Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 38

Ayodhya Kanda

20 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् । कौसल्या पुत्रशोकार्ता तम् उवाच महीपतिम् ॥

    tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam | kausalyā putraśokārtā tam uvāca mahīpatim

    Then, seeing the king sunk upon the couch in grief, Kausalya, afflicted with grief for her son, said to the lord of the earth:

    तब शय्या पर शोक से शिथिल पड़े हुए राजा को देखकर, पुत्र के शोक से पीड़ित कौसल्या ने उन पृथ्वीपति से कहा—

  2. Verse 2

    राघवो नरशार्दूल विषम् उप्त्वा द्विजिह्ववत् । विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥

    rāghavo naraśārdūla viṣam uptvā dvijihvavat | vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī

    "Having spat her venom like a double-tongued serpent upon Raghava, O tiger among men, Kaikeyi will range abroad like a she-snake let loose from its slough.

    "नरशार्दूल! कैकेयी दोमुँही साँपिन के समान राघव पर अपना विष उगलकर, केंचुली से मुक्त हुई नागिन की भाँति स्वच्छंद विचरेगी।

  3. Verse 3

    विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता । त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिर् इव वेश्मनि ॥

    vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā | trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhir iva veśmani

    Having banished Rama, the fortunate one, her desire fulfilled and her purpose gained, she will terrify me again, like a wicked serpent within the house.

    राम को निर्वासित करके, अपनी कामना पूरी कर और अपना प्रयोजन साध लेने पर वह सौभाग्यवती मुझे घर में दुष्ट साँप के समान फिर-फिर त्रस्त करेगी।

  4. Verse 4

    अथ स्म नगरे रामश् चरन् भैक्षं गृहे वसेत् । कामकारो वरं दातुम् अपि दासं ममात्मजम् ॥

    atha sma nagare rāmaś caran bhaikṣaṃ gṛhe vaset | kāmakāro varaṃ dātum api dāsaṃ mamātmajam

    Rather let Rama dwell within the city, going from house to house to beg his alms—or let the king at his pleasure grant the boon that my son be even a slave.

    इससे तो अच्छा था कि राम नगर में ही घर-घर भिक्षा माँगते हुए रहते—अथवा राजा अपनी इच्छा से यही वर दे देते कि मेरा पुत्र दास ही बना रहे।

  5. Verse 5

    पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद् यथेष्टतः । प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥

    pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānād yatheṣṭataḥ | pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā

    But Kaikeyi, having cast Rama from his station at her will, has assigned him as a portion to the rakshasas, like one who makes an oblation at the dark fortnight with kindled fire.

    किंतु कैकेयी ने राम को उनके स्थान से अपनी इच्छानुसार गिराकर, उन्हें राक्षसों का भाग वैसे ही सौंप दिया, जैसे प्रज्वलित अग्नि में कोई पर्व के दिन आहुति अर्पित करता है।

  6. Verse 6

    गजराजगतिर् वीरो महाबाहुर् धनुर्धरः । वनम् आविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥

    gajarājagatir vīro mahābāhur dhanurdharaḥ | vanam āviśate nūnaṃ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

    The hero, mighty-armed, bearing his bow, with the gait of the king of elephants, now enters the forest, surely, with his wife and with Lakshmana.

    वह गजराज की-सी चाल वाला, धनुर्धारी, महाबाहु वीर निश्चय ही अपनी भार्या और लक्ष्मण के साथ अब वन में प्रवेश कर रहा है।

  7. Verse 7

    वने त्व् अदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया । त्यक्तानां वनवासाय का न्व् अवस्था भविष्यति ॥

    vane tv adṛṣṭaduḥkhānāṃ kaikeyyānumate tvayā | tyaktānāṃ vanavāsāya kā nv avasthā bhaviṣyati

    Banished to dwell in the forest by you at Kaikeyi's bidding—those who have never known sorrow—what will their plight be?

    जिन्होंने कभी दुःख नहीं देखा, उन्हें कैकेयी के कहने पर तुमने वनवास के लिए त्याग दिया—वन में उनकी क्या दशा होगी?

  8. Verse 8

    ते रत्नहीनास् तरुणाः फलकाले विवासिताः । कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥

    te ratnahīnās taruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ | kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ

    Those young ones, bereft of jewels, banished in the season of their flowering—how will they live, wretched, making their meal of fruits and roots?

    रत्नों से रहित, नवयुवा, अपने यौवन-काल में निर्वासित वे बेचारे फल-मूल का आहार करते हुए कैसे रहेंगे?

  9. Verse 9

    अपीदानीं स कालः स्यान् मम शोकक्षयः शिवः । सभार्यं यत् सह भ्रात्रा पश्येयम् इह राघवम् ॥

    apīdānīṃ sa kālaḥ syān mama śokakṣayaḥ śivaḥ | sabhāryaṃ yat saha bhrātrā paśyeyam iha rāghavam

    Will that time ever come, blessed and the ending of my grief, when I may behold Raghava here, with his wife and with his brother?

    क्या वह कल्याणमय समय, मेरे शोक का अंत करने वाला, कभी आएगा, जब मैं राघव को भार्या और भाई सहित यहाँ देख सकूँगी?

  10. Verse 10

    श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति । यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥

    śrutvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati | yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī

    Hearing that the two heroes have come, when will Ayodhya be glorious, her people glad, her banners and garlands raised on high?

    दोनों वीरों के आ पहुँचने की बात सुनकर अयोध्या कब यशस्विनी होगी, कब उसके लोग हर्षित होंगे और कब उसकी ध्वजा-मालाएँ ऊँची फहराएँगी?

  11. Verse 11

    कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्राव् अरण्यात् पुनरागतौ । नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥

    kadā prekṣya naravyāghrāv araṇyāt punarāgatau | nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi

    When, beholding the two tigers among men returned again from the wilderness, will the city rejoice, gladdened like the sea at the full moon?

    वन से लौट आए उन दोनों नरव्याघ्रों को देखकर यह नगरी कब, पूर्णिमा के समुद्र की भाँति हर्ष से उमगती हुई, आनंदित होगी?

  12. Verse 12

    कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति । पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूम् इव ॥

    kadāyodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati | puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūm iva

    When will the mighty-armed hero enter the city of Ayodhya, setting Sita before him on the chariot, as a bull leads his cow?

    वह महाबाहु वीर कब, जैसे बैल अपनी गाय को आगे किए चलता है, वैसे ही रथ पर सीता को आगे बैठाकर अयोध्यापुरी में प्रवेश करेगा?

  13. Verse 13

    कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ । लाजैर् अवकरिष्यन्ति प्रविशन्ताव् अरिंदमौ ॥

    kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau | lājair avakariṣyanti praviśantāv ariṃdamau

    When will thousands of beings scatter parched grain in the royal highway upon my two sons, the subduers of foes, as they enter?

    नगर में प्रवेश करते हुए मेरे शत्रुदमन दोनों पुत्रों पर राजमार्ग में हजारों प्राणी कब लाजा बरसाएँगे?

  14. Verse 14

    कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च । प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥

    kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnāṃ phalāni ca | pradiśantyaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam

    When will maidens, with flowers and with fruits for the twice-born in their hands, glad, make the circumambulation of the city?

    हर्षित कन्याएँ फूल और ब्राह्मणों के लिए फल हाथ में लिए, नगरी की कब प्रदक्षिणा करेंगी?

  15. Verse 15

    कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः । अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस् त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥

    kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ | abhyupaiṣyati dharmajñas trivarṣa iva māṃ lalan

    When will he, ripe in wisdom though young in years, radiant as a god, the knower of righteousness, come to me, caressing me as in his third year?

    बुद्धि से परिपक्व यद्यपि वय में तरुण, देवताओं के समान कांतिवाला, धर्मज्ञ वह मुझे कब तीन वर्ष के बालक की भाँति दुलारता हुआ पास आएगा?

  16. Verse 16

    निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया । पातु कामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥

    niḥsaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā | pātu kāmeṣu vatseṣu mātṝṇāṃ śātitāḥ stanāḥ

    Without doubt, I think, in some former time, cruel-hearted, I cut off the breasts of mothers from their suckling calves that longed to drink;

    वीर! मैं समझती हूँ कि निःसंदेह किसी पूर्वजन्म में मैंने क्रूर होकर, दूध पीने को लालायित बछड़ों से उनकी माताओं के स्तन काट डाले होंगे;

  17. Verse 17

    साहं गौर् इव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता । कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर् बलात् ॥

    sāhaṃ gaur iva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā | kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaur balāt

    therefore now I, like a cow robbed by a lion of its calf, who so loved my calf, am made calfless by Kaikeyi, O tiger among men, as a cow is robbed of its young calf by force.

    इसी से, पुरुषव्याघ्र! अपने बछड़े से इतना प्रेम करने वाली मैं, जैसे सिंह गाय का बछड़ा छीन ले, वैसे ही कैकेयी के द्वारा बलपूर्वक अपने नन्हे बछड़े से वंचित कर दी गई।

  18. Verse 18

    न हि तावद् गुणैर् जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् । एकपुत्रा विना पुत्रम् अहं जीवितुम् उत्सहे ॥

    na hi tāvad guṇair juṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam | ekaputrā vinā putram ahaṃ jīvitum utsahe

    For I, having but one son, endowed with virtues and skilled in every science, cannot bear to live without my son.

    जो गुणों से युक्त और समस्त शास्त्रों में निपुण है, उस एकमात्र पुत्र के बिना मैं, जिसका केवल वही एक पुत्र है, जीवित रहने का साहस नहीं कर सकती।

  19. Verse 19

    न हि मे जीविते किं चित् सामर्थम् इह कल्प्यते । अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥

    na hi me jīvite kiṃ cit sāmartham iha kalpyate | apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam

    Indeed no power to live is found in me, not beholding my dear son, mighty-armed and of great strength.

    महाबाहु, महाबली अपने प्रिय पुत्र को न देखते हुए मुझमें जीने की कोई सामर्थ्य नहीं दिखाई देती।

  20. Verse 20

    अयं हि मां दीपयते समुत्थितस्; तनूजशोकप्रभवो हुताशनः । महीम् इमां रश्मिभिर् उत्तमप्रभो; यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥

    ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitas; tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ | mahīm imāṃ raśmibhir uttamaprabho; yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ

    For this fire, risen, sprung from grief for my son, burns me, as the glorious day-maker in the hot season burns this earth with his supreme-rayed beams."

    पुत्र-शोक से उत्पन्न यह अग्नि उठकर मुझे वैसे ही जला रही है, जैसे ग्रीष्म ऋतु में उत्तम कांति वाले भगवान सूर्य अपनी किरणों से इस पृथ्वी को जला देते हैं।"