Sarga 4
Ayodhya Kanda
45 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
गतेष्व् अथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः । मन्त्रयित्वा ततश् चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥
gateṣv atha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ | mantrayitvā tataś cakre niścayajñaḥ sa niścayam
When the citizens had gone, the king again, having taken counsel with his ministers, then, a knower of resolve, made his resolve.
नगरवासियों के चले जाने पर राजा ने मन्त्रियों के साथ फिर से मन्त्रणा करके, निश्चय करना जानने वाले उन्होंने निश्चय कर लिया।
Verse 2
श्व एव पुष्यो भविता श्वो ऽभिषेच्येत मे सुतः । रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥
śva eva puṣyo bhavitā śvo 'bhiṣecyeta me sutaḥ | rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ
"Tomorrow indeed will be Puṣya; tomorrow let my son be consecrated — Rāma of reddish lotus-eyes — in the heir-apparency," so resolved the lord.
"कल ही पुष्य नक्षत्र होगा; कल ही कमल के समान ताम्र नेत्रों वाले मेरे पुत्र राम युवराज-पद पर अभिषिक्त किए जाएँ" — ऐसा उस प्रभु ने (निश्चय किया)।
Verse 3
अथान्तर्गृहम् आविश्य राजा दशरथस् तदा । सूतम् आज्ञापयाम् आस रामं पुनर् इहानय ॥
athāntargṛham āviśya rājā daśarathas tadā | sūtam ājñāpayām āsa rāmaṃ punar ihānaya
Then King Daśaratha, entering the inner chamber, commanded the charioteer: "Bring Rāma here once more."
तब राजा दशरथ ने अन्तःपुर में प्रवेश करके सारथि को आज्ञा दी — "राम को पुनः यहाँ ले आओ।"
Verse 4
प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनर् उपाययौ । रामस्य भवनं शीघ्रं रामम् आनयितुं पुनः ॥
pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punar upāyayau | rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmam ānayituṃ punaḥ
Receiving that word, the charioteer went forth again, swiftly, to Rāma's dwelling, to bring Rāma once more.
उस वचन को स्वीकार करके सारथि राम को फिर से लाने के लिए शीघ्र ही राम के भवन को पुनः गया।
Verse 5
द्वाःस्थैर् आवेदितं तस्य रामायागमनं पुनः । श्रुत्वैव चापि रामस् तं प्राप्तं शङ्कान्वितो ऽभवत् ॥
dvāḥsthair āveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ | śrutvaiva cāpi rāmas taṃ prāptaṃ śaṅkānvito 'bhavat
When his coming again was announced to Rāma by the doorkeepers, hearing that he had come, Rāma grew apprehensive.
द्वारपालों ने राम को उसके पुनः आने की सूचना दी; और उसके आ पहुँचने की बात सुनते ही राम शंकित हो उठे।
Verse 6
प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनम् अब्रवीत् । यद् आगमनकृत्यं ते भूयस् तद् ब्रूह्य् अशेषतः ॥
praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanam abravīt | yad āgamanakṛtyaṃ te bhūyas tad brūhy aśeṣataḥ
Having quickly let him in, Rāma spoke this word: "Tell me again, fully, what the purpose of your coming is."
उसे शीघ्र भीतर बुलाकर राम ने यह वचन कहा — "तुम्हारे पुनः आने का जो प्रयोजन है, वह मुझे पूर्णरूप से बताओ।"
Verse 7
तम् उवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति । श्रुत्वा प्रमाणम् अत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥
tam uvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭum icchati | śrutvā pramāṇam atra tvaṃ gamanāyetarāya vā
Then the charioteer said to him: "The king wishes to see you; having heard this, do you determine whether to go or not."
तब सारथि ने उनसे कहा — "राजा आपको देखना चाहते हैं; यह सुनकर जाने या न जाने के विषय में आप ही प्रमाण हैं।"
Verse 8
इति सूतवचः श्रुत्वा रामो ऽथ त्वरयान्वितः । प्रययौ राजभवनं पुनर् द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥
iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo 'tha tvarayānvitaḥ | prayayau rājabhavanaṃ punar draṣṭuṃ nareśvaram
Hearing the charioteer's words, Rāma then, filled with haste, set out for the royal palace to see the lord of men again.
सारथि का यह वचन सुनकर राम शीघ्रता से नरेश्वर को फिर देखने के लिए राजभवन को चल पड़े।
Verse 9
तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः । प्रवेशयाम् आस गृहं विविक्षुः प्रियम् उत्तमम् ॥
taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ | praveśayām āsa gṛhaṃ vivikṣuḥ priyam uttamam
Hearing that Rāma had arrived, King Daśaratha, wishing to speak with his dear and excellent son in private, had him brought into the chamber.
राम को आ पहुँचा सुनकर राजा दशरथ ने, कोई अत्यन्त प्रिय बात कहने की इच्छा से, उन्हें भीतर कक्ष में प्रवेश कराया।
Verse 10
प्रविशन्न् एव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः । ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥
praviśann eva ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ | dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjaliḥ
Even as he entered his father's dwelling, the glorious Rāghava saw his father from afar and, with joined palms, bowed low.
पिता के भवन में प्रवेश करते ही श्रीमान राघव ने दूर से ही पिता को देखा और हाथ जोड़कर प्रणाम किया।
Verse 11
प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः । प्रदिश्य चास्मै रुचिरम् आसनं पुनर् अब्रवीत् ॥
praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ | pradiśya cāsmai ruciram āsanaṃ punar abravīt
Raising up him who was bowing, and embracing him, the lord of the earth, having assigned him a lovely seat, spoke again:
प्रणाम करते हुए उन्हें उठाकर, गले लगाकर, भूपाल ने उन्हें एक सुन्दर आसन देकर फिर कहा —
Verse 12
राम वृद्धो ऽस्मि दीर्घायुर् भुक्ता भोगा मयेप्सिताः । अन्नवद्भिः क्रतुशतैस् तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥
rāma vṛddho 'smi dīrghāyur bhuktā bhogā mayepsitāḥ | annavadbhiḥ kratuśatais tatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ
"Rāma, I am old and long-lived; I have enjoyed the pleasures I desired; by hundreds of sacrifices rich in food and abundant in gifts I have worshipped as I wished."
"हे राम! मैं वृद्ध और दीर्घायु हो चुका हूँ; मैंने इच्छित भोग भोग लिए हैं, तथा अन्न से भरे और प्रचुर दक्षिणा वाले सैकड़ों यज्ञों से यजन भी कर लिया है।"
Verse 13
जातम् इष्टम् अपत्यं मे त्वम् अद्यानुपमं भुवि । दत्तम् इष्टम् अधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥
jātam iṣṭam apatyaṃ me tvam adyānupamaṃ bhuvi | dattam iṣṭam adhītaṃ ca mayā puruṣasattama
"A desired offspring — you, peerless on earth this day — has been born to me; I have given, I have sacrificed, and I have studied, O best of men."
"हे पुरुषश्रेष्ठ! आज मुझे पृथ्वी पर तुम जैसी अनुपम इच्छित सन्तान प्राप्त हुई है; मैंने दान दिया, इच्छित कर्म किए और वेदाध्ययन भी किया।"
Verse 14
अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखानि च । देवर्षि पितृविप्राणाम् अनृणो ऽस्मि तथात्मनः ॥
anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhāni ca | devarṣi pitṛviprāṇām anṛṇo 'smi tathātmanaḥ
"The pleasures I desired have been enjoyed by me, O hero; I am free of debt to the gods, the sages, the ancestors, and the brāhmaṇas, and to my own self."
"हे वीर! मैंने इच्छित सुखों का भी अनुभव कर लिया है; देवता, ऋषि, पितर और ब्राह्मणों के ऋण से तथा अपने प्रति भी मैं उऋण हो चुका हूँ।"
Verse 15
न किं चिन् मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् । अतो यत् त्वाम् अहं ब्रूयां तन् मे त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥
na kiṃ cin mama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt | ato yat tvām ahaṃ brūyāṃ tan me tvaṃ kartum arhasi
"Nothing remains for me to do but your consecration; therefore what I shall tell you, that you ought to do for me."
"तुम्हारे अभिषेक के अतिरिक्त अब मुझे और कुछ करना शेष नहीं है; इसलिए जो मैं तुमसे कहूँ, वह तुम्हें करना चाहिए।"
Verse 16
अद्य प्रकृतयः सर्वास् त्वाम् इच्छन्ति नराधिपम् । अतस् त्वां युवराजानम् अभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥
adya prakṛtayaḥ sarvās tvām icchanti narādhipam | atas tvāṃ yuvarājānam abhiṣekṣyāmi putraka
"Today all the subjects wish you for their ruler; therefore I shall consecrate you as heir-apparent, my son."
"आज समस्त प्रजा तुम्हें अपना राजा चाहती है; इसलिए हे पुत्र! मैं तुम्हें युवराज-पद पर अभिषिक्त करूँगा।"
Verse 17
अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि दारुणान् । सनिर्घाता महोल्काश् च पतन्तीह महास्वनाः ॥
api cādyāśubhān rāma svapnān paśyāmi dāruṇān | sanirghātā maholkāś ca patantīha mahāsvanāḥ
"Moreover, today, Rāma, I see dreadful, inauspicious dreams; and meteors, with a crash, fall here with a great noise."
"इसके अतिरिक्त, हे राम! आज मैं अशुभ और भयंकर स्वप्न देख रहा हूँ; और यहाँ गर्जना के साथ बड़ी-बड़ी उल्काएँ महान शब्द करती हुई गिर रही हैं।"
Verse 18
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर् ग्रहैः । आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥
avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇair grahaiḥ | āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ
"And my natal star, Rāma, is beset by dreadful planets — the Sun, Mars (Aṅgāraka), and Rāhu — so the astrologers declare."
"हे राम! मेरा जन्म-नक्षत्र सूर्य, मंगल और राहु जैसे भयंकर ग्रहों से आक्रान्त है — ऐसा दैवज्ञ (ज्योतिषी) बताते हैं।"
Verse 19
प्रायेण हि निमित्तानाम् ईदृशानां समुद्भवे । राजा वा मृत्युम् आप्नोति घोरां वापदम् ऋच्छति ॥
prāyeṇa hi nimittānām īdṛśānāṃ samudbhave | rājā vā mṛtyum āpnoti ghorāṃ vāpadam ṛcchati
"Generally, at the arising of such portents, a king meets with death, or falls into dire calamity."
"प्रायः ऐसे निमित्तों के उत्पन्न होने पर राजा या तो मृत्यु को प्राप्त होता है अथवा किसी घोर आपत्ति में पड़ जाता है।"
Verse 20
तद् यावद् एव मे चेतो न विमुह्यति राघव । तावद् एवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥
tad yāvad eva me ceto na vimuhyati rāghava | tāvad evābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ
"Therefore, so long as my mind is not bewildered, O Rāghava, have yourself consecrated — for the thoughts of living beings are fickle."
"इसलिए हे राघव! जब तक मेरा चित्त मोहग्रस्त नहीं होता, तभी तक तुम अभिषिक्त हो जाओ; क्योंकि प्राणियों की बुद्धि चंचल होती है।"
Verse 21
अद्य चन्द्रो ऽभ्युपगतः पुष्यात् पूर्वं पुनर् वसुम् । श्वः पुष्य योगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥
adya candro 'bhyupagataḥ puṣyāt pūrvaṃ punar vasum | śvaḥ puṣya yogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ
"Today the moon has reached Punarvasu, the station before Puṣya; tomorrow, the astrologers say, there will surely be the conjunction with Puṣya."
"आज चन्द्रमा पुष्य से पूर्व के पुनर्वसु नक्षत्र पर आया है; दैवज्ञ कहते हैं कि कल निश्चित रूप से पुष्य का योग होगा।"
Verse 22
तत्र पुष्ये ऽभिषिञ्चस्व मनस् त्वरयतीव माम् । श्वस् त्वाहम् अभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥
tatra puṣye 'bhiṣiñcasva manas tvarayatīva mām | śvas tvāham abhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa
"Under that Puṣya have yourself consecrated; my mind, as it were, urges me on. Tomorrow I shall consecrate you in the heir-apparency, O scorcher of foes."
"उस पुष्य नक्षत्र में तुम अभिषिक्त हो जाओ; मेरा मन मानो मुझे त्वरा दे रहा है। हे परंतप! कल मैं तुम्हें युवराज-पद पर अभिषिक्त करूँगा।"
Verse 23
तस्मात् त्वयाद्य व्रतिना निशेयं नियतात्मना । सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥
tasmāt tvayādya vratinā niśeyaṃ niyatātmanā | saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā
"Therefore this night you must, under a vow and self-restrained, together with your wife, pass fasting, lying upon a bed of darbha grass."
"इसलिए आज तुम्हें व्रती और संयतचित्त होकर, अपनी वधू (सीता) के साथ, दर्भ के बिछौने पर शयन करते हुए यह रात उपवासपूर्वक बितानी चाहिए।"
Verse 24
सुहृदश् चाप्रमत्तास् त्वां रक्षन्त्व् अद्य समन्ततः । भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्य् एवंविधानि हि ॥
suhṛdaś cāpramattās tvāṃ rakṣantv adya samantataḥ | bhavanti bahuvighnāni kāryāṇy evaṃvidhāni hi
"And let your friends, vigilant, guard you today on every side; for undertakings of such a kind come to have many obstacles."
"और तुम्हारे मित्र आज सावधान होकर सब ओर से तुम्हारी रक्षा करें; क्योंकि इस प्रकार के कार्य बहुत विघ्नों वाले होते हैं।"
Verse 25
विप्रोषितश् च भरतो यावद् एव पुराद् इतः । तावद् एवाभिषेकस् ते प्राप्तकालो मतो मम ॥
viproṣitaś ca bharato yāvad eva purād itaḥ | tāvad evābhiṣekas te prāptakālo mato mama
"And while Bharata is away, gone from this city, so long is your consecration deemed by me to be well timed."
"और जब तक भरत इस नगर से बाहर गया हुआ है, तभी तक तुम्हारा अभिषेक मेरे मत में उचित समय वाला (सुअवसर) है।"
Verse 26
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः । ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥
kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ | jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ
"Truly, indeed, your brother Bharata abides in the conduct of the good — a follower of his elder, righteous, compassionate, with senses conquered."
"यद्यपि तुम्हारा भाई भरत सत्पुरुषों के आचरण में स्थित है — ज्येष्ठ का अनुसरण करने वाला, धर्मात्मा, दयालु और जितेन्द्रिय है —"
Verse 27
किं तु चित्तं मनुष्याणाम् अनित्यम् इति मे मतिः । सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥
kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇām anityam iti me matiḥ | satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava
"Yet the mind of men is unsteady — such is my thought — though the mind of the good, ever devoted to dharma, is made comely by their deeds, O Rāghava."
"किन्तु मनुष्यों का चित्त अनित्य (चंचल) होता है, ऐसा मेरा मत है; और हे राघव! सदा धर्म में स्थित तथा सदाचारी सत्पुरुषों का भी (चित्त कभी डगमगा सकता है)।"
Verse 28
इत्य् उक्तः सो ऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्य् अभिषेचने । व्रजेति रामः पितरम् अभिवाद्याभ्ययाद् गृहम् ॥
ity uktaḥ so 'bhyanujñātaḥ śvobhāviny abhiṣecane | vrajeti rāmaḥ pitaram abhivādyābhyayād gṛham
Thus addressed, and granted leave regarding the consecration that was to be on the morrow, and bidden "Go," Rāma, having saluted his father, departed to his house.
इस प्रकार कहे जाने पर और कल होने वाले अभिषेक की अनुमति पाकर, "जाओ" — यह सुनकर राम पिता को प्रणाम करके अपने घर को चले गए।
Verse 29
प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्दिष्टे ऽभिषेचने । तस्मिन् क्षणे विनिर्गत्य मातुर् अन्तःपुरं ययौ ॥
praviśya cātmano veśma rājñoddiṣṭe 'bhiṣecane | tasmin kṣaṇe vinirgatya mātur antaḥpuraṃ yayau
Entering his own dwelling, aware of the consecration ordained by the king, at that very moment he went forth and proceeded to his mother's inner apartments.
अपने भवन में प्रवेश करके, राजा द्वारा निर्दिष्ट अभिषेक (का समाचार लेकर), वे उसी क्षण फिर निकलकर माता के अन्तःपुर को गए।
Verse 30
तत्र तां प्रवणाम् एव मातरं क्षौमवासिनीम् । वाग्यतां देवतागारे ददर्श याचतीं श्रियम् ॥
tatra tāṃ pravaṇām eva mātaraṃ kṣaumavāsinīm | vāgyatāṃ devatāgāre dadarśa yācatīṃ śriyam
There he beheld his mother, clad in silk, wholly intent in the shrine of the deity, with speech restrained, praying for his good fortune.
वहाँ उन्होंने अपनी माता को, रेशमी वस्त्र धारण किए, मौन व्रत में तत्पर, देवमन्दिर में श्री (सौभाग्य) की याचना करती हुई देखा।
Verse 31
प्राग् एव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस् तथा । सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥
prāg eva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇas tathā | sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam
Sumitrā had come there even before, and so had Lakṣmaṇa; and Sītā had been summoned, having heard the glad news of Rāma's consecration.
राम के अभिषेक का प्रिय समाचार सुनकर सुमित्रा और लक्ष्मण पहले ही वहाँ आ चुके थे; और सीता भी बुलाई जा चुकी थीं।
Verse 32
तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्थाव् आमीलितेक्षणा । सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥
tasmin kāle hi kausalyā tasthāv āmīlitekṣaṇā | sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca
At that time Kausalyā stood with half-closed eyes, attended by Sumitrā, by Sītā, and by Lakṣmaṇa,
उस समय कौसल्या सुमित्रा, सीता और लक्ष्मण से सेवित होती हुई अधमुँदी आँखों से खड़ी थीं।
Verse 33
श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् । प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥
śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam | prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam
having heard of her son's consecration to the heir-apparency under Puṣya, meditating by breath-control upon the Supreme Person, Janārdana (Viṣṇu).
पुष्य नक्षत्र में पुत्र के युवराज-अभिषेक को सुनकर, प्राणायाम के द्वारा परमपुरुष जनार्दन का ध्यान करती हुई (वे खड़ी थीं)।
Verse 34
तथा सनियमाम् एव सो ऽभिगम्याभिवाद्य च । उवाच वचनं रामो हर्षयंस् ताम् इदं तदा ॥
tathā saniyamām eva so 'bhigamyābhivādya ca | uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃs tām idaṃ tadā
So, having approached her thus engaged in her observance and saluted her, Rāma then spoke this word, gladdening her:
इस प्रकार नियमपरायण उन माता के पास जाकर और प्रणाम करके राम ने उन्हें हर्षित करते हुए उस समय यह वचन कहा —
Verse 35
अम्ब पित्रा नियुक्तो ऽस्मि प्रजापालनकर्मणि । भविता श्वो ऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥
amba pitrā niyukto 'smi prajāpālanakarmaṇi | bhavitā śvo 'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ
"Mother, I have been appointed by my father to the task of protecting the people; tomorrow will be my consecration, according to my father's command."
"हे माता! पिता ने मुझे प्रजापालन के कार्य में नियुक्त किया है; पिता की जैसी आज्ञा है, उसके अनुसार कल मेरा अभिषेक होगा।"
Verse 36
सीतयाप्य् उपवस्तव्या रजनीयं मया सह । एवम् ऋत्विगुपाध्यायैः सह माम् उक्तवान् पिता ॥
sītayāpy upavastavyā rajanīyaṃ mayā saha | evam ṛtvigupādhyāyaiḥ saha mām uktavān pitā
"And this night is to be passed fasting by Sītā along with me; thus has my father told me, together with the officiating priests and preceptors."
"सीता को भी मेरे साथ यह रात उपवासपूर्वक बितानी है; पिता ने ऋत्विजों और उपाध्यायों के साथ मुझसे ऐसा ही कहा है।"
Verse 37
यानि यान्य् अत्र योग्यानि श्वोभाविन्य् अभिषेचने । तानि मे मङ्गलान्य् अद्य वैदेह्याश् चैव कारय ॥
yāni yāny atra yogyāni śvobhāviny abhiṣecane | tāni me maṅgalāny adya vaidehyāś caiva kāraya
"Whatever auspicious rites are fitting here for the consecration that is to be tomorrow, those blessings have performed for me today, and for Vaidehī (Sītā) as well."
"कल होने वाले अभिषेक के लिए जो-जो मांगलिक कार्य यहाँ उचित हों, वे सब मेरे और वैदेही (सीता) के लिए आज करा दीजिए।"
Verse 38
एतच् छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् । हर्षबाष्पकलं वाक्यम् इदं रामम् अभाषत ॥
etac chrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam | harṣabāṣpakalaṃ vākyam idaṃ rāmam abhāṣata
Hearing this, long awaited, Kausalyā spoke to Rāma this word, faltering with tears of joy:
यह सुनकर चिरकाल से अभिलषित (समाचार पाकर) कौसल्या ने हर्ष के आँसुओं से गद्गद वाणी में राम से यह वचन कहा —
Verse 39
वत्स राम चिरं जीव हतास् ते परिपन्थिनः । ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश् च नन्दय ॥
vatsa rāma ciraṃ jīva hatās te paripanthinaḥ | jñātīn me tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāś ca nandaya
"Child Rāma, live long; slain be your adversaries. Endowed with fortune, gladden my kinsfolk and Sumitrā's."
"हे वत्स राम! चिरंजीवी हो; तुम्हारे शत्रु नष्ट हों। राज्यलक्ष्मी से युक्त होकर तुम मेरे और सुमित्रा के बन्धुजनों को आनन्दित करो।"
Verse 40
कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातो ऽसि पुत्रक । येन त्वया दशरथो गुणैर् आराधितः पिता ॥
kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto 'si putraka | yena tvayā daśaratho guṇair ārādhitaḥ pitā
"Under an auspicious star, truly, were you born to me, my son, in that by you Daśaratha, your father, has been won over by your virtues."
"हे पुत्र! तुम मुझसे किसी कल्याणकारी नक्षत्र में उत्पन्न हुए हो, जिस तुमने अपने गुणों से पिता दशरथ को आराधित (प्रसन्न) किया है।"
Verse 41
अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे । येयम् इक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥
amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe | yeyam ikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati
"Not in vain, truly, has my patient worship of the lotus-eyed Person (Viṣṇu) been, in that this royal fortune of the Ikṣvākus will attach itself to you, my son."
"हे पुत्र! सौभाग्य से कमलनयन परमपुरुष के प्रति मेरी आराधना व्यर्थ नहीं गई, क्योंकि यह इक्ष्वाकु-राज्यलक्ष्मी तुम्हारा आश्रय लेगी।"
Verse 42
इत्य् एवम् उक्तो मात्रेदं रामो भारतम् अब्रवीत् । प्राञ्जलिं प्रह्वम् आसीनम् अभिवीक्ष्य स्मयन्न् इव ॥
ity evam ukto mātredaṃ rāmo bhāratam abravīt | prāñjaliṃ prahvam āsīnam abhivīkṣya smayann iva
Thus addressed by his mother, Rāma, looking upon his brother (Lakṣmaṇa) — who sat near with joined palms, bowed low — spoke this to him, as if smiling.
The text reads bhāratam, but since Bharata is away in Kekaya and verse 43 addresses Lakṣmaṇa directly, the one addressed is the brother (Lakṣmaṇa); rendered accordingly.
माता के इस प्रकार कहने पर राम ने हाथ जोड़े विनम्र भाव से बैठे हुए (अपने भाई लक्ष्मण) को देखकर, मानो मुस्कराते हुए, यह कहा —
Verse 43
लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम् । द्वितीयं मे ऽन्तरात्मानं त्वाम् इयं श्रीर् उपस्थिता ॥
lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām | dvitīyaṃ me 'ntarātmānaṃ tvām iyaṃ śrīr upasthitā
"Lakṣmaṇa, govern this earth together with me; to you, my second self, has this royal fortune come."
"हे लक्ष्मण! तुम मेरे साथ इस वसुन्धरा पर शासन करो; मेरे द्वितीय अन्तरात्मा — तुम्हें भी — यह राज्यलक्ष्मी प्राप्त हुई है।"
Verse 44
सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस् त्वम् इष्टान् राज्यफलानि च । जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थम् अभिकामये ॥
saumitre bhuṅkṣva bhogāṃs tvam iṣṭān rājyaphalāni ca | jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadartham abhikāmaye
"O Saumitri, enjoy the pleasures you desire and the fruits of the kingdom; for both my life and my kingship I desire for your sake."
"हे सौमित्रि! तुम इच्छित भोगों और राज्य के फलों को भोगो; क्योंकि जीवन और राज्य — दोनों को ही मैं तुम्हारे ही लिए चाहता हूँ।"
Verse 45
इत्य् उक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातराव् अभिवाद्य च । अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥
ity uktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāv abhivādya ca | abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam
Having thus spoken to Lakṣmaṇa, and having saluted his two mothers and taken leave of Sītā as well, Rāma went to his own dwelling.
लक्ष्मण से ऐसा कहकर और दोनों माताओं को प्रणाम करके तथा सीता से अनुमति लेकर राम अपने निवास को चले गए।