Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 48

Ayodhya Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ते तु तस्मिन् महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् । विमले ऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद् देशात् प्रतस्थिरे ॥

    te tu tasmin mahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām | vimale 'bhyudite sūrye tasmād deśāt pratasthire

    Those two, having passed the auspicious night upon that great tree, when the sun had risen clear, set out from that place.

    उस महान वृक्ष पर मंगलमयी रात बिताकर, सूर्य के निर्मल रूप से उदय होने पर वे दोनों उस स्थान से प्रस्थान कर गए।

  2. Verse 2

    यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनाम् अभिवर्तते । जग्मुस् तं देशम् उद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥

    yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunām abhivartate | jagmus taṃ deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam

    Toward that region where the Bhagirathi Ganga meets the Yamuna they went, making for that place, plunging into the great forest.

    जहाँ भागीरथी गंगा यमुना से मिलती है, उस स्थान की ओर लक्ष्य करके वे विशाल वन में प्रवेश करके आगे बढ़े।

  3. Verse 3

    ते भूमिम् आगान् विविधान् देशांश् चापि मनोरमान् । अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस् तत्र तत्र यशस्विनः ॥

    te bhūmim āgān vividhān deśāṃś cāpi manoramān | adṛṣṭapūrvān paśyantas tatra tatra yaśasvinaḥ

    They came upon lands of many kinds and lovely regions never seen before, those glorious ones, beholding them here and there.

    वे यशस्वी जन अनेक प्रकार की भूमियों और पहले कभी न देखे गए मनोरम प्रदेशों को यहाँ-वहाँ देखते हुए आगे बढ़े।

  4. Verse 4

    यथाक्षेमेण गच्छन् स पश्यंश् च विविधान् द्रुमान् । निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥

    yathākṣemeṇa gacchan sa paśyaṃś ca vividhān drumān | nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt

    Going on at ease and beholding the various trees, when the day was but half gone Rama said to Saumitri:

    सुखपूर्वक चलते और नाना प्रकार के वृक्षों को देखते हुए राम ने दिन आधा बीत जाने पर सौमित्रि से कहा—

  5. Verse 5

    प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् । अग्नेर् भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥

    prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam | agner bhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ

    "See, O Saumitri, the smoke risen high about Prayaga; I take it for the banner of the blessed Fire; the sage must be near.

    "सौमित्रे! प्रयाग के चारों ओर ऊँचा उठता यह धुआँ देखो; मैं इसे भगवान अग्नि की ध्वजा मानता हूँ; मुनि समीप ही होंगे।

  6. Verse 6

    नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर् वयम् । तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥

    nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayor vayam | tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ

    Surely we have reached the meeting of the Ganga and the Yamuna; for even so is heard the sound of water dashed against water.

    निश्चय ही हम गंगा और यमुना के संगम पर आ पहुँचे हैं; क्योंकि जल से जल के टकराने की ध्वनि सुनाई दे रही है।

  7. Verse 7

    दारूणि परिभिन्नानि वनजैर् उपजीविभिः । भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥

    dārūṇi paribhinnāni vanajair upajīvibhiḥ | bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ

    Pieces of wood, split by the woodland dwellers who live upon the forest—these varied trees are seen here at Bharadvaja's hermitage."

    वन में रहकर जीविका चलाने वालों के फाड़े हुए काठ के टुकड़े, और ये नाना प्रकार के वृक्ष भरद्वाज के आश्रम में दिखाई दे रहे हैं।"

  8. Verse 8

    धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे । गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर् निलयं मुनेः ॥

    dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare | gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpatur nilayaṃ muneḥ

    Those two bowmen, having gone on at ease while the sun was sinking, reached the dwelling of the sage at the confluence of the Ganga and the Yamuna.

    सूर्य के ढलते समय वे दोनों धनुर्धर सुखपूर्वक चलकर गंगा-यमुना के संगम पर मुनि के निवास पर जा पहुँचे।

  9. Verse 9

    रामस् त्व् आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृगपक्षिणः । गत्वा मुहूर्तम् अध्वानं भरद्वाजम् उपागमत् ॥

    rāmas tv āśramam āsādya trāsayan mṛgapakṣiṇaḥ | gatvā muhūrtam adhvānaṃ bharadvājam upāgamat

    Rama, reaching the hermitage and startling the beasts and birds, having gone a moment's way, came up to Bharadvaja.

    राम आश्रम के पास पहुँचकर पशु-पक्षियों को चौंकाते हुए एक मुहूर्त का मार्ग तय करके भरद्वाज के पास गए।

  10. Verse 10

    ततस् त्व् आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शनकाङ्क्षिणौ । सीतयानुगतौ वीरौ दूराद् एवावतस्थतुः ॥

    tatas tv āśramam āsādya muner darśanakāṅkṣiṇau | sītayānugatau vīrau dūrād evāvatasthatuḥ

    Then, reaching the hermitage, longing for a sight of the sage, the two heroes, with Sita following, halted at a distance.

    तदनंतर आश्रम में पहुँचकर मुनि के दर्शन की इच्छा रखने वाले वे दोनों वीर, सीता के साथ, दूर से ही रुक गए।

  11. Verse 11

    हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः । रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥

    hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ | rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat

    Seeing him who had offered the fire-oblation, that greatly blessed one, Rama with hands joined, together with Saumitri and with Sita, saluted him.

    अग्निहोत्र कर चुके उन महाभाग मुनि को देखकर राम ने हाथ जोड़कर, सौमित्रि और सीता सहित उन्हें प्रणाम किया।

  12. Verse 12

    न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः । पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥

    nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ | putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau

    And the elder brother of Lakshmana announced himself to him: "We two, O blessed one, are Rama and Lakshmana, the sons of Dasharatha.

    और लक्ष्मण के बड़े भाई राम ने अपना परिचय देते हुए उनसे कहा—"भगवन्! हम दोनों दशरथ के पुत्र राम और लक्ष्मण हैं।

  13. Verse 13

    भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा । मां चानुयाता विजनं तपोवनम् अनिन्दिता ॥

    bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā | māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanam aninditā

    This is my wife, Vaidehi, the blessed daughter of Janaka, blameless, who has followed me to the lonely penance-grove.

    यह मेरी भार्या वैदेही हैं, जनक की कल्याणी पुत्री, निर्दोष, जो मेरे पीछे इस निर्जन तपोवन में चली आई हैं।

  14. Verse 14

    पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिर् अनुजः प्रियः । अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढव्रतः ॥

    pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitrir anujaḥ priyaḥ | ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍhavrataḥ

    And as I was being banished by my father, my dear younger brother Saumitri, firm in his vow, this one, followed me to the forest.

    पिता के द्वारा निर्वासित किए जाते हुए मुझ दृढ़व्रत का यह मेरा प्रिय छोटा भाई सौमित्रि भी वन में ही मेरे पीछे चला आया।

  15. Verse 15

    पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामस् तपोवनम् । धर्मम् एवाचरिष्यामस् तत्र मूलफलाशनाः ॥

    pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmas tapovanam | dharmam evācariṣyāmas tatra mūlaphalāśanāḥ

    Charged by our father, O blessed one, we shall enter the penance-grove; there we shall practise righteousness, living upon roots and fruits."

    भगवन्! पिता के आदेश से हम तपोवन में प्रवेश करेंगे; वहाँ मूल-फल का आहार करते हुए धर्म का ही आचरण करेंगे।"

  16. Verse 16

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । उपानयत धर्मात्मा गाम् अर्घ्यम् उदकं ततः ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | upānayata dharmātmā gām arghyam udakaṃ tataḥ

    Hearing those words of the wise prince, the righteous one then brought him the cow, the honorific offering and water.

    उस बुद्धिमान राजकुमार के उस वचन को सुनकर धर्मात्मा मुनि ने तब उन्हें गौ, अर्घ्य और जल अर्पित किया।

  17. Verse 17

    मृगपक्षिभिर् आसीनो मुनिभिश् च समन्ततः । रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥

    mṛgapakṣibhir āsīno munibhiś ca samantataḥ | rāmam āgatam abhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ

    Seated amid the beasts and birds and surrounded by sages, the sage honoured Rama come to him and bade him welcome.

    पशु-पक्षियों से घिरे और चारों ओर मुनियों से युक्त होकर बैठे उन मुनि ने आए हुए राम का सत्कार करके उन्हें 'स्वागत' कहा।

  18. Verse 18

    प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टं सराघवम् । भरद्वाजो ऽब्रवीद् वाक्यं धर्मयुक्तम् इदं तदा ॥

    pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭaṃ sarāghavam | bharadvājo 'bravīd vākyaṃ dharmayuktam idaṃ tadā

    Accepting that honour, and seeing Raghava seated, Bharadvaja then spoke these words, joined with righteousness:

    उस सत्कार को ग्रहण करके, राघव को बैठा हुआ देखकर, भरद्वाज ने तब धर्मयुक्त यह वचन कहा—

  19. Verse 19

    चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इहागतम् । श्रुतं तव मया चेदं विवासनम् अकारणम् ॥

    cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām ihāgatam | śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanam akāraṇam

    "After a long while indeed, O Kakutstha, I behold you come here; and I have heard this—of your banishment without cause.

    "काकुत्स्थ! बहुत समय के बाद मैं तुम्हें यहाँ आया देख रहा हूँ; और मैंने यह भी सुना है कि तुम्हारा निर्वासन बिना किसी कारण के हुआ है।

  20. Verse 20

    अवकाशो विविक्तो ऽयं महानद्योः समागमे । पुण्यश् च रमणीयश् च वसत्व् इह भगान् सुखम् ॥

    avakāśo vivikto 'yaṃ mahānadyoḥ samāgame | puṇyaś ca ramaṇīyaś ca vasatv iha bhagān sukham

    This solitary and secluded spot, at the meeting of the great rivers, is holy and lovely; dwell here happily, O blessed one."

    महानदियों के संगम पर यह एकांत और निर्जन स्थान पवित्र और रमणीय है; भगवन्! तुम यहाँ सुखपूर्वक निवास करो।"

  21. Verse 21

    एवम् उक्तस् तु वचनं भरद्वाजेन राघवः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥

    evam uktas tu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ

    Thus addressed by Bharadvaja, Rama, intent upon the good of all, answered with these fair words:

    भरद्वाज के इस प्रकार कहने पर सबके हित में तत्पर राघव राम ने यह शुभ वचन उत्तर में कहा—

  22. Verse 22

    भगवन्न् इत आसन्नः पौरजानपदो जनः । आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः । अनेन कारणेनाहम् इह वासं न रोचये ॥

    bhagavann ita āsannaḥ paurajānapado janaḥ | āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ | anena kāraṇenāham iha vāsaṃ na rocaye

    "Blessed one, near here is the folk of city and country; thinking that they might come to see Vaidehi and me, I do not care to dwell in this place.

    "भगवन्! यहाँ से समीप ही नगर और जनपद के लोग हैं; वे वैदेही को और मुझे भी देखने के इच्छुक होकर यहाँ आएँगे; इसी कारण मैं यहाँ निवास करना उचित नहीं समझता।

  23. Verse 23

    एकान्ते पश्य भगवन्न् आश्रमस्थानम् उत्तमम् । रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥

    ekānte paśya bhagavann āśramasthānam uttamam | ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā

    Point me out, O blessed one, in some solitary place, an excellent spot for a hermitage, where Vaidehi, Janaka's daughter who deserves every comfort, may take her delight."

    भगवन्! किसी एकांत स्थान में आश्रम के लिए कोई उत्तम स्थान बताइए, जहाँ सुख भोगने के योग्य जनकपुत्री वैदेही आनंदित रह सकें।"

  24. Verse 24

    एतच् छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः । राघवस्य ततो वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत् ॥

    etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ | rāghavasya tato vākyam artha grāhakam abravīt

    Hearing those fair words, Bharadvaja the great sage then spoke to Raghava words that laid hold of the sense:

    इस शुभ वचन को सुनकर महामुनि भरद्वाज ने तब राघव से सारगर्भित यह वचन कहा—

  25. Verse 25

    दशक्रोश इतस् तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि । महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥

    daśakrośa itas tāta girir yasmin nivatsyasi | maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ

    "Ten krosha hence, child, is a hill where you may dwell—holy, frequented by great sages, everywhere pleasant to behold.

    "तात! यहाँ से दस कोस दूर एक पर्वत है, जहाँ तुम निवास कर सकते हो—महर्षियों से सेवित, पवित्र और सब ओर से सुखद दृश्य वाला।

  26. Verse 26

    गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः । चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥

    golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ | citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ

    Roamed by black-faced langurs, haunted by apes and bears, called Chitrakuta, like unto Gandhamadana.

    लंगूरों से विचरित, वानरों और भालुओं से सेवित, गंधमादन के समान वह पर्वत चित्रकूट नाम से विख्यात है।

  27. Verse 27

    यावता चित्र कूटस्य नरः शृङ्गाण्य् अवेक्षते । कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥

    yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛṅgāṇy avekṣate | kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ

    As long as a man looks upon the peaks of Chitrakuta, he sets his mind upon blessed things and turns it not to sin.

    मनुष्य जब तक चित्रकूट के शिखरों को देखता है, तब तक वह कल्याणमय बातों में मन लगाता है और पाप में मन नहीं लगाता।

  28. Verse 28

    ऋषयस् तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् । तपसा दिवम् आरूढाः कपालशिरसा सह ॥

    ṛṣayas tatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam | tapasā divam ārūḍhāḥ kapālaśirasā saha

    Many sages there, having sported a hundred autumns, have ascended to heaven by their austerity, their heads grown bald with age.

    वहाँ अनेक ऋषि सौ शरद ऋतुएँ विहार करके, बुढ़ापे से सिर गंजे हो जाने पर, अपनी तपस्या से स्वर्ग को प्राप्त हुए हैं।

  29. Verse 29

    प्रविविक्तम् अहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् । इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥

    praviviktam ahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham | iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha

    That dwelling I hold to be secluded and happy for you; or else dwell here, O Rama, with me, for your forest-sojourn."

    उस एकांत निवास को मैं तुम्हारे लिए सुखद मानता हूँ; अथवा राम! वनवास के लिए यहीं मेरे साथ निवास करो।"

  30. Verse 30

    स रामं सर्वकामैस् तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् । सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥

    sa rāmaṃ sarvakāmais taṃ bharadvājaḥ priyātithim | sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit

    Bharadvaja, knower of righteousness, received Rama, his dear guest, together with his wife and his brother, with every comfort.

    धर्मज्ञ भरद्वाज ने अपने प्रिय अतिथि राम को भार्या और भाई सहित समस्त सुख-साधनों से सत्कार किया।

  31. Verse 31

    तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिम् उपेयुषः । प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥

    tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣim upeyuṣaḥ | prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ

    As Rama drew near that great sage at Prayaga, the holy night came on, while they told tales of wondrous kinds.

    प्रयाग में उन महर्षि के पास आए हुए राम की वह पवित्र रात अद्भुत प्रकार की कथाएँ कहते हुए बीती।

  32. Verse 32

    प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजम् उपागमत् । उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसं ॥

    prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājam upāgamat | uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasaṃ

    When the night was ended and dawn had come, the tiger among men approached Bharadvaja, the sage of blazing splendour.

    रात बीत जाने और प्रभात हो जाने पर नरशार्दूल राम प्रज्वलित तेज वाले मुनि भरद्वाज के पास गए और बोले—

  33. Verse 33

    शर्वरीं भवनन्न् अद्य सत्यशील तवाश्रमे । उषिताः स्मेह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥

    śarvarīṃ bhavanann adya satyaśīla tavāśrame | uṣitāḥ smeha vasatim anujānātu no bhavān

    "O you of truthful conduct, we have passed the night in your hermitage; let your honour now grant us leave to go."

    "सत्यशील! आज हम आपके आश्रम में रात बिताकर रहे; अब आप हमें चलने की आज्ञा दें।"

  34. Verse 34

    रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजो ऽब्रवीद् इदम् । मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥

    rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo 'bravīd idam | madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha

    And when that night was spent, Bharadvaja said this: "Go to Chitrakuta, abounding in honey, roots and fruits.

    उस रात के बीत जाने पर भरद्वाज ने यह कहा—"मधु, मूल और फलों से भरे चित्रकूट को जाओ।

  35. Verse 35

    तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः । विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥

    tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ | vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava

    There, O Raghava, you will behold herds of elephants and herds of deer ranging on every side through the forest-tracts.

    राघव! वहाँ वनप्रांतों में चारों ओर विचरते हुए हाथियों के झुंड और मृगों के झुंड तुम देखोगे।

  36. Verse 36

    प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्; विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् । मृगैश् च मत्तैर् बहुभिश् च कुञ्जरैः; सुरम्यम् आसाद्य समावसाश्रमम् ॥

    prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanair; vināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam | mṛgaiś ca mattair bahubhiś ca kuñjaraiḥ; suramyam āsādya samāvasāśramam

    That blessed, earth-upholding hill, made vocal by the glad cries of the koyashti bird and the cuckoo, with its many maddened deer and elephants—most lovely—reach it, and there make your abode."

    हर्षित कोयष्टि पक्षी और कोयल की ध्वनि से गूँजते उस कल्याणमय, पृथ्वी को धारण करने वाले पर्वत को—जो अनेक मतवाले मृगों और हाथियों से अत्यंत रमणीय है—प्राप्त करके वहीं अपना आश्रम बनाओ।"