Sarga 40
Ayodhya Kanda
30 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपरक्रमम् । अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥
anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam | anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ
Devoted to the great-souled Rama of true valour, the people followed him as he set out to dwell in the forest.
सत्यपराक्रमी महात्मा राम में अनुरक्त नगरवासी वनवास के लिए प्रस्थान करते हुए उनके पीछे-पीछे चल पड़े।
Verse 2
निवर्तिते ऽपि च बलात् सुहृद्वर्गे च राजिनि । नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥
nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājini | naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham
Though the king and the company of friends were turned back by force, yet they did not turn back, following Rama's chariot.
राजा और सुहृद्गण के बलपूर्वक लौटा देने पर भी वे लौटे नहीं, राम के रथ के पीछे-पीछे चलते रहे।
Verse 3
अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः । बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥
ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ | babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ
For to the men dwelling in Ayodhya that illustrious one, endowed with virtues, was dear as the full moon.
अयोध्या में रहने वाले मनुष्यों को गुणों से संपन्न वह महायशस्वी राम पूर्ण चंद्रमा के समान प्रिय था।
Verse 4
स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस् तदा । कुर्वाणः पितरं सत्यं वनम् एवान्वपद्यत ॥
sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā | kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanam evānvapadyata
Though entreated by his own subjects, Kakutstha, making his father's word true, still went on to the forest.
अपनी प्रजा के द्वारा याचना किए जाने पर भी काकुत्स्थ राम उस समय अपने पिता की बात को सत्य करते हुए वन की ओर ही बढ़ते गए।
Verse 5
अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्न् इव । उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥
avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibann iva | uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva
Gazing upon them with affection, as if drinking them in with his eye, Rama spoke with love to those subjects, as to his own children:
स्नेह से उन्हें देखते हुए, मानो नेत्रों से पी ही रहे हों, राम ने अपनी उन प्रजाओं से अपनी ही संतान के समान प्रेमपूर्वक कहा—
Verse 6
या प्रीतिर् बहुमानश् च मय्य् अयोध्यानिवासिनाम् । मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥
yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām | matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām
"The love and high regard which the dwellers of Ayodhya have for me—for my sake, bestow it especially upon Bharata.
"अयोध्यावासियों का मुझ पर जो प्रेम और आदर है, मेरी प्रसन्नता के लिए वह विशेष रूप से भरत पर स्थापित किया जाए।
Verse 7
स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः । करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥
sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ | kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca
For he of auspicious conduct, the increaser of Kaikeyi's joy, will do for you, duly, what is dear and what is good.
कल्याणमय आचरण वाला, कैकेयी के आनंद को बढ़ाने वाला वह भरत तुम्हारे लिए यथोचित रूप से प्रिय और हितकारी कार्य करेगा।
Verse 8
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर् वीर्यगुणान्वितः । अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥
jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ | anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ
Ripe in wisdom though young in years, gentle, endowed with heroic virtues, he will be your fitting lord, the dispeller of fear.
ज्ञान में परिपक्व यद्यपि वय में तरुण, कोमल और पराक्रम-गुणों से युक्त वह तुम्हारा उपयुक्त स्वामी और भय का नाश करने वाला होगा।
Verse 9
स हि राजगुणैर् युक्तो युवराजः समीक्षितः । अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥
sa hi rājaguṇair yukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ | api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam
For he is furnished with the royal virtues and approved as heir-apparent; and charged by me too, let his lord's command be obeyed by you.
वह राजोचित गुणों से युक्त है और युवराज के रूप में परखा जा चुका है; मेरे द्वारा भी आदेश दिए जाने पर तुम्हें अपने स्वामी की आज्ञा का पालन करना चाहिए।
Verse 10
न च तप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि । महाराजस् तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥
na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi | mahārājas tathā kāryo mama priyacikīrṣayā
And so that the great king, when I have gone to the forest, may not grieve—so let it be done, out of your wish to please me."
और मेरे वन चले जाने पर महाराज जिस प्रकार संतप्त न हों, वैसा ही तुम मेरी प्रसन्नता की इच्छा से करना।"
Verse 11
यथा यथा दाशरथिर् धर्मम् एवास्थितो ऽभवत् । तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिम् अकामयन् ॥
yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat | tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patim akāmayan
The more the son of Dasharatha stood firm in righteousness, the more the subjects longed for Rama as their lord.
दशरथनंदन राम ज्यों-ज्यों धर्म में स्थिर होते गए, त्यों-त्यों प्रजा राम को ही अपना स्वामी बनाने की कामना करने लगी।
Verse 12
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । चकर्षेव गुणैर् बद्ध्वा जनं पुनर् इवासनम् ॥
bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha | cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam
Rama, together with Saumitri, as though binding with his virtues the dejected people veiled in tears, drew them, as it were, back to their place.
राम ने सौमित्रि सहित, आँसुओं से ढके हुए दीन जनसमूह को मानो अपने गुणों से बाँधकर, पुनः उनके स्थान की ओर खींच-सा लिया।
Verse 13
ते द्विजास् त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा । वयःप्रकम्पशिरसो दूराद् ऊचुर् इदं वचः ॥
te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā | vayaḥprakampaśiraso dūrād ūcur idaṃ vacaḥ
Those Brahmins, aged in the threefold way—in knowledge, in years, and in splendour—their heads trembling with age, cried from afar these words:
ज्ञान, वय और तेज—इन तीनों प्रकारों से वृद्ध वे ब्राह्मण, जिनके सिर बुढ़ापे से काँप रहे थे, दूर से ही यह वचन बोले—
Verse 14
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास् तुरंगमाः । निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि । उपवाह्यस् तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम् ॥
vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ | nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari | upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam
"O swift and noble horses, bearing Rama—turn back, you must not go; be favourable to your lord. A lord is to be borne home, not borne away from the city to the forest."
"अरे, राम को ढोने वाले वेगवान कुलीन घोड़ो! लौट आओ, आगे मत जाओ; अपने स्वामी के हितैषी बनो। स्वामी को तो घर की ओर ढोना चाहिए, नगर से वन की ओर नहीं।"
Verse 15
एवम् आर्तप्रलापांस् तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् । अवेक्ष्य सहसा रामो रथाद् अवततार ह ॥
evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān | avekṣya sahasā rāmo rathād avatatāra ha
Beholding those aged twice-born uttering such piteous laments, Rama straightway alighted from the chariot.
इस प्रकार आर्त होकर विलाप करते उन वृद्ध ब्राह्मणों को देखकर राम सहसा रथ से उतर पड़े।
Verse 16
पद्भ्याम् एव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः । संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥
padbhyām eva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ | saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ
Then he went on foot, with Sita and with Lakshmana, Rama bent wholly upon the forest, setting his steps close together.
फिर वन के प्रति अनुरक्त राम सीता और लक्ष्मण के साथ पैदल ही, पास-पास पग धरते हुए चलने लगे।
Verse 17
द्विजातींस् तु पदातींस् तान् रामश् चारित्रवत्सलः । न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥
dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ | na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ
Rama, tender toward right conduct, with compassion in his eyes, could not leave those twice-born going on foot behind, and ride on in the chariot.
सदाचार से प्रेम करने वाले, करुणाभरी दृष्टि वाले राम उन पैदल चलते ब्राह्मणों को पीछे छोड़कर रथ पर चलने का साहस न कर सके।
Verse 18
गच्छन्तम् एव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः । ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यम् इदं द्विजाः ॥
gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ | ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ
Seeing Rama going on thus, the twice-born, their minds bewildered, utterly distressed, spoke these words to Rama:
राम को इस प्रकार जाते देखकर व्याकुल चित्त वाले, अत्यंत संतप्त वे ब्राह्मण राम से यह वचन बोले—
Verse 19
ब्राह्मण्यं कृत्स्नम् एतत् त्वां ब्रह्मण्यम् अनुगच्छति । द्विजस्कन्धाधिरूढास् त्वाम् अग्नयो ऽप्य् अनुयान्त्य् अमी ॥
brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati | dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī
"The whole Brahmin order follows after you, who are devoted to the Brahmins; and these fires too, borne upon the shoulders of the twice-born, follow you.
"ब्राह्मणों के प्रति अनुरक्त आपके पीछे यह समस्त ब्राह्मण-समाज चला आ रहा है; और ब्राह्मणों के कंधों पर चढ़ी हुई ये अग्नियाँ भी आपका अनुसरण कर रही हैं।
Verse 20
वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्य् एतानि पश्य नः । पृष्ठतो ऽनुप्रयातानि हंसान् इव जलात्यये ॥
vājapeyasamutthāni chatrāṇy etāni paśya naḥ | pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye
Behold these our parasols, won from the Vajapeya sacrifices, following behind you, like swans at the drying-up of the waters.
हमारे इन छत्रों को देखिए, जो वाजपेय यज्ञों से प्राप्त हुए हैं, और जल सूख जाने पर हंसों के समान आपके पीछे-पीछे चले आ रहे हैं।
Verse 21
अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते । एभिश् छायां करिष्यामः स्वैश् छत्रैर् वाजपेयिकैः ॥
anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te | ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chatrair vājapeyikaiḥ
For you, who have no royal parasol and are scorched by the sun's rays, we shall make shade with these our own Vajapeya parasols.
राजछत्र से रहित और सूर्य की किरणों से संतप्त आपके लिए हम इन अपने वाजपेय-यज्ञ से प्राप्त छत्रों से छाया करेंगे।
Verse 22
या हि नः सततं बुद्धिर् वेदमन्त्रानुसारिणी । त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥
yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī | tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī
That understanding of ours which ever followed the Vedic mantras—that, for your sake, child, is made to follow you to the forest.
वत्स! हमारी जो बुद्धि सदा वेद-मंत्रों का अनुसरण करती रही है, वही तुम्हारे लिए अब वनवास का अनुसरण करने लगी है।
Verse 23
हृदयेष्व् अवतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् । वत्स्यन्त्य् अपि गृहेष्व् एव दाराश् चारित्ररक्षिताः ॥
hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam | vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ
The Vedas, our highest wealth, abide within our hearts; our wives, guarded by their virtue, will remain within our homes.
हमारा परम धन वेद तो हमारे हृदयों में ही निवास करते हैं; और सदाचार से रक्षित हमारी पत्नियाँ घरों में ही रहेंगी।
Verse 24
न पुनर् निश्चयः कार्यस् त्वद्गतौ सुकृता मतिः । त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मम् अवेक्षितुम् ॥
na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ | tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum
No further resolve need be taken; our mind is well fixed on going after you; when you are regardful of righteousness, what righteousness is left to be considered?
अब और कोई निश्चय करने की आवश्यकता नहीं; हमारी बुद्धि आपके पीछे चलने के लिए दृढ़ निश्चय कर चुकी है; जब आप स्वयं धर्म का पालन कर रहे हैं, तब और किस धर्म पर विचार करना शेष है?
Verse 25
याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः । शिरोभिर् निभृताचार महीपतनपांशुलैः ॥
yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ | śirobhir nibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ
Entreated by us, turn back, O you of steadfast conduct, by these our heads, their hair white as the swan, grimed with the dust of falling to the earth.
स्थिर आचरण वाले राम! हंस के समान श्वेत केश वाले और धरती पर गिरने से धूल में सने हुए इन अपने सिरों की शपथ देकर हम आपसे याचना करते हैं—लौट चलिए।
Verse 26
बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः । तेषां समाप्तिर् आयत्ता तव वत्स निवर्तने ॥
bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ | teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane
Many are the sacrifices spread out by the twice-born who have come here; their completion depends, child, upon your turning back.
यहाँ आए हुए बहुत-से ब्राह्मणों के अनेक यज्ञ अनुष्ठान में लगे हैं; वत्स! उनकी समाप्ति आपके लौटने पर ही निर्भर है।
Verse 27
भक्तिमन्ति हि भूतानि जंगमाजंगमानि च । याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥
bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca | yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya
Beings endowed with devotion, moving and unmoving alike, entreat you; show your devotion to these devoted ones who entreat you.
चर और अचर—सभी प्राणी भक्ति से भरे हुए आपसे याचना कर रहे हैं; इन याचना करने वाले भक्तों के प्रति आप अपनी भक्ति प्रकट कीजिए।
Verse 28
अनुगंतुम् अशक्तास् त्वां मूलैर् उद्धृतवेगिभिः । उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥
anugaṃtum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtavegibhiḥ | unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ
Unable to follow you, the tall trees, their roots loosed and swayed by the wind, seem as if they cried aloud.
The Sanskrit is compressed; the trees are pictured as uprooted and bowed by the wind, crying out after Rama.
आपके पीछे चल सकने में असमर्थ, वायु के वेग से जड़ों सहित हिलते हुए ये ऊँचे वृक्ष मानो विलाप कर रहे हों।
Verse 29
निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः । पक्षिणो ऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥
niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ | pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam
Ceasing from food and from motion, keeping to their single stand upon the trees, the very birds entreat you, O you compassionate to all beings.
आहार और गति से विरत, वृक्षों पर एक ही स्थान पर अडिग बैठे हुए पक्षी भी, समस्त प्राणियों पर दया करने वाले आपसे याचना कर रहे हैं।"
Verse 30
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने । ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥
evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane | dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam
As the twice-born thus cried aloud for his turning back, the Tamasa river appeared there, as if to stay Raghava.
इस प्रकार लौट आने के लिए विलाप करते हुए उन ब्राह्मणों के सामने वहाँ तमसा नदी दिखाई दी, मानो वह राघव को रोक ही रही हो।