Sarga 45
Ayodhya Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तं जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् । गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
taṃ jāgratam adambhena bhrātur arthāya lakṣmaṇam | guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyam abravīt
To the scion of Raghu, who without guile kept watch for his brother's sake, Guha, burning with grief, spoke these words.
rāghavaṃ here denotes Lakshmana, also a scion of Raghu; Guha addresses him (he is called rājaputra in the next verse).
भाई के लिए निष्कपट भाव से जागते हुए उन रघुनंदन लक्ष्मण से संताप से संतप्त गुह ने यह वचन कहा—
Verse 2
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥
iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā | pratyāśvasihi sādhv asyāṃ rājaputra yathāsukham
"Here, dear one, is a soft couch prepared for you; rest well upon it, O prince, at your ease.
"तात! यह आपके लिए सुखद शय्या तैयार की गई है; राजकुमार! आप इस पर सुखपूर्वक भली-भाँति विश्राम कीजिए।
Verse 3
उचितो ऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः । गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥
ucito 'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ | guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām
All these men of mine are used to hardships; you are used to comfort; we shall keep watch through the night to guard Kakutstha.
ये मेरे सब लोग कष्ट सहने के अभ्यस्त हैं, और आप सुख भोगने के योग्य हैं; काकुत्स्थ राम की रक्षा के लिए हम रात भर जागेंगे।
Verse 4
न हि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश् चन । ब्रवीम्य् एतद् अहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥
na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaś cana | bravīmy etad ahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape
For there is none upon earth dearer to me than Rama; this I say in truth, and by that truth I swear to you.
इस पृथ्वी पर राम से बढ़कर मुझे कोई प्रिय नहीं है; यह मैं सत्य कहता हूँ और उसी सत्य की आपको शपथ दिलाता हूँ।
Verse 5
अस्य प्रसादाद् आशंसे लोके ऽस्मिन् सुमहद् यशः । धर्मावाप्तिं च विपुलाम् अर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥
asya prasādād āśaṃse loke 'smin sumahad yaśaḥ | dharmāvāptiṃ ca vipulām arthāvāptiṃ ca kevalām
By his grace I hope, in this world, for great renown, for the ample winning of righteousness, and for the winning of wealth absolute.
उनकी कृपा से मैं इस लोक में महान यश, धर्म की विपुल प्राप्ति और विशुद्ध अर्थ की प्राप्ति की आशा करता हूँ।
Verse 6
सो ऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह ॥
so 'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā | rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha
So I, bow in hand, together with my kinsfolk on every side, shall guard my dear friend Rama as he sleeps with Sita.
इसलिए मैं धनुष हाथ में लिए, चारों ओर अपने बंधुओं सहित, अपने प्रिय मित्र राम की, जो सीता के साथ सो रहे हैं, रक्षा करूँगा।
Verse 7
न हि मे ऽविदितं किं चिद् वने ऽस्मिंश् चरतः सदा । चतुरङ्गं ह्य् अपि बलं सुमहत् प्रसहेमहि ॥
na hi me 'viditaṃ kiṃ cid vane 'smiṃś carataḥ sadā | caturaṅgaṃ hy api balaṃ sumahat prasahemahi
For there is nothing unknown to me in this forest, where I ever roam; even a great army of four divisions we could withstand."
इस वन में, जहाँ मैं सदा विचरता हूँ, मुझसे कुछ भी अज्ञात नहीं; हम तो बहुत बड़ी चतुरंगिणी सेना का भी सामना कर सकते हैं।"
Verse 8
लक्ष्मणस् तं तदोवाच रक्ष्यमाणास् त्वयानघ । नात्र भीता वयं सर्वे धर्मम् एवानुपश्यता ॥
lakṣmaṇas taṃ tadovāca rakṣyamāṇās tvayānagha | nātra bhītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā
Lakshmana then said to him: "Guarded by you, O sinless one, who look only to righteousness, we are all here unafraid.
तब लक्ष्मण ने उससे कहा—"निष्पाप! केवल धर्म की ओर देखने वाले आपके द्वारा रक्षित होकर हम सभी यहाँ निर्भय हैं।
Verse 9
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया । शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥
kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā | śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā
But how, when the son of Dasharatha lies upon the ground with Sita, could sleep be won by me, or life, or any comforts?
किंतु जब दशरथनंदन सीता के साथ भूमि पर सो रहे हों, तब मुझे नींद, जीवन अथवा सुख कैसे प्राप्त हो सकते हैं?
Verse 10
यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि । तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥
yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi | taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā
He who cannot be withstood in battle by all the gods and asuras—behold him lying at ease upon the grass with Sita.
जिसे युद्ध में समस्त देवता और असुर भी परास्त नहीं कर सकते, उसी को देखिए, जो सीता के साथ घास पर सुखपूर्वक लेटा हुआ है।
Verse 11
यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैश् च परिश्रमैः । एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥
yo mantra tapasā labdho vividhaiś ca pariśramaiḥ | eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ
He who was won by mantra and austerity and by manifold toils, the one son of Dasharatha, who bears his likeness, of excellent marks—
जो मंत्र, तप और नाना प्रकार के परिश्रमों से प्राप्त हुआ, दशरथ का वह एकमात्र पुत्र, जो अपने पिता के समान उत्तम लक्षणों वाला है—
Verse 12
अस्मिन् प्रव्रजितो राजा न चिरं वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥
asmin pravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati | vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati
with him gone into exile, the king will not live long; the earth will surely, and soon, be widowed.
उसके वनवास चले जाने पर राजा अधिक समय तक जीवित न रहेंगे; निश्चय ही पृथ्वी शीघ्र ही विधवा हो जाएगी।
Verse 13
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः । निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम् ॥
vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ | nirghoṣoparataṃ tāta manye rājaniveśanam
Having cried their great cry, the women are now still, worn out with their toil; silent too, I think, dear one, is the king's palace, its clamour hushed.
तात! बड़े जोर से रो चुकने पर अब थकी हुई स्त्रियाँ शांत हो गई होंगी; मैं समझता हूँ कि राजभवन भी अपना कोलाहल बंद होकर नीरव हो गया होगा।
Verse 14
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीम् इमाम् ॥
kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama | nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīm imām
Kausalya and the king, and likewise my own mother—I have no hope that all of these will live through this night.
कौसल्या, राजा और इसी प्रकार मेरी माता—मुझे आशा नहीं कि ये सब इस रात को जीवित रह सकेंगे।
Verse 15
जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया । तद् दुःखं यत् तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥
jīved api hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā | tad duḥkhaṃ yat tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati
My mother might indeed live, in her regard for Shatrughna; but the grief is this—that Kausalya, who bore a hero, will perish.
मेरी माता तो शत्रुघ्न की ओर देखकर शायद जीवित रह जाए; किंतु दुःख तो यह है कि वीर को जन्म देने वाली कौसल्या नष्ट हो जाएँगी।
Verse 16
अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा । राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥
anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā | rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati
That city, thronged with devoted folk, bringing the joy of pleasant sights, now steeped in the king's calamity, will perish.
अनुरक्त जनों से भरी, सुखद दृश्य से प्रिय लगने वाली वह नगरी अब राजा के संकट में डूबकर नष्ट हो जाएगी।
Verse 17
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् । राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥
atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham | rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati
My father, having failed to attain his long-cherished desire—he who has not set Rama upon the throne—will perish.
अपने चिरसंचित मनोरथ को पूर्ण न कर पाने वाले, राम को राज्य पर न बैठा पाने वाले मेरे पिता नष्ट हो जाएँगे।
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते । प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hy upasthite | pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam
When that time is come, those who have attained their ends will perform for the dead king all the funeral rites of the lord of the earth.
वह समय आने पर अपने प्रयोजन सिद्ध कर चुके लोग मृत राजा का सब अंत्येष्टि-कार्यों के साथ संस्कार करेंगे।
Verse 19
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् । हर्म्यप्रासादसंपन्नां गणिकावरशोभिताम् ॥
ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām | harmyaprāsādasaṃpannāṃ gaṇikāvaraśobhitām
With its fair squares and its well-laid great roads, abounding in mansions and palaces, graced by its choicest courtesans,
रमणीय चौराहों वाली, भली-भाँति विभक्त राजमार्गों वाली, अट्टालिकाओं और प्रासादों से संपन्न, श्रेष्ठ गणिकाओं से सुशोभित,
Verse 20
रथाश्वगजसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् । सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥
rathāśvagajasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām | sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām
thronged with chariots, horses and elephants, resounding with the blare of trumpets, filled with every blessing, crowded with glad and well-fed folk,
रथों, घोड़ों और हाथियों से भरी, तुरही की ध्वनि से गूँजती, समस्त कल्याणों से परिपूर्ण, हर्षित और हृष्ट-पुष्ट जनों से भरी,
Verse 21
आरामोद्यानसंपन्नां समाजोत्सवशालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर् मम ॥
ārāmodyānasaṃpannāṃ samājotsavaśālinīm | sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ pitur mama
rich in pleasure-grounds and gardens, bright with assemblies and festivals—will they ever again move happily through the capital of my father?
बगीचों और उद्यानों से संपन्न, सभाओं और उत्सवों से सुशोभित मेरे पिता की राजधानी में क्या वे लोग फिर कभी सुखपूर्वक विचर सकेंगे?
Verse 22
अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् । निवृत्ते वनवासे ऽस्मिन्न् अयोध्यां प्रविशेमहि ॥
api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam | nivṛtte vanavāse 'sminn ayodhyāṃ praviśemahi
Shall we, together with him of true promise, in health, when this forest-dwelling is ended, enter Ayodhya again?"
क्या हम इस वनवास की समाप्ति पर, सत्यप्रतिज्ञ राम के साथ कुशलपूर्वक फिर अयोध्या में प्रवेश कर सकेंगे?"
Verse 23
परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः । तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥
paridevayamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ | tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata
As the great-souled prince, stricken with grief, stood thus lamenting, the night wore away.
दुःख से पीड़ित होकर इस प्रकार विलाप करते हुए खड़े उन महात्मा राजकुमार की वह रात बीत गई।
Verse 24
तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते; नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद् गुहः । मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो; ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥
tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite; narendraputre gurusauhṛdād guhaḥ | mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito; jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ
As the prince, devoted to the welfare of the people, spoke truly thus, Guha, out of the deep affection of a kinsman, oppressed with distress, shed tears, afflicted like a fevered elephant racked with pain.
इस प्रकार प्रजा के हित में तत्पर राजकुमार के सत्य वचन कहते समय, गुह गहन बांधव-स्नेह के कारण, संकट से पीड़ित होकर, ज्वर से आतुर व्यथित हाथी के समान आँसू बहाने लगा।