Sarga 44
Ayodhya Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः । आससाद महाबाहुः शृङ्गवेरपुरं प्रति ॥
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ | āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgaverapuraṃ prati
Having traversed the broad and lovely Kosalas, the elder brother of Lakshmana, the mighty-armed, drew near to Shringaverapura.
विशाल और रमणीय कोसल देश को पार करके लक्ष्मण के बड़े भाई महाबाहु राम शृंगवेरपुर के निकट पहुँचे।
Verse 2
तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयाम् अशैवलाम् । ददर्श राघवो गङ्गां पुण्याम् ऋषिनिसेविताम् ॥
tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyām aśaivalām | dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyām ṛṣinisevitām
There Raghava beheld the holy Ganga, the heavenly one that flows by three paths, with auspicious water and free of weeds, frequented by the sages—
वहाँ राघव ने तीन मार्गों से बहने वाली, पवित्र जल वाली, शैवाल से रहित, ऋषियों से सेवित पुण्यमयी दिव्य गंगा को देखा—
Verse 3
हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् । शिंशुमरैश् च नक्रैश् च भुजंगैश् च निषेविताम् ॥
haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām | śiṃśumaraiś ca nakraiś ca bhujaṃgaiś ca niṣevitām
resounding with swans and cranes, warbling with ruddy sheldrakes, haunted by crocodiles and alligators and serpents.
जो हंसों और सारसों से गूँज रही थी, चकवों से कूजित थी, तथा घड़ियालों, मगरों और सर्पों से सेवित थी।
Verse 4
ताम् ऊर्मिकलिलावर्ताम् अन्ववेक्ष्य महारथः । सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इहैवाद्य वसामहे ॥
tām ūrmikalilāvartām anvavekṣya mahārathaḥ | sumantram abravīt sūtam ihaivādya vasāmahe
Looking upon her, full of waves and whirlpools, the great car-warrior said to Sumantra the charioteer: "Here let us dwell today.
लहरों और भँवरों से भरी उस गंगा को देखकर महारथी राम ने सूत सुमंत्र से कहा—"आज हम यहीं ठहरें।
Verse 5
अविदूराद् अयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् । सुमहान् इङ्गुदीवृक्षो वसामो ऽत्रैव सारथे ॥
avidūrād ayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān | sumahān iṅgudīvṛkṣo vasāmo 'traiva sārathe
Not far from the river there is a great ingudi tree with many flowers and young shoots; here let us dwell, O charioteer."
सारथि! नदी से थोड़ी ही दूर पर अनेक फूलों और कोंपलों से युक्त यह बहुत बड़ा इंगुदी वृक्ष है; हम यहीं विश्राम करें।"
Verse 6
लक्षणश् च सुमन्त्रश् च बाढम् इत्य् एव राघवम् । उक्त्वा तम् इङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर् हयैः ॥
lakṣaṇaś ca sumantraś ca bāḍham ity eva rāghavam | uktvā tam iṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayatur hayaiḥ
Lakshmana and Sumantra, saying "So be it" to Raghava, then went up to that ingudi tree with the horses.
लक्ष्मण और सुमंत्र राघव से "बहुत अच्छा" कहकर, घोड़ों सहित उस इंगुदी वृक्ष के पास गए।
Verse 7
रामो ऽभियाय तं रम्यं वृक्षम् इक्ष्वाकुनन्दनः । रथाद् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥
rāmo 'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣam ikṣvākunandanaḥ | rathād avātarat tasmāt sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ
Rama, delight of the Ikshvakus, coming to that lovely tree, alighted from the chariot, with his wife and with Lakshmana.
इक्ष्वाकुनंदन राम उस रमणीय वृक्ष के पास आकर भार्या और लक्ष्मण सहित उस रथ से उतर पड़े।
Verse 8
सुमन्त्रो ऽप्य् अवतीर्यैव मोचयित्वा हयोत्तमान् । वृक्षमूलगतं रामम् उपतस्थे कृताञ्जलिः ॥
sumantro 'py avatīryaiva mocayitvā hayottamān | vṛkṣamūlagataṃ rāmam upatasthe kṛtāñjaliḥ
Sumantra too, alighting and loosing the excellent horses, stood with hands joined, waiting upon Rama at the foot of the tree.
सुमंत्र भी उतरकर, उत्तम घोड़ों को खोलकर, वृक्ष की जड़ के पास बैठे राम के समीप हाथ जोड़े खड़े हो गए।
Verse 9
तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा । निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश् चेति विश्रुतः ॥
tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā | niṣādajātyo balavān sthapatiś ceti viśrutaḥ
There was there a king named Guha, Rama's friend dear as his own self, of the Nishada race, strong, and renowned as the chief of the woodsmen.
वहाँ गुह नामक एक राजा था, जो राम का अपने प्राणों के समान प्रिय मित्र, निषाद जाति का, बलवान और वनवासियों का प्रमुख होने से विख्यात था।
Verse 10
स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयम् आगतम् । वृद्धैः परिवृतो ऽमात्यैर् ज्ञातिभिश् चाप्य् उपागतः ॥
sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayam āgatam | vṛddhaiḥ parivṛto 'mātyair jñātibhiś cāpy upāgataḥ
He, hearing that Rama, that tiger among men, had come into his domain, came up, surrounded by his aged ministers and his kinsfolk.
वह पुरुषव्याघ्र राम के अपने राज्य में आने की बात सुनकर अपने वृद्ध मंत्रियों और बंधु-बांधवों से घिरा हुआ वहाँ आया।
Verse 11
ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूराद् अवस्थितम् । सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद् गुहेन सः ॥
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrād avasthitam | saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchad guhena saḥ
Then, seeing the lord of the Nishadas standing at a distance, Rama, with Saumitri, went to meet Guha.
तब दूर खड़े निषादराज को देखकर राम सौमित्रि के साथ गुह से मिलने गए।
Verse 12
तम् आर्तः संपरिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् । यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते ॥
tam ārtaḥ saṃpariṣvajya guho rāghavam abravīt | yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te
Embracing Raghava in his distress, Guha said to him: "This place is yours even as Ayodhya; what can I do for you, O Rama?"
आर्त होकर गुह ने राघव का आलिंगन करके उनसे कहा—"राम! जैसे अयोध्या है, वैसे ही यह स्थान भी आपका है; मैं आपके लिए क्या करूँ?"
Verse 13
ततो गुणवदन्नाद्यम् उपादाय पृथग्विधम् । अर्घ्यं चोपानयत् क्षिप्रं वाक्यं चेदम् उवाच ह ॥
tato guṇavadannādyam upādāya pṛthagvidham | arghyaṃ copānayat kṣipraṃ vākyaṃ cedam uvāca ha
Then, having fetched excellent and varied food of many kinds, he quickly brought the honorific offering and spoke these words:
तदनंतर अनेक प्रकार का उत्तम खाद्य-पदार्थ लाकर उसने शीघ्र ही अर्घ्य अर्पित किया और यह वचन कहा—
Verse 14
स्वागतं ते महाबाहो तवेयम् अखिला मही । वयं प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥
svāgataṃ te mahābāho taveyam akhilā mahī | vayaṃ preṣyā bhavān bhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ
"Welcome to you, O mighty-armed; this whole land is yours. We are your servants, you our lord; rule our kingdom, as is fitting.
"महाबाहो! आपका स्वागत है; यह समस्त भूमि आपकी ही है। हम सेवक हैं, आप स्वामी; आप हमारे राज्य पर भली-भाँति शासन कीजिए।
Verse 15
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदम् उपस्थितम् । शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ॥
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedam upasthitam | śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te
Here is food to chew, to eat, to drink and to lick; and choice couches, and fodder too for your horses."
यह चबाने, खाने, पीने और चाटने योग्य भोजन उपस्थित है; और उत्तम शय्याएँ हैं, तथा आपके घोड़ों के लिए चारा भी है।"
Verse 16
गुहम् एव ब्रुवाणं तं राघवः प्रत्युवाच ह । अर्चिताश् चैव हृष्टाश् च भवता सर्वथा वयम् ॥
guham eva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha | arcitāś caiva hṛṣṭāś ca bhavatā sarvathā vayam
To Guha speaking thus Raghava answered: "We are in every way honoured and gladdened by you—
इस प्रकार कहते हुए उस गुह से राघव ने उत्तर दिया—"आपके द्वारा हम सब प्रकार से सम्मानित और प्रसन्न हुए हैं—
Verse 17
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेहसंदर्शनेन च । भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
padbhyām abhigamāc caiva snehasaṃdarśanena ca | bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayan vākyam abravīt
by your coming to us on foot and by your show of affection." Pressing him with his handsome, shapely arms, he spoke these words:
पैदल चलकर हमारे पास आने से और अपने स्नेह के प्रदर्शन से।" फिर अपनी सुंदर, सुगठित भुजाओं से उसे आलिंगन में भरते हुए वे यह वचन बोले—
Verse 18
दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः । अपि ते कूशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥
diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ | api te kūśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca
"By good fortune I behold you, Guha, in health, with your kinsfolk; is it well, too, with your realm, your friends and your wealth?
"गुह! सौभाग्य से मैं तुम्हें बंधुओं सहित निरोग देख रहा हूँ; तुम्हारे राज्य में, मित्रों में और धन में भी कुशल तो है न?
Verse 19
यत् त्व् इदं भवता किं चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् । सर्वं तद् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥
yat tv idaṃ bhavatā kiṃ cit prītyā samupakalpitam | sarvaṃ tad anujānāmi na hi varte pratigrahe
But all this that you have kindly made ready—all of it I decline, for I am not in the way of accepting gifts.
किंतु जो कुछ यह तुमने प्रेमपूर्वक जुटाया है, उस सबको मैं अस्वीकार करता हूँ; क्योंकि मैं दान ग्रहण करने की स्थिति में नहीं हूँ।
Verse 20
कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम् । विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥
kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām | viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram
Know me to be clad in kusha-grass and deerskin, living on fruits and roots, intent upon righteousness, an ascetic ranging the forest.
मुझे कुश और मृगचर्म धारण किए, फल-मूल का आहार करने वाला, धर्म में तत्पर, वन में विचरने वाला तपस्वी समझो।
Verse 21
अश्वानां खादनेनाहम् अर्थी नान्येन केन चित् । एतावतात्रभवता भविष्यामि सुपूजितः ॥
aśvānāṃ khādanenāham arthī nānyena kena cit | etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ
I have need only of fodder for the horses, and of nothing else; by this much from your honour I shall be well honoured.
मुझे केवल घोड़ों के चारे की आवश्यकता है, और किसी वस्तु की नहीं; इतने ही से आप-जैसे महानुभाव के द्वारा मैं भली-भाँति सम्मानित हो जाऊँगा।
Verse 22
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे । एतैः सुविहितैर् अश्वैर् भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥
ete hi dayitā rājñaḥ pitur daśarathasya me | etaiḥ suvihitair aśvair bhaviṣyāmy aham arcitaḥ
For these horses are dear to the king, my father Dasharatha; cared for well, these steeds will be my honouring."
क्योंकि ये घोड़े मेरे पिता राजा दशरथ को प्रिय हैं; इनकी भली-भाँति सेवा हो जाने से ही मेरा सम्मान हो जाएगा।"
Verse 23
अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सो ऽन्वशात् । गुहस् तत्रैव पुरुषांस् त्वरितं दीयताम् इति ॥
aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so 'nvaśāt | guhas tatraiva puruṣāṃs tvaritaṃ dīyatām iti
Then Guha charged his men there: "Let drink and fodder for the horses be given quickly."
तब गुह ने वहीं अपने लोगों को आदेश दिया—"घोड़ों के लिए जल और चारा शीघ्र दिया जाए।"
Verse 24
ततश् चीरोत्तरासङ्गः संध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । जलम् एवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम् ॥
tataś cīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyām anvāsya paścimām | jalam evādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam
Then, wearing his bark garment as his upper robe, having worshipped the evening twilight, he took for his meal only the water that Lakshmana himself brought.
फिर वल्कल को उत्तरीय के रूप में धारण किए, संध्या-वंदन करके, राम ने भोजन के रूप में केवल वह जल ग्रहण किया, जिसे लक्ष्मण स्वयं ले आए थे।
Verse 25
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः । सभार्यस्य ततो ऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षम् उपाश्रितः ॥
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ | sabhāryasya tato 'bhyetya tasthau vṛkṣam upāśritaḥ
As he lay upon the ground with his wife, Lakshmana, having washed his feet, then withdrew and stood leaning against a tree.
भार्या सहित भूमि पर लेटे हुए राम के चरण धोकर लक्ष्मण तदनंतर हटकर एक वृक्ष का सहारा लेकर खड़े हो गए।
Verse 26
गुहो ऽपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् । अन्वजाग्रत् ततो रामम् अप्रमत्तो धनुर्धरः ॥
guho 'pi saha sūtena saumitrim anubhāṣayan | anvajāgrat tato rāmam apramatto dhanurdharaḥ
And Guha too, with the charioteer, conversing with Saumitri, bow in hand and vigilant, kept watch over Rama.
गुह भी सूत के साथ सौमित्रि से बातें करते हुए, धनुष हाथ में लिए, सावधान होकर राम के पास जागते हुए पहरा देते रहे।
Verse 27
तथा शयानस्य ततो ऽस्य धीमतो; यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः । अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा; तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥
tathā śayānasya tato 'sya dhīmato; yaśasvino dāśarather mahātmanaḥ | adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā; tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī
As that wise and glorious great soul, the son of Dasharatha, who had never known sorrow and was used to comfort, lay thus, the night passed slowly over him.
इस प्रकार लेटे हुए उस बुद्धिमान, यशस्वी, दुःख को कभी न जानने वाले, सुख भोगने योग्य महात्मा दशरथनंदन की वह रात धीरे-धीरे बीत गई।