Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 47

Ayodhya Kanda

33 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स तं वृक्षं समासाद्य संध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥

    sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyām anvāsya paścimām | rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam

    Reaching that tree, having worshipped the evening twilight, Rama, best of those who bring delight, said thus to Lakshmana:

    उस वृक्ष के पास पहुँचकर और संध्या-वंदन करके, आनंद देने वालों में श्रेष्ठ राम ने लक्ष्मण से इस प्रकार कहा—

  2. Verse 2

    अद्येयं प्रथमा रात्रिर् याता जनपदाद् बहिः । या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥

    adyeyaṃ prathamā rātrir yātā janapadād bahiḥ | yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitum arhasi

    "This is the first night now passed beyond the inhabited land, bereft of Sumantra; you must not grow downcast.

    "जनपद से बाहर, सुमंत्र से रहित यह आज हमारी पहली रात बीती है; तुम्हें उत्कंठित नहीं होना चाहिए।

  3. Verse 3

    जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु । योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः ॥

    jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu | yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ

    We two must keep watch, untiring, from this night onward; for the welfare and safety of Sita rests upon us, O Lakshmana.

    लक्ष्मण! आज से रातों में हम दोनों को आलस्य छोड़कर जागते रहना होगा; क्योंकि सीता का योगक्षेम हम दोनों पर निर्भर है।

  4. Verse 4

    रात्रिं कथं चिद् एवेमां सौमित्रे वर्तयामहे । उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः ॥

    rātriṃ kathaṃ cid evemāṃ saumitre vartayāmahe | upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ

    Let us somehow pass this night, Saumitri; let us lie upon the ground, spreading what we ourselves have gathered."

    सौमित्रे! इस रात को हम किसी प्रकार बिता लें; स्वयं इकट्ठी की हुई वस्तुओं को बिछाकर भूमि पर लेट जाएँ।"

  5. Verse 5

    स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः । इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥

    sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ | imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ

    And lying down upon the earth, he who was used to a costly couch, Rama spoke these fair words to Saumitri:

    बहुमूल्य शय्या के अभ्यस्त होकर भी भूमि पर लेटकर राम ने सौमित्रि से ये शुभ वचन कहे—

  6. Verse 6

    ध्रुवम् अद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण । कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति ॥

    dhruvam adya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa | kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati

    "Surely today the great king sleeps in sorrow, O Lakshmana; but Kaikeyi, her desire attained, may well be content.

    "लक्ष्मण! निश्चय ही आज महाराज दुःख में सो रहे होंगे; किंतु कैकेयी अपनी कामना पूरी हो जाने से संतुष्ट होगी।

  7. Verse 7

    सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् । अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम् ॥

    sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt | api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam

    For that queen Kaikeyi, for the sake of the kingdom—seeing Bharata come—may even take the great king's life.

    वह देवी कैकेयी राज्य के लिए—भरत को आया देखकर—संभवतः महाराज के प्राण तक ले ले।

  8. Verse 8

    अनाथश् चैव वृद्धश् च मया चैव विनाकृतः । किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशम् आगतः ॥

    anāthaś caiva vṛddhaś ca mayā caiva vinākṛtaḥ | kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ

    Helpless and aged, and bereft of me, what will he do, fallen under the power of desire, under the sway of Kaikeyi?

    अनाथ और वृद्ध, मुझसे भी रहित वे कामवश, कैकेयी के वश में पड़े हुए अब क्या करेंगे?

  9. Verse 9

    इदं व्यसनम् आलोक्य राज्ञश् च मतिविभ्रमम् । काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयान् इति मे मतिः ॥

    idaṃ vyasanam ālokya rājñaś ca mativibhramam | kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyān iti me matiḥ

    Seeing this calamity and the bewilderment of the king's mind, I hold that desire is mightier than both interest and righteousness.

    इस संकट को और राजा की बुद्धि के इस भ्रम को देखकर मेरा यह विचार है कि काम ही अर्थ और धर्म दोनों से बलवान है।

  10. Verse 10

    को ह्य् अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् । छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो माम् इव लक्ष्मण ॥

    ko hy avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet | chandānuvartinaṃ putraṃ tāto mām iva lakṣmaṇa

    For what man, even unlearned, would cast off for the sake of a woman an obedient son, as my father has cast off me, O Lakshmana?

    लक्ष्मण! कौन ऐसा पुरुष, चाहे वह अनपढ़ ही क्यों न हो, एक स्त्री के लिए अपने आज्ञाकारी पुत्र को त्याग देगा, जैसे पिता ने मुझे त्याग दिया?

  11. Verse 11

    सुखी बत सभार्यश् च भरतः केकयीसुतः । मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यत्य् अधिराजवत् ॥

    sukhī bata sabhāryaś ca bharataḥ kekayīsutaḥ | muditān kosalān eko yo bhokṣyaty adhirājavat

    Happy indeed is Bharata, son of Kaikeyi, with his wife, who alone, like a sovereign, shall enjoy the glad Kosalas.

    कैकेयी का पुत्र भरत अपनी भार्या सहित सचमुच सुखी है, जो अकेला ही सम्राट के समान हर्षित कोसल देश का उपभोग करेगा।

  12. Verse 12

    स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकं भविष्यति । ताते च वयसातीते मयि चारण्यम् आश्रिते ॥

    sa hi sarvasya rājyasya mukham ekaṃ bhaviṣyati | tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyam āśrite

    For he will become the one head of the whole kingdom, when our father is passed in years and I am betaken to the forest.

    जब पिता वय में ढल चुके हैं और मैं वन का आश्रय ले चुका हूँ, तब वही समूचे राज्य का एकमात्र प्रधान हो जाएगा।

  13. Verse 13

    अर्थधर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते । एवम् आपद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥

    arthadharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate | evam āpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā

    He who, forsaking both interest and righteousness, follows after desire comes quickly to grief, as King Dasharatha has.

    जो अर्थ और धर्म दोनों को त्यागकर काम का अनुसरण करता है, वह शीघ्र ही वैसे ही संकट में पड़ जाता है, जैसे राजा दशरथ।

  14. Verse 14

    मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च । कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥

    manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca | kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca

    I think, gentle one, that Kaikeyi has come for the undoing of Dasharatha, for my banishment, and for the kingdom of Bharata.

    सौम्य! मैं समझता हूँ कि कैकेयी दशरथ के विनाश, मेरे निर्वासन और भरत के राज्य के लिए ही आई है।

  15. Verse 15

    अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता । कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते ॥

    apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte

    May not Kaikeyi now, deluded by the intoxication of her good fortune, oppress Kausalya and Sumitra on my account!

    कहीं अब कैकेयी सौभाग्य के मद से मोहित होकर मेरे कारण कौसल्या और सुमित्रा को पीड़ित न करने लगे!

  16. Verse 16

    मा स्म मत्कारणाद् देवी सुमित्रा दुःखम् आवसेत् । अयोध्याम् इत एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण ॥

    mā sma matkāraṇād devī sumitrā duḥkham āvaset | ayodhyām ita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa

    Let not the lady Sumitra dwell in sorrow for my sake; enter you Ayodhya from here itself, Lakshmana, at the right time.

    मेरे कारण देवी सुमित्रा दुःख में न रहें; लक्ष्मण! तुम यहीं से उचित समय पर अयोध्या में प्रवेश करो।

  17. Verse 17

    अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् । अनाथाया हि नाथस् त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥

    aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān | anāthāyā hi nāthas tvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi

    I alone shall go with Sita to the Dandakas; you shall be a protector to the protectorless Kausalya.

    मैं अकेला ही सीता के साथ दंडक वन को जाऊँगा; तुम अनाथ कौसल्या के नाथ बनोगे।

  18. Verse 18

    क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषाद् अन्याय्यम् आचरेत् । परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥

    kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣād anyāyyam ācaret | paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram

    For Kaikeyi, of mean deeds, out of hatred may act unjustly; do you deliver my mother into the keeping of the righteous Bharata.

    क्षुद्र कर्म करने वाली कैकेयी द्वेषवश अन्यायपूर्ण आचरण कर सकती है; इसलिए तुम मेरी माता को धर्मज्ञ भरत के हाथों में सौंप देना।

  19. Verse 19

    नूनं जात्यन्तरे कस्मिंः स्त्रियः पुत्रैर् वियोजिताः । जनन्या मम सौमित्रे तद् अप्य् एतद् उपस्थितम् ॥

    nūnaṃ jātyantare kasmiṃḥ striyaḥ putrair viyojitāḥ | jananyā mama saumitre tad apy etad upasthitam

    Surely, O Saumitri, in some other birth women were parted from their sons; therefore this too has befallen my mother.

    सौमित्रे! निश्चय ही किसी अन्य जन्म में स्त्रियाँ अपने पुत्रों से वियुक्त की गई होंगी; इसी से मेरी माता पर भी यह आ पड़ा है।

  20. Verse 20

    मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च । विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिग् अस्तु माम् ॥

    mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca | viprāyujyata kausalyā phalakāle dhig astu mām

    By me, long cherished and reared through sorrow, was Kausalya parted from her son at the hour of fruit—shame upon me!

    जिसे मैंने चिरकाल तक पाला और दुःख सहकर बड़ा किया, उसी कौसल्या से मैं फल के समय वियुक्त हो गया—मुझे धिक्कार है!

  21. Verse 21

    मा स्म सीमन्तिनी का चिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् । सौमित्रे यो ऽहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम् ॥

    mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdṛśam | saumitre yo 'ham ambāyā dadmi śokam anantakam

    Let no woman ever bear such a son as I, O Saumitri, who have given my mother sorrow without end.

    सौमित्रे! कोई स्त्री मुझ-जैसा पुत्र कभी न जन्मे, जो मैं अपनी माता को अनंत शोक दे रहा हूँ।

  22. Verse 22

    मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मणसारिका । यस्यास् तच् छ्रूयते वाक्यं शुक पादम् अरेर् दश ॥

    manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā | yasyās tac chrūyate vākyaṃ śuka pādam arer daśa

    I think, Saumitri, the myna-bird was more beloved of her than I—she of whom one hears the words, 'Parrot, bite the foe's foot!'

    An allusion to a pet-bird saying of Kausalya; the compressed verse is rendered to its intelligible sense.

    सौमित्रे! मैं समझता हूँ कि मुझसे अधिक प्रिय तो उन्हें वह मैना थी, जिससे वे कहतीं—'तोते! शत्रु का पैर काट!'

  23. Verse 23

    शोचन्त्याश् चाल्पभाग्याया न किं चिद् उपकुर्वता । पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिंदम ॥

    śocantyāś cālpabhāgyāyā na kiṃ cid upakurvatā | purtreṇa kim aputrāyā mayā kāryam ariṃdama

    What use, O subduer of foes, is a son such as I to my grieving, hapless mother, whom I do not help—she who is as good as sonless?

    शत्रुदमन! शोक करती हुई, अभागी, जिसका मैं कुछ भी उपकार नहीं कर पा रहा, ऐसी प्रायः पुत्रहीन अपनी माता के लिए मुझ-जैसे पुत्र से क्या प्रयोजन?

  24. Verse 24

    अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया । शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥

    alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā | śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare

    Of little fortune is my mother Kausalya, forsaken by me; she lies most grievously stricken, fallen into the ocean of grief.

    मुझसे रहित मेरी माता कौसल्या अभागिनी हैं; वे परम दुःख से पीड़ित होकर शोक-सागर में डूबी पड़ी हैं।

  25. Verse 25

    एको ह्य् अहम् अयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण । तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम् ॥

    eko hy aham ayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa | tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam

    I alone, enraged, could with my arrows subdue Ayodhya, or even the whole earth, O Lakshmana; but here valour is without cause.

    लक्ष्मण! क्रुद्ध होने पर मैं अकेला ही अपने बाणों से अयोध्या को, अथवा समूची पृथ्वी को भी पराजित कर सकता हूँ; किंतु यहाँ पराक्रम निष्प्रयोजन है।

  26. Verse 26

    अधर्मभय भीतश् च परलोकस्य चानघ । तेन लक्ष्मण नाद्याहम् आत्मानम् अभिषेचये ॥

    adharmabhaya bhītaś ca paralokasya cānagha | tena lakṣmaṇa nādyāham ātmānam abhiṣecaye

    Yet fearing unrighteousness, O sinless one, and fearing the world to come, therefore I do not now, O Lakshmana, have myself anointed."

    निष्पाप लक्ष्मण! किंतु अधर्म से और परलोक से डरकर ही मैं आज अपना अभिषेक नहीं कराता।"

  27. Verse 27

    एतद् अन्यच् च करुणं विलप्य विजने बहु । अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीम् उपाविशत् ॥

    etad anyac ca karuṇaṃ vilapya vijane bahu | aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīm upāviśat

    Lamenting thus, and much else piteously, alone in that lonely place, his face full of tears, Rama in the night sat down in silence.

    इस प्रकार और भी बहुत-सा करुण विलाप करके, उस निर्जन स्थान में आँसुओं से भरे मुख वाले राम रात में चुपचाप बैठ गए।

  28. Verse 28

    विलप्योपरतं रामं गतार्चिषम् इवानलम् । समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः ॥

    vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣam ivānalam | samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ

    As Rama, his lamenting ended, grew still—like a fire whose flame is gone, like the sea at rest—Lakshmana comforted him:

    विलाप समाप्त कर शांत हुए राम को, मानो बुझी हुई ज्वाला वाली अग्नि और वेगरहित समुद्र के समान, लक्ष्मण ने सांत्वना दी—

  29. Verse 29

    ध्रुवम् अद्य पुरी राम अयोध्या युधिनां वर । निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥

    dhruvam adya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara | niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī

    "Surely today, O Rama, best of warriors, the city of Ayodhya is without splendour now that you have gone forth, like the night when the moon is gone.

    "राम! योद्धाओं में श्रेष्ठ! निश्चय ही आज आपके वन चले जाने पर अयोध्यापुरी वैसे ही कांतिहीन हो गई है, जैसे चंद्रमा के अस्त हो जाने पर रात्रि।

  30. Verse 30

    नैतद् औपयिकं राम यद् इदं परितप्यसे । विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥

    naitad aupayikaṃ rāma yad idaṃ paritapyase | viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha

    This is not fitting, O Rama, that you should torment yourself thus; you cast down Sita, and me as well, O bull among men.

    राम! यह उचित नहीं कि आप इस प्रकार संतप्त हों; पुरुषश्रेष्ठ! आप सीता को और मुझे भी विषाद में डाल रहे हैं।

  31. Verse 31

    न च सीता त्वया हीना न चाहम् अपि राघव । मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इवोद्धृतौ ॥

    na ca sītā tvayā hīnā na cāham api rāghava | muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv ivoddhṛtau

    For neither Sita without you, nor I either, O Raghava, could live even a moment, like fishes drawn out of the water.

    राघव! आपके बिना न सीता और न मैं ही, जल से निकाली गई मछलियों के समान, एक क्षण भी जीवित रह सकते हैं।

  32. Verse 32

    न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप । द्रष्टुम् इच्छेयम् अद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना ॥

    na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa | draṣṭum iccheyam adyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā

    For neither my father, nor Shatrughna, nor Sumitra, O scorcher of foes, would I wish to see today, nor even heaven, without you."

    शत्रुतापन! आपके बिना मैं आज न पिता को, न शत्रुघ्न को, न सुमित्रा को, और न स्वर्ग को भी देखना चाहूँगा।"

  33. Verse 33

    स लक्ष्मणस्योत्तम पुष्कलं वचो; निशम्य चैवं वनवासम् आदरात् । समाः समस्ता विदधे परंतपः; प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥

    sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco; niśamya caivaṃ vanavāsam ādarāt | samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ; prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ

    Hearing the full and excellent words of Lakshmana, Raghava, the scorcher of foes, having embraced righteousness, resolved to dwell in the forest reverently for all the years together.

    लक्ष्मण के इन पूर्ण और उत्तम वचनों को सुनकर शत्रुतापन राघव ने धर्म का आश्रय लेकर, आदरपूर्वक पूरे वर्षों तक वन में निवास करने का निश्चय किया।