Sarga 46
Ayodhya Kanda
79 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथु वृक्षा महायशाः । उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthu vṛkṣā mahāyaśāḥ | uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam
When the night had brightened into dawn, amid the broad trees the illustrious Rama said to Saumitri, Lakshmana of auspicious marks:
रात के प्रभात में बदल जाने पर विशाल वृक्षों के बीच महायशस्वी राम ने शुभ लक्षणों वाले सौमित्रि लक्ष्मण से कहा—
Verse 2
भास्करोदयकालो ऽयं गता भगवती निशा । असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस् तात कूजति ॥
bhāskarodayakālo 'yaṃ gatā bhagavatī niśā | asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilas tāta kūjati
"This is the hour of the sun's rising; the blessed night is gone; yonder, dear one, the deep-black bird, the cuckoo, is calling.
"तात! यह सूर्योदय का समय है; भगवती रात्रि बीत गई; वह देखो, गहरे काले रंग का पक्षी कोयल कूज रहा है।
Verse 3
बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने । तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम् ॥
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane | tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām
And the cry of the peacocks is heard as they call in the forest; let us cross the Jahnavi, gentle one, the swift one that flows to the sea."
और वन में बोलते हुए मोरों की ध्वनि सुनाई दे रही है; सौम्य! चलो, समुद्र की ओर बहने वाली इस वेगवती जाह्नवी को पार करें।"
Verse 4
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः । गुहम् आमन्त्र्य सूतं च सो ऽतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrir mitranandanaḥ | guham āmantrya sūtaṃ ca so 'tiṣṭhad bhrātur agrataḥ
Understanding Rama's word, Saumitri, delight of his friends, taking leave of Guha and of the charioteer, stood before his brother.
राम का वचन समझकर मित्रों को आनंदित करने वाले सौमित्रि गुह और सूत से विदा लेकर अपने भाई के आगे खड़े हो गए।
Verse 5
ततः कलापान् संनह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ । जग्मतुर् येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥
tataḥ kalāpān saṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau | jagmatur yena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau
Then, having bound on their quivers and girt on their swords, the two bowmen, the two Raghavas, set out with Sita toward where the Ganga lay.
तब दोनों धनुर्धर राघव तरकस कसकर और तलवार बाँधकर सीता के साथ उस ओर चले, जिधर गंगा थी।
Verse 6
रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् । किम् अहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
rāmam eva tu dharmajñam upagamya vinītavat | kim ahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalir abravīt
Approaching the righteous Rama with humility, the charioteer, with hands joined, said, "What am I to do?"
धर्मज्ञ राम के पास विनयपूर्वक जाकर सूत ने हाथ जोड़कर कहा—"मैं क्या करूँ?"
Verse 7
निवर्तस्वेत्य् उवाचैनम् एतावद् धि कृतं मम । यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥
nivartasvety uvācainam etāvad dhi kṛtaṃ mama | yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam
"Turn back," he said to him; "thus much has been done by me; leaving the chariot behind, on foot we shall go to the great forest."
राम ने उससे कहा—"लौट जाओ; मेरे लिए इतना किया जा चुका; अब रथ छोड़कर हम पैदल ही महान वन में जाएँगे।"
Verse 8
आत्मानं त्व् अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्यार्तः स सारथिः । सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥
ātmānaṃ tv abhyanujñātam avekṣyārtaḥ sa sārathiḥ | sumantraḥ puruṣavyāghram aikṣvākam idam abravīt
Seeing himself dismissed, the stricken charioteer Sumantra said this to Rama, the Ikshvaku tiger among men:
स्वयं को विदा हुआ देखकर आर्त सारथि सुमंत्र ने इक्ष्वाकुकुल के पुरुषव्याघ्र राम से यह कहा—
Verse 9
नातिक्रान्तम् इदं लोके पुरुषेणेह केन चित् । तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥
nātikrāntam idaṃ loke puruṣeṇeha kena cit | tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavad vane
"Never yet in the world has such a thing befallen any man—that you, with your brother and your wife, should dwell in the forest like a common man.
"संसार में किसी भी पुरुष के साथ ऐसा कभी नहीं हुआ कि आप-जैसा व्यक्ति भाई और भार्या सहित साधारण जन के समान वन में निवास करे।
Verse 10
न मन्ये ब्रह्मचर्ये ऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः । मार्दवार्जवयोर् वापि त्वां चेद् व्यसनम् आगतम् ॥
na manye brahmacarye 'sti svadhīte vā phalodayaḥ | mārdavārjavayor vāpi tvāṃ ced vyasanam āgatam
I do not think there is any fruit in the study of the Veda, in right learning, in gentleness or in uprightness, if calamity has come upon you.
यदि आप पर संकट आ पड़ा है, तो मैं समझता हूँ कि ब्रह्मचर्य में, सुंदर अध्ययन में, कोमलता अथवा सरलता में भी कोई फल नहीं।
Verse 11
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् । त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रींल् लोकांस् तु जयन्न् इव ॥
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan | tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīṃl lokāṃs tu jayann iva
Dwelling in the forest with Raghava and with Vaidehi, O hero, you will win a high estate, as though conquering the three worlds.
Here the companion Raghava is Lakshmana, Rama's brother.
राघव! वीर! वैदेही और भाई के साथ वन में निवास करते हुए आप उत्तम गति को प्राप्त करेंगे, मानो तीनों लोकों को जीत ही रहे हों।
Verse 12
वयं खलु हता राम ये तयाप्य् उपवञ्चिताः । कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥
vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpy upavañcitāḥ | kaikeyyā vaśam eṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ
But we are undone, O Rama—we who, deceived even by her, shall fall into the power of the wicked Kaikeyi, sharers in her sorrow."
किंतु राम! हम तो मारे गए—जो उस पापिनी कैकेयी के द्वारा ठगे जाकर उसके वश में हो जाएँगे और दुःख के भागी बनेंगे।"
Verse 13
इति ब्रुवन्न् आत्म समं सुमन्त्रः सारथिस् तदा । दृष्ट्वा दुर गतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥
iti bruvann ātma samaṃ sumantraḥ sārathis tadā | dṛṣṭvā dura gataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram
Speaking thus, Sumantra the charioteer, seeing Rama gone far off, as though his own self were gone, stricken with grief, wept long.
इस प्रकार कहते हुए सारथि सुमंत्र, मानो अपना आत्मा ही दूर चला गया हो, राम को दूर गया देखकर दुःख से पीड़ित होकर बहुत देर तक रोते रहे।
Verse 14
ततस् तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् । रामस् तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनर् उवाच तम् ॥
tatas tu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim | rāmas tu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punar uvāca tam
Then, when his tears were spent, Rama again and again spoke sweet words to the charioteer, now pure, who had touched water:
तब आँसू बहने पर राम ने जल का स्पर्श कर पवित्र हुए सूत से बार-बार मधुर वचन कहे—
Verse 15
इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये । यथा दशरथो राजा मां न शोचेत् तथा कुरु ॥
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye | yathā daśaratho rājā māṃ na śocet tathā kuru
"I know no friend equal to you among the Ikshvakus; act so that King Dasharatha may not grieve for me.
"इक्ष्वाकुओं में तुम्हारे समान सुहृद मुझे दूसरा दिखाई नहीं देता; ऐसा करना कि राजा दशरथ मेरे लिए शोक न करें।
Verse 16
शोकोपहत चेताश् च वृद्धश् च जगतीपतिः । काम भारावसन्नश् च तस्माद् एतद् ब्रवीमि ते ॥
śokopahata cetāś ca vṛddhaś ca jagatīpatiḥ | kāma bhārāvasannaś ca tasmād etad bravīmi te
The lord of the earth is aged, his mind stricken with grief, and sunk under the burden of his desire; therefore I say this to you.
पृथ्वीपति वृद्ध हैं, उनका चित्त शोक से आहत है और वे कामना के भार से दबे हुए हैं; इसीलिए मैं तुमसे यह कहता हूँ।
Verse 17
यद् यद् आज्ञापयेत् किं चित् स महात्मा महीपतिः । कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तद् अविकाङ्क्षया ॥
yad yad ājñāpayet kiṃ cit sa mahātmā mahīpatiḥ | kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tad avikāṅkṣayā
Whatever that great soul, the lord of the earth, shall command, to do pleasure to Kaikeyi—that is to be done without demur.
वे महात्मा पृथ्वीपति कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए जो कुछ भी आज्ञा दें, वह बिना किसी हिचक के किया जाए।
Verse 18
एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः । यद् एषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ | yad eṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate
For to this end do lords of men rule kingdoms—that in all their undertakings their will may not be thwarted.
नरेश्वर इसीलिए राज्य का शासन करते हैं कि उनके समस्त कार्यों में उनका मन कहीं कुंठित न हो।
Verse 19
तद् यथा स महाराजो नालीकम् अधिगच्छति । न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥
tad yathā sa mahārājo nālīkam adhigacchati | na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tat tathā
So act, Sumantra, that the great king may come to no shame, nor pine away with grief.
सुमंत्र! ऐसा करना कि वे महाराज किसी अपयश को न प्राप्त हों और न दुःख से व्यथित होकर क्षीण हों।
Verse 20
अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियम् । ब्रूयास् त्वम् अभिवाद्यैव मम हेतोर् इदं वचः ॥
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddham āryaṃ jitendriyam | brūyās tvam abhivādyaiva mama hetor idaṃ vacaḥ
To the king, who has never known sorrow, aged, noble and master of his senses—saluting him first—speak this message for my sake:
जिन्होंने कभी दुःख नहीं देखा, उन वृद्ध, आर्य, जितेंद्रिय राजा को पहले प्रणाम करके, मेरी ओर से तुम यह वचन कहना—
Verse 21
नैवाहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली । अयोध्यायाश् च्युताश् चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥
naivāham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī | ayodhyāyāś cyutāś ceti vane vatsyāmaheti vā
'I do not grieve, nor does Lakshmana, nor Maithili, that we have been cast out of Ayodhya, or that we shall dwell in the forest.
'न मैं शोक करता हूँ, न लक्ष्मण और न मैथिली, कि हम अयोध्या से निकाल दिए गए, अथवा हमें वन में रहना पड़ेगा।
Verse 22
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः । लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ | lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipram āgatān
When the fourteen years have passed, we shall return; and you shall soon behold Lakshmana and me and Sita come back.'
चौदह वर्ष बीत जाने पर हम लौट आएँगे; और आप शीघ्र ही लक्ष्मण को, मुझे और सीता को लौटा हुआ देखेंगे।'
Verse 23
एवम् उक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे । अन्याश् च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥
evam uktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me | anyāś ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ
Having thus spoken to the king, O Sumantra, and to my mother, and to the other queens together, and to Kaikeyi again and again,
सुमंत्र! इस प्रकार राजा से कहकर, तथा मेरी माता से और अन्य सब देवियों से एक साथ, और कैकेयी से भी बार-बार—
Verse 24
आरोग्यं ब्रूहि कौसल्याम् अथ पादाभिवन्दनम् । सीताया मम चार्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ॥
ārogyaṃ brūhi kausalyām atha pādābhivandanam | sītāyā mama cāryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca
tell Kausalya of our health, and make obeisance at her feet; and so too for Sita, for me, and for the noble Lakshmana, by our word.
कौसल्या से हमारी कुशल कहना और उनके चरणों में प्रणाम करना; और वैसे ही सीता की, मेरी तथा आर्य लक्ष्मण की ओर से भी यही निवेदन करना।
Verse 25
ब्रूयाश् च हि महाराजं भरतं क्षिप्रम् आनय । आगतश् चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥
brūyāś ca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipram ānaya | āgataś cāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade
And say to the great king: 'Bring Bharata quickly; and when Bharata is come, let him be set in the king's own place.
और महाराज से यह भी कहना—'भरत को शीघ्र बुलवाइए; और भरत के आ जाने पर उन्हें राजा के अपने पद पर स्थापित कर दीजिए।
Verse 26
भरतं च परिष्वज्य यौवराज्ये ऽभिषिच्य च । अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वाम् अभिभविष्यति ॥
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye 'bhiṣicya ca | asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvām abhibhaviṣyati
Embracing Bharata and anointing him as heir-apparent, the grief born of sorrow for us will not then overpower you.'
भरत का आलिंगन करके और उसे युवराज-पद पर अभिषिक्त करके, हमारे लिए उत्पन्न शोक से जनित दुःख आपको अभिभूत नहीं करेगा।'
Verse 27
भरतश् चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे । तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एवाविशेषतः ॥
bharataś cāpi vaktavyo yathā rājani vartase | tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv evāviśeṣataḥ
And let this too be said to Bharata: 'As you bear yourself toward the king, so bear yourself toward all your mothers alike, without distinction.
और भरत से भी यह कहना—'जैसे तुम राजा के प्रति आचरण करते हो, वैसे ही सब माताओं के प्रति बिना भेदभाव के आचरण करना।
Verse 28
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः । तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥
yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ | tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ
And as toward Kaikeyi and Sumitra without distinction, so bear yourself toward the lady Kausalya, my mother, with especial regard.'"
और जैसे कैकेयी और सुमित्रा के प्रति बिना भेदभाव के, वैसे ही मेरी माता देवी कौसल्या के प्रति विशेष आदर से आचरण करना।'"
Verse 29
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः । तत् सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ | tat sarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehāt kākutstham abravīt
Turned back by Rama, Sumantra, worn with grief, hearing all those words, out of affection said to Kakutstha:
राम के द्वारा लौटाए जाते हुए शोक से कृश सुमंत्र वे सब वचन सुनकर स्नेहवश काकुत्स्थ राम से बोले—
Verse 30
यद् अहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहाद् अविक्लवः । भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यं त्वं क्षन्तुम् अर्हसि ॥
yad ahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehād aviklavaḥ | bhaktimān iti tat tāvad vākyaṃ tvaṃ kṣantum arhasi
"What I shall say, out of love and without reserve, as a devoted servant—not by way of mere courtesy—that word you must bear with.
"एक भक्त सेवक के रूप में, स्नेहवश और बिना संकोच के, न कि केवल औपचारिकता से, जो मैं कहूँगा, उस वचन को आप सहन करें।
Verse 31
कथं हि त्वद्विहीनो ऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् । तव तात वियोगेन पुत्रशोकाकुलाम् इव ॥
kathaṃ hi tvadvihīno 'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm | tava tāta viyogena putraśokākulām iva
How shall I, bereft of you, return to that city, grieving for your loss, father, as a mother for her lost son?
तात! आपसे रहित होकर मैं उस पुरी में कैसे लौटूँगा, जो आपके वियोग से पुत्र-शोक से व्याकुल माता के समान हो जाएगी?
Verse 32
सरामम् अपि तावन् मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः । विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥
sarāmam api tāvan me rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ | vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī
When the people saw the chariot bearing Rama, they could bear it; but seeing the chariot without Rama, that city will be rent asunder.
राम सहित रथ को देखकर तो लोग सह भी लेंगे, किंतु राम के बिना रथ को देखकर वह पुरी फट ही पड़ेगी।
Verse 33
दैन्यं हि नगरी गच्छेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमं रथम् । सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरम् इवाहवे ॥
dainyaṃ hi nagarī gacched dṛṣṭvā śūnyam imaṃ ratham | sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīram ivāhave
The city would fall into wretchedness, seeing this empty chariot, as an army whose hero is slain in battle, and only the charioteer remains.
इस सूने रथ को देखकर नगरी वैसी ही दीनता को प्राप्त होगी, जैसे युद्ध में अपने वीर के मारे जाने पर केवल सारथि शेष रहने वाली सेना।
Verse 34
दूरे ऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् । चिन्तयन्त्यो ऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥
dūre 'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam | cintayantyo 'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ
Thinking of you, who dwell far off yet stand before them in their minds, the people, I think, are even now made to fast, robbed of food.
दूर रहते हुए भी मन से सामने खड़े आपका चिंतन करती हुई प्रजा आज निश्चय ही निराहार हो गई होगी।
Verse 35
आर्तनादो हि यः पौरैर् मुक्तस् तद्विप्रवासने । रथस्थं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥
ārtanādo hi yaḥ paurair muktas tadvipravāsane | rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ
The cry of anguish which the townsfolk raised at your banishment—seeing me in the chariot without you, they would raise it a hundredfold.
आपके निर्वासन पर नगरवासियों ने जो आर्तनाद किया था, मुझे रथ पर आपके बिना देखकर वे उसे सौ गुना कर देंगे।
Verse 36
अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया । नीतो ऽसौ मातुलकुलं संतापं मा कृथा इति ॥
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā | nīto 'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti
And what shall I say to the queen your mother? 'Your son has been taken to his uncle's house—grieve not'? That I cannot say.
और मैं देवी, आपकी माता से क्या कहूँगा? 'आपका पुत्र मामा के घर ले जाया गया है, संताप न कीजिए'—यह मुझसे नहीं कहा जाएगा।
Verse 37
असत्यम् अपि नैवाहं ब्रूयां वचनम् ईदृशम् । कथम् अप्रियम् एवाहं ब्रूयां सत्यम् इदं वचः ॥
asatyam api naivāhaṃ brūyāṃ vacanam īdṛśam | katham apriyam evāhaṃ brūyāṃ satyam idaṃ vacaḥ
Even false I would not speak such a word; yet how shall I speak this true word, which is so bitter?
ऐसा असत्य वचन तो मैं कभी नहीं कहूँगा; किंतु यह सत्य वचन, जो इतना अप्रिय है, उसे ही मैं कैसे कहूँ?
Verse 38
मम तावन् नियोगस्थास् त्वद्बन्धुजनवाहिनः । कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥
mama tāvan niyogasthās tvadbandhujanavāhinaḥ | kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ
How shall the excellent horses, set at my charge, accustomed to bear your kinsfolk, draw the chariot bereft of you?
मेरे अधीन, आपके बंधु-बांधवों को ढोने के अभ्यस्त ये उत्तम घोड़े आपसे रहित रथ को कैसे खींचेंगे?
Verse 39
यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि । सरथो ऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्र इह त्वया ॥
yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi | saratho 'gniṃ pravekṣyāmi tyakta mātra iha tvayā
Therefore, if you will cast me off though I entreat you, I will enter the fire with my chariot, forsaken here by you.
इसलिए यदि याचना करते हुए भी मुझे आप त्याग ही देंगे, तो यहाँ आपके द्वारा त्यागा हुआ मैं रथ सहित अग्नि में प्रवेश कर जाऊँगा।
Verse 40
भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते । रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te | rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava
Whatever beings in the forest shall hinder your austerities, those I will ward off, O Raghava, with my chariot.
राघव! वन में जो भी प्राणी आपकी तपस्या में विघ्न डालेंगे, उन्हें मैं रथ के द्वारा रोक दूँगा।
Verse 41
तत् कृतेन मया प्राप्तं रथ चर्या कृतं सुखम् । आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥
tat kṛtena mayā prāptaṃ ratha caryā kṛtaṃ sukham | āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham
Through what I have done, I have gained the happiness of driving your chariot; so I hope, through you, for the happiness of dwelling in the forest.
आपके रथ के संचालन से मुझे जो सुख मिला है, वैसे ही मैं आपके साथ वनवास का सुख भी पाने की आशा करता हूँ।
Verse 42
प्रसीदेच्छामि ते ऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः । प्रीत्याभिहितम् इच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥
prasīdecchāmi te 'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ | prītyābhihitam icchāmi bhava me patyanantaraḥ
Be gracious; I wish to be at your side in the wilderness; grant it kindly—be, I pray, my close companion.
प्रसन्न हों; मैं वन में आपके समीप रहना चाहता हूँ; कृपापूर्वक यह स्वीकार करें—मेरी प्रार्थना है, आप मुझे अपना निकटवर्ती साथी बनाएँ।
Verse 43
तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan | ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmy aham
Dwelling in the forest, I will do you reverence with my head; I wholly renounce Ayodhya, yea, even the world of the gods.
वन में रहकर मैं सिर झुकाकर आपकी सेवा करूँगा; मैं अयोध्या को ही नहीं, देवलोक को भी पूर्णतः त्याग देता हूँ।
Verse 44
न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना । राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā | rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā
For that Ayodhya cannot be entered by me without you, as the capital of great Indra by one of evil deeds.
आपके बिना मुझसे वह अयोध्या वैसे ही प्रवेश नहीं की जा सकती, जैसे दुष्कर्म करने वाले से महेंद्र की राजधानी।
Verse 45
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ | paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim
This is my heart's desire, O hero: if these horses too are to dwell in the forest with you, let them render you their service and attain the highest state.
वीर! मेरी यही हार्दिक इच्छा है—यदि ये घोड़े भी आपके साथ वन में रहेंगे, तो वे आपकी सेवा करके परम गति को प्राप्त करेंगे।
Verse 46
वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः । यद् अनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ | yad anena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ
When the forest-dwelling is ended, this is my heart's wish—that in this very chariot I may bear you back again to the city.
वनवास की समाप्ति पर मेरा यही मनोरथ है कि इसी रथ से मैं आपको पुनः नगर में ले आऊँ।
Verse 47
चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । क्षणभूतानि यास्यन्ति शतशस् तु ततो ऽन्यथा ॥
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane | kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśas tu tato 'nyathā
For the fourteen years spent with you in the forest will pass as a moment; but otherwise they will pass as hundreds of years.
आपके साथ वन में बिताए ये चौदह वर्ष क्षण के समान बीत जाएँगे; किंतु अन्यथा वे सैकड़ों वर्षों के समान बीतेंगे।
Verse 48
भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि । भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुम् अर्हसि ॥
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi | bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātum arhasi
O you tender to your servants, as I stand upon the road your lord's son has taken—a devoted servant keeping to his place—you ought not to forsake me."
सेवकवत्सल! मैं अपने स्वामी के पुत्र के मार्ग पर एक भक्त सेवक के रूप में अपने स्थान पर खड़ा हूँ; आपको मुझे त्यागना उचित नहीं।"
Verse 49
एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः । रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ | rāmo bhṛtyānukampī tu sumantram idam abravīt
To him who thus, in manifold ways, dejected, entreated again and again, Rama, compassionate to his servants, said this to Sumantra:
इस प्रकार अनेक रूपों में दीन होकर बार-बार याचना करते हुए उससे सेवकों पर दया करने वाले राम ने सुमंत्र से यह कहा—
Verse 50
जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल । शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala | śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīm itaḥ
"I know your supreme devotion to me, O lover of your lord; hear now for what cause I send you hence to the city.
"स्वामिभक्त! मुझमें तुम्हारी परम भक्ति को मैं जानता हूँ; अब यह भी सुनो कि मैं तुम्हें यहाँ से नगर को किस कारण भेज रहा हूँ।
Verse 51
नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी । कैकेयी प्रत्ययं गच्छेद् इति रामो वनं गतः ॥
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī | kaikeyī pratyayaṃ gacched iti rāmo vanaṃ gataḥ
Seeing you come to the city, my younger mother Kaikeyi will gain assurance—'Rama is indeed gone to the forest.'
तुम्हें नगर में लौटा हुआ देखकर मेरी छोटी माता कैकेयी को विश्वास हो जाएगा कि 'राम सचमुच वन चले गए।'
Verse 52
परितुष्टा हि सा देवि वनवासं गते मयि । राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥
parituṣṭā hi sā devi vanavāsaṃ gate mayi | rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam
For that queen, well satisfied that I have gone to dwell in the forest, will not suspect the righteous king of being a speaker of falsehood.
मेरे वनवास में चले जाने से भली-भाँति संतुष्ट वह देवी, धर्मात्मा राजा पर मिथ्यावादी होने की आशंका नहीं करेगी।
Verse 53
एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी । भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यम् अवाप्नुयात् ॥
eṣa me prathamaḥ kalpo yad ambā me yavīyasī | bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyam avāpnuyāt
This is my first design—that my younger mother may obtain for her son a flourishing kingdom, guarded by Bharata.
यह मेरा पहला विचार है कि मेरी छोटी माता अपने पुत्र के लिए भरत के द्वारा सुरक्षित समृद्ध राज्य को प्राप्त कर ले।
Verse 54
मम प्रियार्थं राज्ञश् च सरथस् त्वं पुरीं व्रज । संदिष्टश् चासि यानर्थांस् तांस् तान् ब्रूयास् तथातथा ॥
mama priyārthaṃ rājñaś ca sarathas tvaṃ purīṃ vraja | saṃdiṣṭaś cāsi yānarthāṃs tāṃs tān brūyās tathātathā
For my pleasure and the king's, go you to the city with the chariot; and the messages with which you are charged, deliver each as it was given."
मेरी और राजा की प्रसन्नता के लिए तुम रथ सहित नगर को जाओ; और जिन संदेशों के साथ तुम भेजे जा रहे हो, उन्हें वैसे ही, जैसे कहे गए, वैसे-वैसे कहना।"
Verse 55
इत्य् उक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः । गुहं वचनम् अक्लीबं रामो हेतुमद् अब्रवीत् । जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरम् आनय ॥
ity uktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ | guhaṃ vacanam aklībaṃ rāmo hetumad abravīt | jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīram ānaya
Having spoken thus to the charioteer, and soothed him again and again, Rama said to Guha words firm and reasoned: "Making my matted locks, I shall go; bring me the milk of the banyan."
सारथि से इस प्रकार कहकर और उसे बार-बार सांत्वना देकर, राम ने गुह से दृढ़ और सयुक्तिक वचन कहे—"मैं जटा बनाकर जाऊँगा; बरगद का दूध ले आओ।"
Verse 56
तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् । लक्ष्मणस्यात्मनश् चैव रामस् तेनाकरोज् जटाः ॥
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipram upāharat | lakṣmaṇasyātmanaś caiva rāmas tenākaroj jaṭāḥ
That sap Guha quickly brought to the prince; and with it Rama made the matted locks of Lakshmana and of himself.
गुह ने वह दूध शीघ्र ही राजकुमार के पास ला दिया; और उससे राम ने लक्ष्मण की और अपनी जटाएँ बनाईं।
Verse 57
तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ । अशोभेताम् ऋषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau | aśobhetām ṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau
Then those two brothers, Rama and Lakshmana, clad in bark and bearing the circlet of matted hair, shone resplendent, like two sages.
तब वल्कल वस्त्र पहने और जटाओं का मंडल धारण किए वे दोनों भाई राम और लक्ष्मण दो ऋषियों के समान सुशोभित हुए।
Verse 58
ततो वैखानसं मार्गम् आस्थितः सहलक्ष्मणः । व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायं गुहम् अब्रवीत् ॥
tato vaikhānasaṃ mārgam āsthitaḥ sahalakṣmaṇaḥ | vratam ādiṣṭavān rāmaḥ sahāyaṃ guham abravīt
Then, taking up the way of the forest hermits, Rama with Lakshmana, having embraced the vow, said to his companion Guha:
तदनंतर वनवासी तपस्वियों के मार्ग को अपनाकर, व्रत धारण किए राम ने लक्ष्मण सहित अपने मित्र गुह से कहा—
Verse 59
अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा । भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥
apramatto bale kośe durge janapade tathā | bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam
"Be heedful, Guha, over the army, the treasury, the strongholds and the realm; for a kingdom is held to be the hardest of all things to guard."
"गुह! सेना, कोश, दुर्गों और जनपद के प्रति सावधान रहना; क्योंकि राज्य को सबसे कठिनता से रक्षा करने योग्य माना गया है।"
Verse 60
ततस् तं समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकुनन्दनः । जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥
tatas taṃ samanujñāya guham ikṣvākunandanaḥ | jagāma tūrṇam avyagraḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ
Then, taking leave of Guha, the delight of the Ikshvakus went swiftly and calmly on, with his wife and with Lakshmana.
तब गुह से विदा लेकर इक्ष्वाकुनंदन राम भार्या और लक्ष्मण सहित शीघ्र और निश्चिंत भाव से आगे चले।
Verse 61
स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावम् इक्ष्वाकुनन्दनः । तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गाम् इदं लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvam ikṣvākunandanaḥ | titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgām idaṃ lakṣmaṇam abravīt
Seeing a boat upon the river-bank, the delight of the Ikshvakus, wishing to cross the swift-flowing Ganga, said this to Lakshmana:
नदी के तट पर एक नाव देखकर वेगवती गंगा को पार करने के इच्छुक इक्ष्वाकुनंदन राम ने लक्ष्मण से यह कहा—
Verse 62
आरोह त्वं नर व्याघ्र स्थितां नावम् इमां शनैः । सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥
āroha tvaṃ nara vyāghra sthitāṃ nāvam imāṃ śanaiḥ | sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm
"Mount gently, O tiger among men, into this waiting boat; and lift in after you the high-minded Sita, taking her by the hand."
"नरव्याघ्र! खड़ी हुई इस नाव पर धीरे से चढ़ो; और मनस्विनी सीता को हाथ पकड़कर अपने पीछे चढ़ा लो।"
Verse 63
स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् । आरोप्य मैथिलीं पूर्वम् आरुरोहात्मवांस् ततः ॥
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvam apratikūlayan | āropya maithilīṃ pūrvam ārurohātmavāṃs tataḥ
He, hearing his brother's command and in nothing crossing it, first lifted in Maithili, and then the self-possessed one mounted after.
वह भाई की आज्ञा सुनकर, किसी बात में प्रतिकूल आचरण न करते हुए, पहले मैथिली को चढ़ाकर फिर स्वयं वह आत्मवान चढ़ गए।
Verse 64
अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः । ततो निषादाधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ | tato niṣādādhipatir guho jñātīn acodayat
Then the splendid elder brother of Lakshmana himself went aboard; and then the lord of the Nishadas, Guha, gave the word to his kinsmen.
तदनंतर लक्ष्मण के बड़े भाई तेजस्वी राम स्वयं चढ़े; तब निषादराज गुह ने अपने कुटुंबियों को आदेश दिया।
Verse 65
अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् । आस्थाय नावं रामस् तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham | āsthāya nāvaṃ rāmas tu codayām āsa nāvikān
Having taken leave of the charioteer Sumantra, and of Guha with his host, Rama, embarked in the boat, urged on the boatmen.
सुमंत्र से और सेना सहित उस गुह से विदा लेकर, नाव पर चढ़े राम ने मल्लाहों को चलने की प्रेरणा दी।
Verse 66
ततस् तैश् चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता । शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलम् अत्यगात् ॥
tatas taiś coditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā | śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilam atyagāt
Then that boat, urged on by them, steadied by the helmsman, driven by the sweep of the goodly oars, swiftly passed over the water.
तब उनके द्वारा प्रेरित, कर्णधार के द्वारा संभाली, उत्तम पतवारों के वेग से चलाई हुई वह नाव शीघ्र ही जल को पार कर गई।
Verse 67
मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास् त्व् अनिन्दिता । वैदेही प्राञ्जलिर् भूत्वा तां नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyās tv aninditā | vaidehī prāñjalir bhūtvā tāṃ nadīm idam abravīt
Reaching the midst of the Bhagirathi, the blameless Vaidehi, with hands joined, spoke thus to that river:
भागीरथी के मध्य में पहुँचकर निर्दोष वैदेही ने हाथ जोड़कर उस नदी से यह कहा—
Verse 68
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः । निदेशं पालयत्व् एनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ | nideśaṃ pālayatv enaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ
"May this son of the wise King Dasharatha keep his vow, guarded by you, O Ganga.
"हे गंगे! बुद्धिमान महाराज दशरथ के ये पुत्र आपके द्वारा रक्षित होकर अपने व्रत का पालन करें।
Verse 69
चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्य् उष्य कानने । भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇy uṣya kānane | bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati
Having dwelt fourteen whole years in the forest, with his brother and with me, he will return again.
वन में पूरे चौदह वर्ष बिताकर, अपने भाई और मेरे साथ, वे पुनः लौट आएँगे।
Verse 70
ततस् त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनर् आगता । यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धये ॥
tatas tvāṃ devi subhage kṣemeṇa punar āgatā | yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhaye
Then, come back safe, O blessed goddess, in gladness I shall worship you, O Ganga, for the fulfilment of all my desires.
हे सौभाग्यवती देवी गंगे! तब सकुशल लौटकर, प्रसन्न होकर, अपनी समस्त कामनाओं की पूर्ति के लिए मैं आपकी पूजा करूँगी।
Verse 71
त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकं समीक्षसे । भार्या चोदधिराजस्य लोके ऽस्मिन् संप्रदृश्यसे ॥
tvaṃ hi tripathagā devi brahma lokaṃ samīkṣase | bhāryā codadhirājasya loke 'smin saṃpradṛśyase
For you, O goddess who flow by three paths, look upon the world of Brahma; and you are seen in this world as the consort of the king of the ocean.
देवी! आप तीन मार्गों से बहती हैं और ब्रह्मलोक का दर्शन करती हैं; तथा इस लोक में समुद्रराज की पत्नी के रूप में दिखाई देती हैं।
Verse 72
सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने । प्राप्त राज्ये नरव्याघ्र शिवेन पुनर् आगते ॥
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane | prāpta rājye naravyāghra śivena punar āgate
Therefore I salute you, O goddess, and praise you, O fair one; when the tiger among men, come safely back, has gained the kingdom,
शोभने! इसलिए मैं आपको नमस्कार करती हूँ और आपकी स्तुति करती हूँ; जब ये नरव्याघ्र सकुशल लौटकर राज्य को प्राप्त कर लेंगे,
Verse 73
गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्य् अन्नं च पेशलम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇy annaṃ ca peśalam | brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā
I shall give to the Brahmins hundreds of thousands of cows, and garments, and dainty food, to do you pleasure."
तब आपको प्रसन्न करने की इच्छा से मैं ब्राह्मणों को लाखों गौएँ, वस्त्र और सुस्वादु अन्न दान करूँगी।"
Verse 74
तथा संभाषमाणा सा सीता गङ्गाम् अनिन्दिता । दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रम् एवाभ्युपागमत् ॥
tathā saṃbhāṣamāṇā sā sītā gaṅgām aninditā | dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipram evābhyupāgamat
So speaking to the Ganga, the blameless Sita, skilful of speech, soon reached the southern bank upon the south.
इस प्रकार गंगा से बातें करती हुई वाक्चतुर, निर्दोष सीता दक्षिण की ओर शीघ्र ही दक्षिणी तट पर जा पहुँचीं।
Verse 75
तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः । प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परंतपः ॥
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ | prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca paraṃtapaḥ
Having reached the bank and left the boat, that bull among men, the scorcher of foes, set forth, with his brother and with Vaidehi.
तट पर पहुँचकर और नाव को छोड़कर वे शत्रुतापन नरश्रेष्ठ अपने भाई और वैदेही के साथ आगे चल पड़े।
Verse 76
अथाब्रवीन् महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् । अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्छतु ॥
athābravīn mahābāhuḥ sumitrānandavardhanam | agrato gaccha saumitre sītā tvām anugacchatu
Then the mighty-armed one said to Saumitri, increaser of Sumitra's joy: "Go in front, O Saumitri; let Sita follow you.
तब महाबाहु राम ने सुमित्रा के आनंद को बढ़ाने वाले सौमित्रि से कहा—"सौमित्रे! तुम आगे चलो; सीता तुम्हारे पीछे चले।
Verse 77
पृष्ठतो ऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् । अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥
pṛṣṭhato 'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan | adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati
Behind I shall go, guarding both you and Sita; for today Vaidehi will learn the hardship of forest-dwelling."
मैं तुम्हारी और सीता की रक्षा करता हुआ पीछे चलूँगा; क्योंकि आज वैदेही वनवास के दुःख को जानेगी।"
Verse 78
गतं तु गङ्गापरपारम् आशु; रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य । अध्वप्रकर्षाद् विनिवृत्तदृष्टिर्; मुमोच बाष्पं व्यथितस् तपस्वी ॥
gataṃ tu gaṅgāparapāram āśu; rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya | adhvaprakarṣād vinivṛttadṛṣṭir; mumoca bāṣpaṃ vyathitas tapasvī
Gazing steadily after Rama, who had swiftly crossed to the farther bank of the Ganga, Sumantra, at the length of the road his sight turned back, grieving, the poor man let fall his tears.
गंगा के उस पार शीघ्र ही चले गए राम को निरंतर देखते हुए सुमंत्र, मार्ग की दूरी बढ़ जाने से जब दृष्टि लौट आई, तब वह बेचारा तपस्वी व्यथित होकर आँसू बहाने लगा।
Verse 79
तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्; वराहम् ऋश्यं पृषतं महारुरुम् । आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ; वासाय काले ययतुर् वनस्पतिम् ॥
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān; varāham ṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum | ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau; vāsāya kāle yayatur vanaspatim
Then those two, having slain there four great beasts—a boar, an antelope, a spotted deer, and a great ruru deer—and quickly taking the clean flesh, hungry, went at the proper hour to a forest tree for their lodging.
तब उन दोनों ने वहाँ चार बड़े पशुओं—सूअर, ऋष्य (नीलगाय), चितकबरे मृग और बड़े रुरु मृग—को मारकर, पवित्र मांस को शीघ्र ले लिया और भूखे होने के कारण ठहरने के लिए उचित समय पर एक वनस्पति के पास गए।