Sarga 41
Ayodhya Kanda
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततस् तु तमसा तीरं रम्यम् आश्रित्य राघवः । सीताम् उद्वीक्ष्य सौमित्रिम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
tatas tu tamasā tīraṃ ramyam āśritya rāghavaḥ | sītām udvīkṣya saumitrim idaṃ vacanam abravīt
Then Raghava, reaching the lovely bank of the Tamasa, looking upon Sita, spoke these words to Saumitri:
तब राघव ने तमसा के रमणीय तट पर पहुँचकर, सीता की ओर देखते हुए सौमित्रि से यह वचन कहा—
Verse 2
इयम् अद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् । वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥
iyam adya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam | vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitum arhasi
"This is the first night, O Saumitri, now that we have set out for the forest—blessings on you; you must not grow downcast.
"सौमित्रे! वन के लिए प्रस्थान करने पर यह आज हमारी पहली रात है; तुम्हारा कल्याण हो, तुम्हें उत्कंठित नहीं होना चाहिए।
Verse 3
पश्य शून्यान्य् अरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः । यथानिलयम् आयद्भिर् निलीनानि मृगद्विजैः ॥
paśya śūnyāny araṇyāni rudantīva samantataḥ | yathānilayam āyadbhir nilīnāni mṛgadvijaiḥ
See the empty woodlands, as if weeping on every side, where the beasts and birds, going home, have settled into their lairs.
देखो, ये सूने वन मानो चारों ओर रो रहे हों, जहाँ अपने-अपने बसेरे को लौटते हुए पशु-पक्षी अपने ठिकानों में छिप गए हैं।
Verse 4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर् मम । सस्त्रीपुंसा गतान् अस्माञ् शोचिष्यति न संशयः ॥
adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī pitur mama | sastrīpuṃsā gatān asmāñ śociṣyati na saṃśayaḥ
Surely the city of Ayodhya, my father's capital, with its women and its men, will grieve for us who are gone—of this there is no doubt.
आज मेरे पिता की राजधानी अयोध्या नगरी अपने स्त्री-पुरुषों सहित हम गए हुए लोगों के लिए शोक करेगी, इसमें संदेह नहीं।
Verse 5
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे । धर्मार्थकामसहितैर् वाक्यैर् आश्वासयिष्यति ॥
bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me | dharmārthakāmasahitair vākyair āśvāsayiṣyati
Bharata, truly, who is righteous, will comfort my father and my mother with words joined to righteousness, interest and pleasure.
धर्मात्मा भरत निश्चय ही मेरे पिता और माता को धर्म, अर्थ और काम से युक्त वचनों द्वारा सांत्वना देगा।
Verse 6
भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः । नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण ॥
bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ | nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa
Reflecting again and again on the tenderness of Bharata, I do not grieve, O Lakshmana, for my father or for my mother.
लक्ष्मण! भरत की कोमलता का बार-बार स्मरण करके मैं अपने पिता और माता के लिए शोक नहीं करता।
Verse 7
त्वया कार्यं नरव्याघ्र माम् अनुव्रजता कृतम् । अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता ॥
tvayā kāryaṃ naravyāghra mām anuvrajatā kṛtam | anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā
A worthy deed has been done by you, O tiger among men, in following me; for help must be sought in guarding Vaidehi.
नरव्याघ्र! मेरे पीछे चलकर तुमने उचित ही किया है; क्योंकि वैदेही की रक्षा के लिए सहायता की आवश्यकता है।
Verse 8
अद्भिर् एव तु सौमित्रे वत्स्याम्य् अद्य निशाम् इमाम् । एतद् धि रोचते मह्यं वन्ये ऽपि विविधे सति ॥
adbhir eva tu saumitre vatsyāmy adya niśām imām | etad dhi rocate mahyaṃ vanye 'pi vividhe sati
With water alone, O Saumitri, I shall pass this night today; this pleases me, though there be forest-fare of many kinds."
सौमित्रे! यद्यपि अनेक प्रकार के वन्य आहार उपलब्ध हैं, फिर भी आज यह रात मैं केवल जल से ही बिताऊँगा; यही मुझे रुचिकर लगता है।"
Verse 9
एवम् उक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रम् अपि राघवः । अप्रमत्तस् त्वम् अश्वेषु भव सौम्येत्य् उवाच ह ॥
evam uktvā tu saumitraṃ sumantram api rāghavaḥ | apramattas tvam aśveṣu bhava saumyety uvāca ha
Having spoken thus to Saumitri, Raghava said to Sumantra too: "Be heedful over the horses, gentle one."
सौमित्रि से इस प्रकार कहकर राघव ने सुमंत्र से भी कहा—"सौम्य! तुम घोड़ों के प्रति सावधान रहना।"
Verse 10
सो ऽश्वान् सुमन्त्रः संयम्य सूर्ये ऽस्तं समुपागते । प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥
so 'śvān sumantraḥ saṃyamya sūrye 'staṃ samupāgate | prabhūtayavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ
Sumantra, having tethered the horses when the sun had set and given them abundant fodder, took his stand close by.
सूर्यास्त हो जाने पर सुमंत्र ने घोड़ों को बाँधकर, उन्हें प्रचुर चारा देकर, उनके समीप ही अपना स्थान ग्रहण किया।
Verse 11
उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिम् उपस्थिताम् । रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥
upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrim upasthitām | rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha
Having worshipped the holy twilight and seeing that night had come, the charioteer, with Saumitri, made ready Rama's couch.
पवित्र संध्या की उपासना करके और रात आई हुई देखकर, सूत ने सौमित्रि के साथ राम की शय्या तैयार की।
Verse 12
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् । रामः सौमित्रिणां सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥
tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām | rāmaḥ saumitriṇāṃ sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha
Seeing that couch upon the bank of the Tamasa, made of the leaves of trees, Rama with Saumitri and with his wife lay down.
वृक्षों के पत्तों से बनी उस शय्या को तमसा के तट पर देखकर राम सौमित्रि और भार्या सहित उस पर लेट गए।
Verse 13
सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः । कथयाम् आस सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥
sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ | kathayām āsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān
Seeing his brother asleep with his wife, Lakshmana told the charioteer the manifold virtues of Rama.
भार्या सहित सोए हुए अपने भाई को देखकर लक्ष्मण ने सूत से राम के अनेक गुणों का वर्णन किया।
Verse 14
जाग्रतो ह्य् एव तां रात्रिं सौमित्रेर् उदितो रविः । सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥
jāgrato hy eva tāṃ rātriṃ saumitrer udito raviḥ | sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān
While Saumitri kept watch through that whole night, the sun rose, as he told the charioteer the virtues of Rama upon the bank of the Tamasa.
तमसा के तट पर सूत से राम के गुणों का वर्णन करते हुए सौमित्रि उस सारी रात जागते ही रहे, और सूर्य उदय हो गया।
Verse 15
गोकुलाकुलतीरायास् तमसाया विदूरतः । अवसत् तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥
gokulākulatīrāyās tamasāyā vidūrataḥ | avasat tatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha
Upon the bank of the Tamasa, whose shores were thronged with herds of cattle, somewhat apart, Rama dwelt that night with his subjects.
गायों के झुंडों से भरे तमसा के तट से कुछ दूर राम ने अपनी प्रजा के साथ वह रात व्यतीत की।
Verse 16
उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस् ता निशाम्य च । अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥
utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīs tā niśāmya ca | abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam
Rising, Rama of great splendour, having looked upon those subjects, said to his brother Lakshmana, marked with auspicious signs:
महातेजस्वी राम ने उठकर उन प्रजाजनों को देखकर, शुभ लक्षणों वाले अपने भाई लक्ष्मण से कहा—
Verse 17
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्व् अपि । वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥
asmadvyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api | vṛkṣamūleṣu saṃsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam
"Behold now, O Lakshmana, these townsfolk who, for our sake, heedless even of their own homes, sleep at the feet of the trees, relying upon us.
"लक्ष्मण! अब देखो, ये नगरवासी हमारे लिए अपने घरों की भी परवाह न करके, हम पर भरोसा किए हुए, वृक्षों की जड़ों में सो रहे हैं।
Verse 18
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्य् अस्मन्निवर्तने । अपि प्राणान् असिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥
yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvanty asmannivartane | api prāṇān asiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam
As these townsfolk have made their vow upon our turning back, they will sooner yield up their very lives than abandon their resolve.
जिस प्रकार इन नगरवासियों ने हमें लौटाने का संकल्प कर लिया है, उससे ये अपने प्राण भले ही त्याग दें, परंतु अपना निश्चय नहीं छोड़ेंगे।
Verse 19
यावद् एव तु संसुप्तास् तावद् एव वयं लघु । रथम् आरुह्य गच्छामः पन्थानम् अकुतोभयम् ॥
yāvad eva tu saṃsuptās tāvad eva vayaṃ laghu | ratham āruhya gacchāmaḥ panthānam akutobhayam
While they still sleep, let us therefore quickly mount the chariot and go upon a path free of fear from every side.
इसलिए जब तक ये सोए हुए हैं, तब तक हम शीघ्र ही रथ पर सवार होकर सब ओर से निर्भय मार्ग पर चल दें।
Verse 20
अतो भूयो ऽपि नेदानीम् इक्ष्वाकुपुरवासिनः । स्वपेयुर् अनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः ॥
ato bhūyo 'pi nedānīm ikṣvākupuravāsinaḥ | svapeyur anuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ
Then no more now shall the dwellers of the Ikshvaku city, devoted to me, sleep again at the feet of the trees for my sake.
तब मुझमें अनुरक्त ये इक्ष्वाकुपुरी के निवासी अब फिर से मेरे लिए वृक्षों की जड़ों का आश्रय लेकर न सोएँगे।
Verse 21
पौरा ह्य् आत्मकृताद् दुःखाद् विप्रमोच्या नृपात्मजैः । न तु खल्व् आत्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥
paurā hy ātmakṛtād duḥkhād vipramocyā nṛpātmajaiḥ | na tu khalv ātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ
Townsfolk should be freed by princes from the sorrow they bring upon themselves; they should not themselves be burdened with the sorrow of the city-dwellers."
राजकुमारों को चाहिए कि वे नगरवासियों को उनके स्वयं उत्पन्न किए दुःख से मुक्त करें; नगरवासियों को अपने कारण दुःख में नहीं डालना चाहिए।"
Verse 22
अब्रवील् लक्ष्मणो रामं साक्षाद् धर्मम् इव स्थितम् । रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रम् आरुह्यताम् इति ॥
abravīl lakṣmaṇo rāmaṃ sākṣād dharmam iva sthitam | rocate me mahāprājña kṣipram āruhyatām iti
Lakshmana said to Rama, who stood like righteousness in visible form: "This pleases me, O greatly wise one; let us mount at once."
साक्षात धर्म के समान स्थित राम से लक्ष्मण ने कहा—"महाप्राज्ञ! मुझे यह अच्छा लगता है; शीघ्र ही रथ पर चढ़ा जाए।"
Verse 23
सूतस् ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर् हयोत्तमैः । योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥
sūtas tataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tair hayottamaiḥ | yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat
Then the charioteer, in haste, having yoked the chariot with those excellent horses, with hands joined announced it to Rama.
तब सूत ने तुरंत उन उत्तम घोड़ों से रथ जोतकर, हाथ जोड़कर राम से निवेदन किया।
Verse 24
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामो ऽब्रवीद् वचः । उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथम् आस्थाय सारथे ॥
mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo 'bravīd vacaḥ | udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ ratham āsthāya sārathe
To bewilder the townsfolk, Rama said these words to the charioteer: "Set out facing the north, mounting the chariot, O charioteer.
नगरवासियों को भ्रम में डालने के लिए राम ने सूत से यह वचन कहा—"सारथि! रथ पर चढ़कर तुम उत्तर दिशा की ओर चलो।
Verse 25
मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्गतय रथं पुनः । यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥
muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirgataya rathaṃ punaḥ | yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ
Having gone swiftly for a moment, bring the chariot back again; so act, with care, that the townsfolk may not know of me."
एक मुहूर्त तक तेजी से जाकर फिर रथ को लौटा लेना; सावधान होकर ऐसा करो कि नगरवासी मुझे न जान सकें।"
Verse 26
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः । प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ | pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat
Hearing Rama's word, the charioteer did so; and returning, he announced the chariot ready to Rama.
राम का वचन सुनकर सारथि ने वैसा ही किया; और लौटकर उसने राम से रथ के तैयार होने की सूचना दी।
Verse 27
तं स्यन्दनम् अधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः । शीघ्रगाम् आकुलावर्तां तमसाम् अतरन् नदीम् ॥
taṃ syandanam adhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ | śīghragām ākulāvartāṃ tamasām ataran nadīm
Mounting that chariot, Raghava with his belongings crossed the swiftly-flowing, eddying Tamasa river.
उस रथ पर सामग्री सहित चढ़कर राघव ने तीव्र गति से बहती, भँवरों से भरी तमसा नदी को पार किया।
Verse 28
स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ् शिवम् अकण्टकम् । प्रापद्यत महामार्गम् अभयं भयदर्शिनाम् ॥
sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñ śivam akaṇṭakam | prāpadyata mahāmārgam abhayaṃ bhayadarśinām
Having crossed over, the mighty-armed and glorious one reached the great highway, auspicious and thornless, free of fear to those who dread fear.
पार करके उस महाबाहु श्रीमान ने उस कल्याणमय, कंटकरहित महामार्ग को पा लिया, जो भय से डरने वालों के लिए भी अभयप्रद है।
Verse 29
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास् ते राघवो विना । शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर् हतचेतसः ॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurās te rāghavo vinā | śokopahataniśceṣṭā babhūvur hatacetasaḥ
When the night had brightened into dawn, the townsfolk, bereft of Raghava, were stunned by grief and robbed of their senses.
रात के प्रभात में बदल जाने पर राघव से वंचित वे नगरवासी शोक से मूर्छित और चेतना से रहित हो गए।
Verse 30
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास् ततस् ततः । आलोकम् अपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥
śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇās tatas tataḥ | ālokam api rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ
Worn with tears born of grief, looking this way and that, in their sorrow they could not catch even a glimpse of Rama.
शोक से उपजे आँसुओं से खिन्न, इधर-उधर देखते हुए वे दुःखी जन राम की एक झलक भी न देख सके।
Verse 31
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किं चित् क्षणं पुनः । मार्गनाशाद् विषादेन महता समभिप्लुतः ॥
tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃ cit kṣaṇaṃ punaḥ | mārganāśād viṣādena mahatā samabhiplutaḥ
Then, following the track a little while, again, at the loss of the track, overwhelmed with great despair,
तब कुछ क्षण तक रथ के मार्ग का अनुसरण करते हुए चलकर, फिर मार्ग के लुप्त हो जाने से महान विषाद में डूब गए—
Verse 32
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः । किम् इदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥
rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ | kim idaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti
at the loss of the chariot's track the stout-hearted ones turned back: "What is this? What shall we do? We are stricken by fate!"
रथ के मार्ग के लुप्त हो जाने से वे मनस्वी जन "यह क्या है? अब हम क्या करें? हम तो दैव के मारे हुए हैं!" कहते हुए लौट पड़े।
Verse 33
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः । अयोध्याम् अगमन् सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥
tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ | ayodhyām agaman sarve purīṃ vyathitasajjanām
Then, by the very way they had come, their minds worn out, they all went back to Ayodhya, the city of its grieving good folk.
तब जिस मार्ग से आए थे, उसी से खिन्न मन वाले वे सब अपने सज्जनों से व्यथित उस अयोध्यापुरी को लौट आए।