Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 37

Ayodhya Kanda

28 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    यावत् तु निर्यतस् तस्य रजोरूपम् अदृश्यत । नैवेक्ष्वाकुवरस् तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥

    yāvat tu niryatas tasya rajorūpam adṛśyata | naivekṣvākuvaras tāvat saṃjahārātmacakṣuṣī

    As long as the dust raised by his departure was seen, so long the best of the Ikshvakus did not withdraw his gaze.

    जब तक उसके जाने से उठी हुई धूल दिखाई देती रही, तब तक इक्ष्वाकुश्रेष्ठ दशरथ ने अपनी दृष्टि नहीं हटाई।

  2. Verse 2

    यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्य् अत्यन्तधार्मिकम् । तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥

    yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyaty atyantadhārmikam | tāvad vyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane

    As long as the king could behold his exceedingly righteous and dear son, so long did his love seem to grow upon the earth at the sight of his son.

    जब तक राजा अपने परम धर्मात्मा प्रिय पुत्र को देखते रहे, तब तक पुत्र को देखने में उनका प्रेम मानो पृथ्वी पर बढ़ता ही गया।

  3. Verse 3

    न पश्यति रजो ऽप्य् अस्य यदा रामस्य भूमिपः । तदार्तश् च विषण्णश् च पपात धरणीतले ॥

    na paśyati rajo 'py asya yadā rāmasya bhūmipaḥ | tadārtaś ca viṣaṇṇaś ca papāta dharaṇītale

    When the lord of the earth could no longer see even the dust of Rama, then, stricken and dejected, he fell to the ground.

    जब राजा को राम की धूल भी दिखाई न पड़ी, तब वे आर्त और विषण्ण होकर धरती पर गिर पड़े।

  4. Verse 4

    तस्य दक्षिणम् अन्वगात् कौसल्या बाहुम् अङ्गना । वामं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥

    tasya dakṣiṇam anvagāt kausalyā bāhum aṅganā | vāmaṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā

    At his right arm came the lady Kausalya; and at his left side came Kaikeyi, who loved Bharata.

    उनकी दाहिनी भुजा को कौसल्या देवी ने थाम लिया, और भरत से प्रेम करने वाली कैकेयी उनके बाएँ पार्श्व में आ खड़ी हुई।

  5. Verse 5

    तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च । उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥

    tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca | uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ

    The king, endowed with statecraft, righteousness and humility, looking upon her, his senses sorely shaken, said to Kaikeyi:

    नीति, धर्म और विनय से संपन्न राजा ने व्यथित इंद्रियों से उस कैकेयी को देखकर कहा—

  6. Verse 6

    कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस् त्वं दुष्टचारिणी । न हि त्वां द्रष्टुम् इच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥

    kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīs tvaṃ duṣṭacāriṇī | na hi tvāṃ draṣṭum icchāmi na bhāryā na ca bāndhavī

    "Kaikeyi, touch not my limbs, you of evil conduct; I wish not to look upon you; you are no wife and no kinswoman of mine.

    "कैकेयी! तू दुष्ट आचरण वाली है, मेरे अंगों को मत छू; मैं तुझे देखना भी नहीं चाहता; तू न मेरी भार्या है और न बांधवी।

  7. Verse 7

    ये च त्वाम् उपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम । केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्य् अहम् ॥

    ye ca tvām upajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama | kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmy aham

    And those who live by serving you—I am not theirs, nor are they mine; you, bent wholly upon gain, who have cast off righteousness, I renounce.

    जो तेरे आश्रित होकर जीते हैं, न मैं उनका हूँ और न वे मेरे; केवल स्वार्थ में लगी हुई, धर्म को त्याग देने वाली तुझे मैं त्यागता हूँ।

  8. Verse 8

    अगृह्णां यच् च ते पाणिम् अग्निं पर्यणयं च यत् । अनुजानामि तत् सर्वम् अस्मिंल् लोके परत्र च ॥

    agṛhṇāṃ yac ca te pāṇim agniṃ paryaṇayaṃ ca yat | anujānāmi tat sarvam asmiṃl loke paratra ca

    That I took your hand and led you about the fire—all that I disavow, in this world and the next.

    मैंने जो तेरा पाणिग्रहण किया और अग्नि की परिक्रमा कराई, उस सबका मैं इस लोक में और परलोक में परित्याग करता हूँ।

  9. Verse 9

    भरतश् चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्येदम् अव्ययम् । यन् मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मा तद् दत्तम् आगमत् ॥

    bharataś cet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyedam avyayam | yan me sa dadyāt pitrarthaṃ mā mā tad dattam āgamat

    And if Bharata be pleased to obtain this imperishable kingdom, let not what he would give me for my father's rite ever reach me."

    और यदि भरत प्रसन्न होकर इस अक्षय राज्य को पाकर मुझे पिता के निमित्त जो कुछ दे, वह दिया हुआ मुझे कभी न प्राप्त हो।"

  10. Verse 10

    अथ रेणुसमुध्वस्तं तम् उत्थाप्य नराधिपम् । न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥

    atha reṇusamudhvastaṃ tam utthāpya narādhipam | nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā

    Then the lady Kausalya, worn with grief, raising up the lord of men, who was covered with dust, turned back with him.

    तब शोक से कृश हुई कौसल्या देवी ने धूल में सने हुए उन नरेश को उठाकर, उस समय उनके साथ लौट पड़ीं।

  11. Verse 11

    हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निम् इव पाणिना । अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसं ॥

    hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnim iva pāṇinā | anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasaṃ

    Like one who has slain a Brahmin at his pleasure, or touched fire with his hand, the righteous king burned with remorse, remembering his ascetic son.

    जैसे कामवश ब्राह्मण की हत्या करके अथवा हाथ से अग्नि छूकर कोई संतप्त होता है, वैसे ही वे धर्मात्मा राजा अपने तपस्वी पुत्र का स्मरण कर पश्चात्ताप से जलने लगे।

  12. Verse 12

    निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु । राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥

    nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu | rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā

    Turning back again and again upon the chariot-tracks where he sank down, the king's form shone not, like the sun's when it is seized in eclipse.

    रथ के मार्ग पर बार-बार लौट-लौटकर बैठ जाते हुए राजा का रूप वैसे ही फीका पड़ गया, जैसे ग्रहण से ग्रस्त सूर्य का।

  13. Verse 13

    विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रम् अनुस्मरन् । नगरान्तम् अनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रम् अथाब्रवीत् ॥

    vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putram anusmaran | nagarāntam anuprāptaṃ buddhvā putram athābravīt

    And grieving, he lamented, remembering his dear son; and learning that his son had reached the city's bounds, he then said:

    दुःख से पीड़ित होकर वे अपने प्रिय पुत्र को स्मरण करते हुए विलाप करने लगे; और यह जानकर कि पुत्र नगर की सीमा तक पहुँच चुका है, तब बोले—

  14. Verse 14

    वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् । पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥

    vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam | padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate

    "Of the chief horses that bore my son—their footprints are seen upon the road, but that great soul is not seen.

    "मेरे पुत्र को ले जाने वाले उन श्रेष्ठ घोड़ों के पदचिह्न मार्ग पर दिखाई दे रहे हैं, किंतु वह महात्मा दिखाई नहीं देता।

  15. Verse 15

    स नूनं क्व चिद् एवाद्य वृक्षमूलम् उपाश्रितः । काष्ठं वा यदि वाश्मानम् उपधाय शयिष्यते ॥

    sa nūnaṃ kva cid evādya vṛkṣamūlam upāśritaḥ | kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānam upadhāya śayiṣyate

    Surely somewhere today, having taken refuge at the foot of a tree, laying his head upon a log or a stone, he will lie down.

    वह निश्चय ही आज कहीं किसी वृक्ष की जड़ का आश्रय लेकर, काठ अथवा पत्थर को सिरहाने रखकर सोएगा।

  16. Verse 16

    उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः । विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनाम् इवर्षभः ॥

    utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ | viniḥśvasan prasravaṇāt kareṇūnām ivarṣabhaḥ

    And rising from the earth, wretched and begrimed with dust, sighing, he will go forth, like the bull of the wild elephants from the stream.

    और धूल में सना हुआ वह दीन पृथ्वी से उठेगा, लंबी साँसें भरता हुआ, जैसे झरने से उठता हुआ हथिनियों का स्वामी गजराज।

  17. Verse 17

    द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः । रामम् उत्थाय गच्छन्तं लोकनाथम् अनाथवत् ॥

    drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ | rāmam utthāya gacchantaṃ lokanātham anāthavat

    Surely the forest-dwelling men will behold long-armed Rama rise and depart—the lord of the world, as though he had no lord.

    निश्चय ही वनचारी मनुष्य लंबी भुजाओं वाले राम को—लोकों के नाथ को, अनाथ के समान—उठकर जाते हुए देखेंगे।

  18. Verse 18

    सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यम् आवस । न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुम् उत्सहे ॥

    sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyam āvasa | na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitum utsahe

    Have your desire, Kaikeyi; widowed, rule the kingdom; for without that tiger among men I have no will to live."

    कैकेयी! तू अपनी कामना पूरी कर ले; विधवा होकर राज्य भोग। उस पुरुषव्याघ्र राम के बिना मैं जीवित रहने का उत्साह नहीं रखता।"

  19. Verse 19

    इत्य् एवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः । अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥

    ity evaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ | apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam

    Lamenting thus, the king, encompassed by the throng of people, entered the chief of cities, like one who has bathed after a death entering the house of mourning.

    इस प्रकार विलाप करते हुए राजा जनसमूह से घिरे हुए उस श्रेष्ठ नगर में वैसे प्रवेश कर गए, जैसे मृत्यु के पश्चात स्नान करके कोई अशुभ शोक-गृह में प्रवेश करे।

  20. Verse 20

    शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् । क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥

    śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām | klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām

    Its squares and the courts of its houses empty, its markets and shrines shut up, its folk worn, weak and sorrow-stricken, its great roads no longer thronged—

    जिसके चौक और घरों के आँगन सूने हो गए थे, जिसके बाजार और देवमंदिर बंद थे, जिसके लोग क्लांत, दुर्बल और दुःख से पीड़ित थे, जिसके राजमार्ग अब भीड़ से भरे न थे—

  21. Verse 21

    ताम् अवेक्ष्य पुरीं सर्वां रामम् एवानुचिन्तयन् । विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥

    tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan | vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam

    beholding that whole city, thinking only of Rama, lamenting, the king entered his dwelling, as the sun enters a cloud.

    उस समूची नगरी को देखकर, केवल राम का ही चिंतन करते हुए, विलाप करते हुए राजा अपने भवन में वैसे प्रविष्ट हुए, जैसे सूर्य बादल में समा जाता है।

  22. Verse 22

    महाह्रदम् इवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् । रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥

    mahāhradam ivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam | rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca

    That dwelling, bereft of Rama, of Vaidehi and of Lakshmana, was like a great unshakable lake from which Garuda has borne away the serpents.

    राम, वैदेही और लक्ष्मण से रहित वह भवन उस महान अक्षोभ्य सरोवर के समान था, जिससे गरुड़ ने सर्पों को हर लिया हो।

  23. Verse 23

    कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर् नयन्तु माम् । इति ब्रुवन्तं राजानम् अनयन् द्वारदर्शितः ॥

    kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma mātur nayantu mām | iti bruvantaṃ rājānam anayan dvāradarśitaḥ

    "Let them lead me quickly to the house of Kausalya, Rama's mother"—so spoke the king, and the doorkeepers led him there.

    "मुझे शीघ्र ही राम की माता कौसल्या के घर ले चलो"—ऐसा कहते हुए राजा को द्वारपालों ने वहाँ पहुँचा दिया।

  24. Verse 24

    ततस् तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् । अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥

    tatas tatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam | adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ

    Then, having entered Kausalya's abode, and mounted even to the couch, his mind was utterly disordered.

    तब कौसल्या के भवन में प्रवेश करके, शय्या पर चढ़ जाने पर भी उनका मन अत्यंत विकल हो उठा।

  25. Verse 25

    तच् च दृष्ट्वा महाराजो भुजम् उद्यम्य वीर्यवान् । उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥

    tac ca dṛṣṭvā mahārājo bhujam udyamya vīryavān | uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām

    And seeing that, the great king, mighty as he was, raising his arm, cried aloud with a great voice, "Alas, Raghava, you forsake me!"

    उसे देखकर पराक्रमी महाराज भुजा उठाकर ऊँचे स्वर में चीख उठे—"हा राघव! तूने मुझे छोड़ दिया!"

  26. Verse 26

    सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः । परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥

    sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ | pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punar āgatam

    "Blessed indeed will those best of men be who, when that time comes, shall embrace Rama and behold him returned again.

    "धन्य हैं वे नरश्रेष्ठ, जो उस समय तक जीवित रहेंगे और लौटकर आए हुए राम का आलिंगन करके उन्हें फिर देखेंगे।

  27. Verse 27

    न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश । रामं मे ऽनुगता दृष्टिर् अद्यापि न निवर्तते ॥

    na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa | rāmaṃ me 'nugatā dṛṣṭir adyāpi na nivartate

    I do not see you, Kausalya; touch me, pray, with your hand; for my gaze, gone after Rama, does not even now return."

    कौसल्ये! मैं तुझे देख नहीं पा रहा; तू अपने हाथ से मुझे भली-भाँति स्पर्श कर; राम के पीछे गई हुई मेरी दृष्टि अब भी नहीं लौट रही।"

  28. Verse 28

    तं रामम् एवानुविचिन्तयन्तं; समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् । उपोपविश्याधिकम् आर्तरूपा; विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं ॥

    taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ; samīkṣya devī śayane narendram | upopaviśyādhikam ārtarūpā; viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchraṃ

    Beholding the lord of men upon his couch, thinking still only of Rama, the queen, most woeful in her form, sitting down beside him and sighing deeply, lamented grievously.

    शय्या पर पड़े हुए, केवल राम का ही चिंतन करते हुए उन नरेंद्र को देखकर, अत्यंत आर्त रूप वाली देवी कौसल्या उनके पास बैठकर, लंबी साँसें भरती हुई, कष्टपूर्वक विलाप करने लगीं।