास के लिए वैसे ही प्रविष्ट हुए, जैसे देवगण सुधर्मा सभा में प्रवेश करते हैं।

  21. Verse 21

    अनेकनानामृगपक्षिसंकुले; विचित्रपुष्पस्तबलैर् द्रुमैर् युते । वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते; तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः ॥

    anekanānāmṛgapakṣisaṃkule; vicitrapuṣpastabalair drumair yute | vanottame vyālamṛgānunādite; tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ

    In that choicest of forests, crowded with many and various beasts and birds, set with trees bearing clusters of wondrous flowers, made vocal by the beasts of prey, those self-controlled ones sported most happily.

    अनेक प्रकार के नाना मृगों और पक्षियों से भरे, विचित्र फूलों के गुच्छों वाले वृक्षों से युक्त, हिंसक पशुओं की ध्वनि से गूँजते उस श्रेष्ठ वन में वे जितेंद्रिय जन अत्यंत सुखपूर्वक विहार करने लगे।

  22. Verse 22

    सुरम्यम् आसाद्य तु चित्रकूटं; नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम् । ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां; जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात् ॥

    suramyam āsādya tu citrakūṭaṃ; nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām | nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ; jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt

    Reaching the lovely Chitrakuta and that river Malyavati of fair fords, haunted by beasts and birds, Rama, glad and delighted, cast off the grief born of exile from the city.

    अत्यंत रमणीय चित्रकूट और सुंदर घाटों वाली, पशु-पक्षियों से सेवित उस माल्यवती नदी को पाकर हर्षित और प्रसन्न राम ने नगर से निर्वासन के कारण उत्पन्न दुःख को त्याग दिया।