Sarga 42
Ayodhya Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् । उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुर् अमनस्विनाम् ॥
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām | udgatānīva sattvāni babhūvur amanasvinām
As they turned back, having followed Rama, the spirits of the city-dwellers, dispirited, were as if drawn out of them.
राम का अनुसरण करके लौटे हुए उन नगरवासियों के, खिन्न मन वाले उन लोगों के प्राण मानो निकल ही गए हों।
Verse 2
स्वं स्वं निलयम् आगम्य पुत्रदारैः समावृताः । अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥
svaṃ svaṃ nilayam āgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ | aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ
Each coming to his own home, surrounded by sons and wives, all shed tears, their faces veiled in weeping.
अपने-अपने घर पहुँचकर, पुत्र और स्त्रियों से घिरे हुए सभी लोग, आँसुओं से मुख ढके हुए, रोने लगे।
Verse 3
न चाहृष्यन् न चामोदन् वणिजो न प्रसारयन् । न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः ॥
na cāhṛṣyan na cāmodan vaṇijo na prasārayan | na cāśobhanta paṇyāni nāpacan gṛhamedhinaḥ
They rejoiced not, they took no pleasure; the merchants spread not their wares; the goods shone not; the householders cooked not.
न वे हर्षित हुए, न उन्हें आनंद आया; बनिये अपना सामान न फैलाते; वस्तुएँ शोभा न पातीं; गृहस्थ भोजन न पकाते।
Verse 4
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम् । पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥
naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam | putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata
Seeing what was lost, they rejoiced not, nor even at a great increase of wealth; a mother, gaining her firstborn son, rejoiced not.
जो खो गया उसे देखकर वे प्रसन्न न हुए, चाहे अपार धन ही क्यों न आ जाता; प्रथम पुत्र को पाकर भी माता हर्षित न हुई।
Verse 5
गृहे गृहे रुदन्त्यश् च भर्तारं गृहम् आगतम् । व्यगर्हयन्तो दुःखार्ता वाग्भिस् तोत्रैर् इव द्विपान् ॥
gṛhe gṛhe rudantyaś ca bhartāraṃ gṛham āgatam | vyagarhayanto duḥkhārtā vāgbhis totrair iva dvipān
In every house the women, weeping, upbraided their husbands come home, stricken with grief, with words that goaded like spurs the elephants:
घर-घर में रोती हुई स्त्रियाँ दुःख से पीड़ित होकर घर लौटे अपने पतियों को वाणी के ऐसे वचनों से फटकारतीं, जैसे अंकुश से हाथियों को—
Verse 6
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा । पुत्रैर् वा किं सुखैर् वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥
kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā | putrair vā kiṃ sukhair vāpi ye na paśyanti rāghavam
"What use to them now of houses, what of wives, what of wealth, or of sons, or of pleasures, who shall see Rama no more?
"जो अब राघव को न देख सकेंगे, उन्हें घरों से क्या प्रयोजन, स्त्रियों से क्या, धन से क्या, पुत्रों से अथवा सुखों से भी क्या?
Verse 7
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया । यो ऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥
ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā | yo 'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane
One good man alone is there in the world—Lakshmana, with Sita—who follows Kakutstha Rama, serving him in the forest.
संसार में एक ही सत्पुरुष है—सीता सहित वह लक्ष्मण, जो वन में काकुत्स्थ राम की सेवा करता हुआ उनके पीछे जा रहा है।
Verse 8
आपगाः कृतपुण्यास् ताः पद्मिन्यश् च सरांसि च । येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥
āpagāḥ kṛtapuṇyās tāḥ padminyaś ca sarāṃsi ca | yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci
Blessed and hallowed are those streams and lotus-pools and lakes, in which Kakutstha will bathe, plunging into the pure water.
वे नदियाँ, कमल-सरोवर और झीलें धन्य और पवित्र हैं, जिनमें काकुत्स्थ राम उनके पवित्र जल में डुबकी लगाकर स्नान करेंगे।
Verse 9
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्यकाननाः । आपगाश् च महानूपाः सानुमन्तश् च पर्वताः ॥
śobhayiṣyanti kākutstham aṭavyo ramyakānanāḥ | āpagāś ca mahānūpāḥ sānumantaś ca parvatāḥ
The forests with their lovely groves will grace Kakutstha, the rivers with their broad meadows, and the mountains with their peaks.
रमणीय वनों वाली अटवियाँ, विस्तृत कछारों वाली नदियाँ और शिखरों वाले पर्वत काकुत्स्थ राम की शोभा बढ़ाएँगे।
Verse 10
काननं वापि शैलं वा यं रामो ऽभिगमिष्यति । प्रियातिथिम् इव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्य् अनर्चितुम् ॥
kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo 'bhigamiṣyati | priyātithim iva prāptaṃ nainaṃ śakṣyanty anarcitum
Whatever woodland or hill Rama shall approach will not fail to honour him, as a dear guest come to it.
राम जिस वन अथवा पर्वत के पास जाएँगे, वह प्रिय अतिथि के आ जाने के समान उनका सत्कार किए बिना न रहेगा।
Verse 11
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरिधारिणः । अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च । दर्शयिष्यन्त्य् अनुक्रोशाद् गिरयो रामम् आगतम् ॥
vicitrakusumāpīḍā bahumañjaridhāriṇaḥ | akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca | darśayiṣyanty anukrośād girayo rāmam āgatam
Garlanded with flowers of many hues, bearing clusters of many blossoms, the mountains too, out of compassion, will show to Rama come to them their choice flowers and fruits even out of season.
नाना रंगों के फूलों की माला पहने, अनेक मंजरियाँ धारण किए पर्वत भी दया से असमय में ही अपने उत्तम फूल और फल राम को, जो उनके पास आए हैं, दिखाएँगे।
Verse 12
विदर्शयन्तो विविधान् भूयश् चित्रांश् च निर्झरान् । पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ॥
vidarśayanto vividhān bhūyaś citrāṃś ca nirjharān | pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam
Displaying again their varied and wondrous waterfalls, the trees upon the mountain-peaks will delight Raghava.
पर्वत-शिखरों पर खड़े वृक्ष फिर-फिर अपने विविध और अद्भुत झरने दिखाते हुए राघव को आनंदित करेंगे।
Verse 13
यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः । स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ॥
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ | sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca
Where Rama is, there is no fear; there is no defeat; for he is a hero, mighty-armed, the son of Dasharatha.
जहाँ राम हैं, वहाँ भय नहीं, वहाँ पराजय नहीं; क्योंकि वह शूर, महाबाहु और दशरथ का पुत्र है।
Verse 14
पुरा भवति नो दूराद् अनुगच्छाम राघवम् । पादच्छाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः । स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥
purā bhavati no dūrād anugacchāma rāghavam | pādacchāyā sukhā bhartus tādṛśasya mahātmanaḥ | sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam
Before he is gone far, let us follow after Raghava; sweet is the shade of the feet of such a great-souled lord; for he is the protector of this folk, their resort and their highest refuge.
इससे पहले कि वे दूर निकल जाएँ, चलो हम राघव के पीछे चलें; ऐसे महात्मा स्वामी के चरणों की छाया सुखद है; वही इस जन के नाथ हैं, वही गति हैं, वही परम आश्रय हैं।"
Verse 15
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् । इति पौरस्त्रियो भर्तॄन् दुःखार्तास् तत् तद् अब्रुवन् ॥
vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam | iti paurastriyo bhartṝn duḥkhārtās tat tad abruvan
"We shall wait upon Sita, and you upon Raghava"—so the city women, stricken with grief, said this and that to their husbands.
"हम सीता की सेवा करेंगी और तुम राघव की"—इस प्रकार नगर की स्त्रियाँ दुःख से पीड़ित होकर अपने पतियों से यह-वह कहने लगीं।
Verse 16
युष्माकं राघवो ऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति । सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥
yuṣmākaṃ rāghavo 'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati | sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati
"In the wilderness Raghava will provide for your welfare and safety; Sita will provide for the welfare and safety of this company of women.
"वन में राघव तुम्हारा योगक्षेम करेंगे और सीता इस स्त्री-समुदाय का योगक्षेम करेंगी।
Verse 17
को न्व् अनेनाप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च । संप्रीयेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥
ko nv anenāpratītena sotkaṇṭhitajanena ca | saṃprīyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā
Who could take delight in this joyless dwelling, bereft of cheer, full of longing folk, that has robbed us of our minds?
हर्षरहित, उत्कंठित जनों से भरे, मन को हर लेने वाले इस अप्रिय निवास में, जो हमारी चेतना ही हर ले, भला कौन प्रसन्न रह सकेगा?
Verse 18
कैकेय्या यदि चेद् राज्यं स्याद् अधर्म्यम् अनाथवत् । न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥
kaikeyyā yadi ced rājyaṃ syād adharmyam anāthavat | na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ
If the kingdom is to be Kaikeyi's—a thing unrighteous and masterless—then we have no need of life, much less of sons, much less of wealth.
यदि राज्य अधर्ममय और अनाथ के समान कैकेयी का ही हो जाए, तो हमें जीवन से भी कोई प्रयोजन नहीं, फिर पुत्रों से कहाँ, धन से कहाँ?
Verse 19
यया पुत्रश् च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्यकारणात् । कं सा परिहरेद् अन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥
yayā putraś ca bhartā ca tyaktāv aiśvaryakāraṇāt | kaṃ sā parihared anyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī
She who, for the sake of sovereignty, has cast off both son and husband—whom would that Kaikeyi, defiler of her line, not forsake besides?
जिसने ऐश्वर्य के लिए पुत्र और पति दोनों को त्याग दिया, वह कुल को कलंकित करने वाली कैकेयी और किसे न छोड़ देगी?
Verse 20
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि । जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैर् अपि शपामहे ॥
kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi | jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrair api śapāmahe
We will not dwell as hirelings in Kaikeyi's kingdom; as long as we live, we swear it by our living sons.
हम कैकेयी के राज्य में दासी बनकर न रहेंगी; जब तक जीवित हैं, अपने जीवित पुत्रों की भी शपथ खाकर यह कहती हैं।
Verse 21
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा । कस् तां प्राप्य सुखं जीवेद् अधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥
yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā | kas tāṃ prāpya sukhaṃ jīved adharmyāṃ duṣṭacāriṇīm
She who without pity banishes the son of the lord of kings—who could win that unrighteous, evil-doing woman and live in happiness?
जो निर्दय होकर राजाधिराज के पुत्र को निर्वासित कर देती है, उस अधर्मिणी, दुराचारिणी को पाकर भला कौन सुख से जी सकता है?
Verse 22
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः । मृते दशरथे व्यक्तं विलोपस् तदनन्तरम् ॥
na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ | mṛte daśarathe vyaktaṃ vilopas tadanantaram
For when Rama is gone into exile, the lord of the earth will not live; and when Dasharatha is dead, ruin will plainly follow thereafter.
राम के वनवास चले जाने पर महाराज जीवित न रहेंगे; और दशरथ के मर जाने पर उसके बाद स्पष्ट ही सर्वनाश होगा।
Verse 23
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः । राघवं वानुगच्छध्वम् अश्रुतिं वापि गच्छत ॥
te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ | rāghavaṃ vānugacchadhvam aśrutiṃ vāpi gacchata
Mix and drink poison, you whose merit is spent, you most wretched ones; or follow after Raghava; or go where the name of Kaikeyi is never heard.
हे पुण्यक्षीण, अत्यंत दुर्भाग्यशालिनी स्त्रियो! विष घोलकर पी लो; या राघव के पीछे चली जाओ; या वहाँ चली जाओ जहाँ कैकेयी का नाम तक सुनाई न दे।
Verse 24
मिथ्या प्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः । भरते संनिषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥
mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ | bharate saṃniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā
Falsely has Rama been banished, with his wife and with Lakshmana; we are handed over to Bharata, like beasts to a butcher."
भार्या और लक्ष्मण सहित राम को झूठ के आधार पर निर्वासित किया गया है; हम तो भरत के हाथ में वैसे ही सौंप दिए गए हैं, जैसे कसाई के हाथ पशु।"
Verse 25
तास् तथा विलपन्त्यस् तु नगरे नागरस्त्रियः । चुक्रुशुर् भृशसंतप्ता मृत्योर् इव भयागमे ॥
tās tathā vilapantyas tu nagare nāgarastriyaḥ | cukruśur bhṛśasaṃtaptā mṛtyor iva bhayāgame
Thus lamenting, the women of the city, sorely tormented, cried aloud, as at the coming of the terror of death.
इस प्रकार विलाप करती हुई नगर की वे स्त्रियाँ अत्यंत संतप्त होकर ऐसे चीख उठीं, मानो मृत्यु का भय ही आ पहुँचा हो।
Verse 26
तथा स्त्रियो रामनिमित्तम् आतुरा; यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते । विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः; सुतैर् हि तासाम् अधिको हि सो ऽभवत् ॥
tathā striyo rāmanimittam āturā; yathā sute bhrātari vā vivāsite | vilapya dīnā rurudur vicetasaḥ; sutair hi tāsām adhiko hi so 'bhavat
Those women, grieving for Rama's sake as though a son or a brother had been banished, lamented, wretched, weeping, bereft of their senses; for to them he had become dearer than their own sons.
वे स्त्रियाँ राम के लिए ऐसे व्याकुल होकर—मानो पुत्र या भाई निर्वासित हो गया हो—दीन होकर विलाप करती, चेतनारहित होकर रोने लगीं; क्योंकि वह उन्हें अपने पुत्रों से भी अधिक प्रिय हो गया था।