Sarga 43
Ayodhya Kanda
15 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामो ऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महद् अन्तरम् । जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुर् आज्ञाम् अनुस्मरन् ॥
rāmo 'pi rātriśeṣeṇa tenaiva mahad antaram | jagāma puruṣavyāghraḥ pitur ājñām anusmaran
Rama too, that tiger among men, journeyed that long stage in the remainder of the night, remembering his father's command.
पुरुषव्याघ्र राम भी पिता की आज्ञा का स्मरण करते हुए रात के शेष भाग में उसी रथ से वह लंबा मार्ग तय कर गए।
Verse 2
तथैव गच्छतस् तस्य व्यपायाद् रजनी शिवा । उपास्य स शिवां संध्यां विषयान्तं व्यगाहत ॥
tathaiva gacchatas tasya vyapāyād rajanī śivā | upāsya sa śivāṃ saṃdhyāṃ viṣayāntaṃ vyagāhata
As he went on, the auspicious night passed away. Having worshipped the holy twilight, he plunged into the border of the realm.
इस प्रकार चलते हुए उनकी वह मंगलमयी रात बीत गई। पवित्र संध्या की उपासना करके उन्होंने राज्य की सीमा में प्रवेश किया।
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमांस् तान् पुष्पितानि वनानि च । पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रं शरैर् इव हयोत्तमैः ॥
grāmān vikṛṣṭasīmāṃs tān puṣpitāni vanāni ca | paśyann atiyayau śīghraṃ śarair iva hayottamaiḥ
Beholding villages with their outlying fields, and the flowering woodlands, he passed swiftly on, borne by his excellent horses like arrows.
दूर-दूर तक फैली खेती वाले उन गाँवों और फूले हुए वनों को देखते हुए वे उत्तम घोड़ों के द्वारा बाणों के समान तेजी से आगे बढ़ गए।
Verse 4
शृण्वन् वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् । राजानं धिग् दशरथं कामस्य वशम् आगतम् ॥
śṛṇvan vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām | rājānaṃ dhig daśarathaṃ kāmasya vaśam āgatam
He heard the words of the men who dwelt in the village-settlements: "Shame on King Dasharatha, who has fallen under the power of desire!
वे गाँवों की बस्तियों में रहने वाले मनुष्यों के ये वचन सुनते जा रहे थे—"कामना के वश में पड़े राजा दशरथ को धिक्कार है!
Verse 5
हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी । तीक्ष्णा संभिन्नमर्यादा तीक्ष्णे कर्मणि वर्तते ॥
hā nṛśaṃsādya kaikeyī pāpā pāpānubandhinī | tīkṣṇā saṃbhinnamaryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate
Alas, cruel is Kaikeyi today, wicked, bound to evil, hard of heart, who has broken all bounds and sets herself to a cruel deed,
हाय! आज कैकेयी कितनी क्रूर है, पापिनी, पाप में लगी हुई, कठोर हृदय वाली, जो समस्त मर्यादा तोड़कर इस कठोर कार्य में प्रवृत्त हुई है,
Verse 6
या पुत्रम् ईदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् । वन वासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशम् अतन्द्रितम् ॥
yā putram īdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam | vana vāse mahāprājñaṃ sānukrośam atandritam
who banishes to dwell in the forest such a righteous son of the king, greatly wise, compassionate and untiring."
जो राजा के ऐसे धर्मात्मा, परम बुद्धिमान, दयालु और आलस्यरहित पुत्र को वन में निवास के लिए निर्वासित कर रही है।"
Verse 7
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् । शृण्वन्न् अतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः ॥
etā vāco manuṣyāṇāṃ grāmasaṃvāsavāsinām | śṛṇvann atiyayau vīraḥ kosalān kosaleśvaraḥ
These words of the men dwelling in the village-settlements the hero heard as he passed through the Kosalas, that lord of the Kosalas.
गाँवों की बस्तियों में रहने वाले मनुष्यों के इन वचनों को सुनते हुए कोसलेश्वर वीर राम कोसल देश से आगे बढ़ते गए।
Verse 8
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम् । उत्तीर्याभिमुखः प्रायाद् अगस्त्याध्युषितां दिशम् ॥
tato vedaśrutiṃ nāma śivavārivahāṃ nadīm | uttīryābhimukhaḥ prāyād agastyādhyuṣitāṃ diśam
Then, crossing the river named Vedashruti, which bears auspicious water, he went on toward the quarter that Agastya had hallowed.
तदनंतर पवित्र जल वहन करने वाली वेदश्रुति नामक नदी को पार करके वे अगस्त्य के द्वारा सेवित दिशा की ओर आगे बढ़े।
Verse 9
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम् । गोमतीं गोयुतानूपाम् अतरत् सागरंगमाम् ॥
gatvā tu suciraṃ kālaṃ tataḥ śītajalāṃ nadīm | gomatīṃ goyutānūpām atarat sāgaraṃgamām
Having gone a long while, he then crossed the cool-watered Gomati, with its meadows thronged by cattle, flowing to the sea.
बहुत समय तक चलने के पश्चात उन्होंने शीतल जल वाली, गायों के समूहों से भरे कछारों वाली, समुद्र की ओर बहने वाली गोमती नदी को पार किया।
Verse 10
गोमतीं चाप्य् अतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर् हयैः । मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥
gomatīṃ cāpy atikramya rāghavaḥ śīghragair hayaiḥ | mayūrahaṃsābhirutāṃ tatāra syandikāṃ nadīm
And crossing the Gomati with his swift-going horses, Raghava passed over the Syandika river, loud with peacocks and swans.
गोमती को भी पार करके राघव ने अपने शीघ्रगामी घोड़ों के द्वारा, मोरों और हंसों की ध्वनि से गूँजती स्यंदिका नदी को पार किया।
Verse 11
स महीं मनुना राज्ञा दत्ताम् इक्ष्वाकवे पुरा । स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीम् अन्वदर्शयत् ॥
sa mahīṃ manunā rājñā dattām ikṣvākave purā | sphītāṃ rāṣṭrāvṛtāṃ rāmo vaidehīm anvadarśayat
That land, teeming and girt with realms, given of old by King Manu to Ikshvaku, Rama pointed out to Vaidehi.
पूर्वकाल में राजा मनु के द्वारा इक्ष्वाकु को दी हुई, समृद्ध और अनेक राष्ट्रों से घिरी उस भूमि को राम ने वैदेही को दिखाया।
Verse 12
सूत इत्य् एव चाभाष्य सारथिं तम् अभीक्ष्णशः । हंसमत्तस्वरः श्रीमान् उवाच पुरुषर्षभः ॥
sūta ity eva cābhāṣya sārathiṃ tam abhīkṣṇaśaḥ | haṃsamattasvaraḥ śrīmān uvāca puruṣarṣabhaḥ
Addressing the charioteer repeatedly as "Charioteer," the glorious bull among men, with a voice like a joyous swan's, spoke:
बार-बार सारथि को "सूत" कहकर संबोधित करते हुए, हंस के समान मधुर स्वर वाले श्रीमान पुरुषश्रेष्ठ राम बोले—
Verse 13
कदाहं पुनर् आगम्य सरय्वाः पुष्पिते वने । मृगयां पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च संगतः ॥
kadāhaṃ punar āgamya sarayvāḥ puṣpite vane | mṛgayāṃ paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca saṃgataḥ
"When shall I come again and roam in the chase in the flowering woodland of the Sarayu, reunited with my mother and my father?
"मैं कब फिर लौटकर आऊँगा और माता-पिता से मिलकर सरयू के फूले हुए वन में शिकार के लिए विचरूँगा?
Verse 14
नात्यर्थम् अभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने । रतिर् ह्य् एषातुला लोके राजर्षिगणसंमता ॥
nātyartham abhikāṅkṣāmi mṛgayāṃ sarayūvane | ratir hy eṣātulā loke rājarṣigaṇasaṃmatā
I do not greatly long for the chase in the Sarayu woodland; yet that is a matchless delight in the world, approved by the company of royal sages."
सरयू के वन में शिकार की मुझे बहुत अधिक अभिलाषा नहीं; फिर भी संसार में वह एक अनुपम आनंद है, जिसे राजर्षियों का समुदाय भी मान्यता देता है।"
Verse 15
स तम् अध्वानम् ऐक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा । तं तम् अर्थम् अभिप्रेत्य ययौवाक्यम् उदीरयन् ॥
sa tam adhvānam aikṣvākaḥ sūtaṃ madhurayā girā | taṃ tam artham abhipretya yayauvākyam udīrayan
The Ikshvaku prince, with sweet voice, addressing this matter and that to the charioteer, went on, uttering his words.
इक्ष्वाकुकुल के उन राम ने मधुर वाणी से सारथि से वह-वह बात कहते हुए, उस-उस विषय का संकेत करते हुए, आगे मार्ग तय किया और अपने वचन कहते गए।