Sarga 3
Ayodhya Kanda
32 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तेषाम् अज्ञलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः । प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥
teṣām ajñalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ | pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ
Receiving on every side their lotus-like palms raised in salutation, the king spoke to them a kind and beneficial word.
सब ओर से उठाए गए उनके अंजलि रूपी कमलों को स्वीकार करके राजा ने उनसे प्रिय और हितकारी वचन कहा।
Verse 2
अहो ऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश् चातुलो मम । यन् मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थम् इच्छथ ॥
aho 'smi paramaprītaḥ prabhāvaś cātulo mama | yan me jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastham icchatha
"Ah, I am supremely glad, and my power is unmatched, in that you wish my eldest, dear son established in the heir-apparency."
"अहो! मैं परम प्रसन्न हूँ, और मेरा प्रभाव भी अतुलनीय है, क्योंकि आप मेरे ज्येष्ठ प्रिय पुत्र को युवराज-पद पर आसीन देखना चाहते हैं।"
Verse 3
इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणान् इदम् अब्रवीत् । वसिष्ठं वामदेवं च तेषाम् एवोपशृण्वताम् ॥
iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇān idam abravīt | vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣām evopaśṛṇvatām
Having thus honored them, the king spoke this to the brāhmaṇas, to Vasiṣṭha and Vāmadeva, while those others listened:
इस प्रकार उन ब्राह्मणों का सम्मान करके राजा ने, उन्हीं के सुनते हुए, वसिष्ठ और वामदेव से यह कहा —
Verse 4
चैत्रः श्रीमान् अयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । यौवराज्याय रामस्य सर्वम् एवोपकल्प्यताम् ॥
caitraḥ śrīmān ayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ | yauvarājyāya rāmasya sarvam evopakalpyatām
"This glorious month of Caitra is holy, its groves in flower; let everything be made ready for Rāma's heir-apparency."
"यह श्रीमान चैत्र मास पवित्र है और वन पुष्पों से भरे हुए हैं; राम के युवराज-अभिषेक के लिए सब कुछ तैयार किया जाए।"
Verse 5
कृतम् इत्य् एव चाब्रूताम् अभिगम्य जगत्पतिम् । यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥
kṛtam ity eva cābrūtām abhigamya jagatpatim | yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau
"It is done" — thus said the two bulls among the twice-born, approaching the lord of the world, pleased and filled with joy, as he had bidden.
"ऐसा ही होगा" — यह कहते हुए वे दोनों श्रेष्ठ ब्राह्मण, प्रसन्न और हर्षयुक्त होकर, जगत्पति के पास जाकर उनके वचनानुसार (कार्य में लग गए)।
Verse 6
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनम् अब्रवीत् । रामः कृतात्मा भवता शीघ्रम् आनीइयताम् इति ॥
tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanam abravīt | rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghram ānīiyatām iti
Then the splendid king spoke a word to Sumantra: "Let the self-possessed Rāma be quickly brought here by you."
तब तेजस्वी राजा ने सुमन्त्र से यह वचन कहा — "कृतात्मा राम को आप शीघ्र यहाँ ले आइए।"
Verse 7
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् । रामं तत्रानयां चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥
sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt | rāmaṃ tatrānayāṃ cakre rathena rathināṃ varam
Promising "So be it," Sumantra, by the king's command, brought Rāma there by chariot — that best of chariot-warriors.
"ऐसा ही हो" कहकर सुमन्त्र ने राजा की आज्ञा से रथियों में श्रेष्ठ राम को रथ द्वारा वहाँ ले आया।
Verse 8
अथ तत्र समासीनास् तदा दशरथं नृपम् । प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च भूमिपाः ॥
atha tatra samāsīnās tadā daśarathaṃ nṛpam | prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhūmipāḥ
Now there, seated about King Daśaratha, were the lords of the earth from east and north and west and south,
उस समय वहाँ बैठे हुए पूर्व, उत्तर, पश्चिम और दक्षिण के भूपाल राजा दशरथ की (सेवा में उपस्थित थे)।
Verse 9
म्लेच्छाश् चार्याश् च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः । उपासां चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥
mlecchāś cāryāś ca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ | upāsāṃ cakrire sarve taṃ devā iva vāsavam
the mlecchas and the āryas, and others who dwell in forests and on mountain-borders — all attended upon him, as the gods upon Vāsava (Indra).
म्लेच्छ और आर्य तथा वन और पर्वतों के छोरों पर रहने वाले अन्य जो भी थे, वे सब उनकी उपासना कर रहे थे, जैसे देवता इन्द्र की।
Verse 10
तेषां मध्ये स राजर्षिर् मरुताम् इव वासवः । प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तम् आत्मजम् ॥
teṣāṃ madhye sa rājarṣir marutām iva vāsavaḥ | prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntam ātmajam
In their midst that royal sage, like Vāsava among the Maruts, standing upon his palace, beheld his son coming, borne upon his chariot —
उनके बीच वह राजर्षि, मरुतों के बीच इन्द्र के समान, प्रासाद पर स्थित होकर अपने रथारूढ़ पुत्र को आता हुआ देखने लगे।
Verse 11
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् । दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥
gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam | dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam
like the king of the gandharvas, of prowess renowned in the world, long-armed, of great strength, moving like a rutting elephant,
गन्धर्वराज के समान, लोक में प्रसिद्ध पौरुष वाले, लम्बी भुजाओं वाले, महान सत्त्व से युक्त और मतवाले हाथी के समान चाल वाले —
Verse 12
चन्द्रकान्ताननं रामम् अतीव प्रियदर्शनम् । रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥
candrakāntānanaṃ rāmam atīva priyadarśanam | rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam
Rāma of moon-fair countenance, exceedingly lovely to behold, who by his beauty, nobility, and virtue stole away the sight and the hearts of men,
चन्द्रमा के समान मुख वाले, अत्यन्त प्रियदर्शन राम को, जो अपने रूप, उदारता और गुणों से मनुष्यों की दृष्टि और चित्त को हर लेते थे —
Verse 13
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तम् इव प्रजाः । न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥
gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantam iva prajāḥ | na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ
gladdening the beholders as the rain-cloud gladdens creatures scorched by heat. Gazing upon him as he came, the lord of men was not sated.
गर्मी से तपे हुए प्राणियों को आह्लादित करने वाले मेघ के समान आते हुए राम को देखते हुए राजा तृप्त नहीं हो रहे थे।
Verse 14
अवतार्य सुमन्त्रस् तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् । पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् ॥
avatārya sumantras taṃ rāghavaṃ syandanottamāt | pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt
Sumantra, having helped that Rāghava down from the excellent chariot, followed behind with joined palms as he went toward his father.
सुमन्त्र उन राघव को उस श्रेष्ठ रथ से उतारकर, पिता के समीप जाते हुए उनके पीछे-पीछे हाथ जोड़े चले।
Verse 15
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः । आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥
sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ | āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ
That bull among men, Rāghava, together with the charioteer, ascended the palace resembling the peak of Kailāsa, to see the king.
वह पुरुषश्रेष्ठ राघव, कैलास-शिखर के समान उस प्रासाद पर, राजा के दर्शन के लिए सारथि के साथ चढ़े।
Verse 16
स प्राञ्जलिर् अभिप्रेत्य प्रणतः पितुर् अन्तिके । नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥
sa prāñjalir abhipretya praṇataḥ pitur antike | nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ
With joined palms, having drawn near and bowed down before his father, and announcing his own name, Rāma reverenced his father's feet.
हाथ जोड़े हुए राम ने पिता के समीप पहुँचकर, नतमस्तक होकर, अपना नाम सुनाते हुए पिता के चरणों की वन्दना की।
Verse 17
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः । गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियम् आत्मजम् ॥
taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ | gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyam ātmajam
Seeing him bowed down at his side with cupped hands, the king, taking him by those cupped hands and drawing him near, embraced his dear son.
उन्हें अपने पास हाथ जोड़े हुए नतमस्तक देखकर राजा ने उनकी अंजलि पकड़कर, उन्हें खींचकर पास किया और अपने प्रिय पुत्र को गले लगा लिया।
Verse 18
तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान् मणिकाञ्चनभूषितम् । दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥
tasmai cābhyudyataṃ śrīmān maṇikāñcanabhūṣitam | dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam
And the glorious king directed for Rāma a lovely, excellent seat, raised up and adorned with gem and gold.
फिर श्रीमान राजा ने राम के लिए मणि और स्वर्ण से विभूषित एक ऊँचा, सुन्दर, श्रेष्ठ आसन निर्दिष्ट किया।
Verse 19
तद् आसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः । स्वयेव प्रभया मेरुम् उदये विमलो रविः ॥
tad āsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ | svayeva prabhayā merum udaye vimalo raviḥ
Taking that best of seats, Rāghava lit it up with his own radiance, as the spotless rising sun lights up Meru.
उस श्रेष्ठ आसन को पाकर राघव (उस सभा को) वैसे ही प्रकाशित करने लगे जैसे उदयकाल में निर्मल सूर्य अपनी ही प्रभा से मेरु को।
Verse 20
तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत । विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौर् इवेन्दुना ॥
tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata | vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaur ivendunā
Illumined by him, that assembly shone there, as the autumn sky, with its spotless planets and stars, shines by the moon.
उनसे प्रकाशित होकर वह सभा वैसे ही सुशोभित हो उठी जैसे निर्मल ग्रहों और नक्षत्रों वाला शरद्-ऋतु का आकाश चन्द्रमा से।
Verse 21
तं पश्यमानो नृपतिस् तुतोष प्रियम् आत्मजम् । अलंकृतम् इवात्मानम् आदर्शतलसंस्थितम् ॥
taṃ paśyamāno nṛpatis tutoṣa priyam ātmajam | alaṃkṛtam ivātmānam ādarśatalasaṃsthitam
Gazing upon him, the king rejoiced in his dear son, as one rejoices beholding himself adorned, reflected upon the face of a mirror.
उन्हें देखते हुए राजा अपने प्रिय पुत्र में वैसे ही संतुष्ट हुए जैसे दर्पण के तल पर प्रतिबिम्बित अपने ही अलंकृत स्वरूप को देखकर।
Verse 22
स तं सस्मितम् आभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः । उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रम् इव कश्यपः ॥
sa taṃ sasmitam ābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ | uvācedaṃ vaco rājā devendram iva kaśyapaḥ
Addressing his son with a smile, that best of fathers, the king, spoke this word, like Kaśyapa to the lord of the gods (Indra):
पुत्रवानों में श्रेष्ठ उस राजा ने मुस्कराते हुए अपने पुत्र को सम्बोधित करके यह वचन कहा, जैसे कश्यप ने देवेन्द्र से —
Verse 23
ज्येष्ठायाम् असि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः । उत्पन्नस् त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥
jyeṣṭhāyām asi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ | utpannas tvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ
"You are a son equal to me, born of my eldest queen who is my equal; you, excellent in virtue, my dear son Rāma, were born of her."
"तुम मेरी ज्येष्ठ और (मेरे) योग्य पत्नी से उसके अनुरूप पुत्र के रूप में उत्पन्न हुए हो; गुणों में श्रेष्ठ तुम मेरे प्रिय पुत्र राम हो।"
Verse 24
त्वया यतः प्रजाश् चेमाः स्वगुणैर् अनुरञ्जिताः । तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि ॥
tvayā yataḥ prajāś cemāḥ svaguṇair anurañjitāḥ | tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyam avāpnuhi
"Since by you these subjects have been won over through your own virtues, therefore, with the conjunction of Puṣya, obtain the heir-apparency."
"चूँकि इन प्रजाओं को तुमने अपने गुणों से अनुरक्त कर लिया है, इसलिए पुष्य नक्षत्र के योग में तुम युवराज-पद प्राप्त करो।"
Verse 25
कामतस् त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवान् असि । गुणवत्य् अपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥
kāmatas tvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavān asi | guṇavaty api tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam
"Of your own nature, in your longing for the good, you are disciplined and virtuous; yet, though you are virtuous, out of affection, my son, I shall tell you what is for your good."
"तुम स्वभाव से ही स्वेच्छा से विनीत और गुणवान हो; फिर भी, गुणवान होने पर भी, हे पुत्र! स्नेहवश मैं तुम्हें हित की बात कहूँगा।"
Verse 26
भूयो विनयम् आस्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः । कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥
bhūyo vinayam āsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ | kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca
"Taking up ever greater discipline, be always one of conquered senses; and abandon the vices that spring from desire and from anger."
"और अधिक विनय धारण कर सदा जितेन्द्रिय बने रहो; काम और क्रोध से उत्पन्न होने वाले व्यसनों का त्याग करो।"
Verse 27
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा । अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश् चानुरञ्जय ॥
parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā | amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīś cānurañjaya
"Conducting yourself by indirect means (through agents) and by direct means alike, keep all your subjects, beginning with the ministers, well pleased."
"परोक्ष (गुप्तचरों द्वारा) और प्रत्यक्ष — दोनों प्रकार की नीति से व्यवहार करते हुए मन्त्री आदि समस्त अधिकारियों और प्रजा को अनुरक्त रखो।"
Verse 28
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर् यः पालयति मेदिनीम् । तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतम् इवामराः । तस्मात् पुत्र त्वम् आत्मानं नियम्यैव समाचर ॥
tuṣṭānuraktaprakṛtir yaḥ pālayati medinīm | tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtam ivāmarāḥ | tasmāt putra tvam ātmānaṃ niyamyaiva samācara
"The friends of him who, with his subjects contented and devoted, protects the earth, rejoice, as the immortals on gaining ambrosia; therefore, my son, restraining yourself, so conduct yourself."
"जो राजा अपनी प्रजा को संतुष्ट और अनुरक्त रखकर पृथ्वी का पालन करता है, उसके मित्र वैसे ही आनन्दित होते हैं जैसे अमृत पाकर देवता; इसलिए हे पुत्र! तुम स्वयं को संयमित रखकर ही आचरण करना।"
Verse 29
तच् छ्रुत्वा सुहृदस् तस्य रामस्य प्रियकारिणः । त्वरिताः शीघ्रम् अभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥
tac chrutvā suhṛdas tasya rāmasya priyakāriṇaḥ | tvaritāḥ śīghram abhyetya kausalyāyai nyavedayan
Hearing this, the well-wishers of that Rāma, doers of his pleasure, hastening, swiftly came and announced it to Kausalyā.
यह सुनकर राम के हितैषी, प्रिय करने वाले मित्र शीघ्रता से तुरन्त जाकर कौसल्या को (यह समाचार) सुनाने लगे।
Verse 30
सा हिरण्यं च गाश् चैव रत्नानि विविधानि च । व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥
sā hiraṇyaṃ ca gāś caiva ratnāni vividhāni ca | vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā
She, Kausalyā, best of women, bestowed gold and cows and jewels of various kinds upon the bearers of the glad tidings.
उत्तम सुन्दरी कौसल्या ने प्रिय समाचार देने वालों को स्वर्ण, गौएँ और विविध रत्न देने की आज्ञा दी।
Verse 31
अथाभिवाद्य राजानं रथम् आरुह्य राघवः । ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥
athābhivādya rājānaṃ ratham āruhya rāghavaḥ | yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ
Then, having saluted the king and mounted his chariot, Rāghava went to his own splendid dwelling, honored by the throngs of people.
तत्पश्चात राजा को प्रणाम करके, रथ पर चढ़कर राघव जनसमूहों द्वारा पूजित होते हुए अपने तेजोमय भवन को चले गए।
Verse 32
ते चापि पौरा नृपतेर् वचस् तच्; छ्रुत्वा तदा लाभम् इवेष्टम् आप्य । नरेन्द्रम् आमन्त्य गृहाणि गत्वा; देवान् समानर्चुर् अतीव हृष्टाः ॥
te cāpi paurā nṛpater vacas tac; chrutvā tadā lābham iveṣṭam āpya | narendram āmantya gṛhāṇi gatvā; devān samānarcur atīva hṛṣṭāḥ
And those citizens too, having heard that speech of the king, as if they had gained a cherished profit, took leave of the king and, going to their homes, worshipped the gods, exceedingly glad.
और वे नगरवासी भी राजा का वह वचन सुनकर, मानो मनचाहा लाभ पाकर, नरेन्द्र से विदा लेकर अपने-अपने घर जाकर, अत्यन्त हर्षित होकर देवताओं की पूजा करने लगे।