Sarga 36
Ayodhya Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्मिंस् तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ । आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणाम् अन्तःपुरे महान् ॥
tasmiṃs tu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau | ārtaśabdo hi saṃjajñe strīṇām antaḥpure mahān
As that tiger among men went forth with hands joined, a great cry of anguish arose among the women in the inner apartments:
उस पुरुषव्याघ्र के हाथ जोड़े हुए निकल जाने पर अन्तःपुर में स्त्रियों का महान आर्तनाद उठ खड़ा हुआ।
Verse 2
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः । यो गतिं शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति ॥
anāthasya janasyāsya durbalasya tapasvinaḥ | yo gatiṃ śaraṇaṃ cāsīt sa nāthaḥ kva nu gacchati
"He who was the resort and the refuge of this helpless, weak and suffering folk—our protector—whither now does he go?
"इस अनाथ, दुर्बल और दीन (तपस्वी-तुल्य) जन के जो गति और शरण थे, वे नाथ भला कहाँ जा रहे हैं?"
Verse 3
न क्रुध्यत्य् अभिशस्तो ऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् । क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति ॥
na krudhyaty abhiśasto 'pi krodhanīyāni varjayan | kruddhān prasādayan sarvān samaduḥkhaḥ kva gacchati
He who is not angered though reviled, who shuns all occasions of anger, who appeases all the wrathful, who shares in every sorrow—whither does he go?
"जो निन्दित किए जाने पर भी क्रुद्ध नहीं होते, क्रोध के योग्य (बातों) को त्यागते हुए, समस्त क्रुद्धों को प्रसन्न करते हुए, और (स्वयं) समान दुःख वाले (रहते हैं) — वे कहाँ जा रहे हैं?"
Verse 4
कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते । तथा यो वर्तते ऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥
kausalyāyāṃ mahātejā yathā mātari vartate | tathā yo vartate 'smāsu mahātmā kva nu gacchati
He of great splendour who bears himself toward us as toward Kausalya his mother—that great soul, whither now does he go?
"जो महातेजस्वी कौसल्या के प्रति माता के समान बर्ताव करते हैं, और वैसे ही हमारे प्रति भी — वे महात्मा भला कहाँ जा रहे हैं?"
Verse 5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम् । परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥
kaikeyyā kliśyamānena rājñā saṃcodito vanam | paritrātā janasyāsya jagataḥ kva nu gacchati
Driven to the forest by the king, who was goaded by Kaikeyi—he, the deliverer of this folk and of all the world—whither does he go?
"कैकेयी से क्लेश पाते राजा द्वारा वन को भेजे गए, इस जगत् के जन के रक्षक — वे भला कहाँ जा रहे हैं?"
Verse 6
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संप्रियम् । धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासो प्रवत्स्यति ॥
aho niścetano rājā jīvalokasya saṃpriyam | dharmyaṃ satyavrataṃ rāmaṃ vanavāso pravatsyati
Ah, the king is senseless, who sends to dwell in the forest Rama, the whole living world's beloved, righteous and firm in truth!"
"अहो! राजा निश्चेतन (विवेकहीन) हैं, जो प्राणिजगत् को अत्यन्त प्रिय, धर्मनिष्ठ, सत्यव्रती राम को वनवास भेज रहे हैं।"
Verse 7
इति सर्वा महिष्यस् ता विवत्सा इव धेनवः । रुरुदुश् चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥
iti sarvā mahiṣyas tā vivatsā iva dhenavaḥ | ruruduś caiva duḥkhārtāḥ sasvaraṃ ca vicukruśuḥ
Thus all those queens, like cows bereft of their calves, wept and cried aloud in their grief with loud voices.
इस प्रकार वे सब महारानियाँ बछड़ों से बिछुड़ी गायों के समान दुःख से आर्त होकर रोने लगीं और सस्वर (जोर-जोर से) चीत्कार करने लगीं।
Verse 8
स तम् अन्तःपुरे घोरम् आर्तशब्दं महीपतिः । पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः ॥
sa tam antaḥpure ghoram ārtaśabdaṃ mahīpatiḥ | putraśokābhisaṃtaptaḥ śrutvā cāsīt suduḥkhitaḥ
And the lord of the earth, hearing that dreadful cry of anguish in the inner apartments, consumed with grief for his son, was plunged in utmost sorrow.
अन्तःपुर में उस घोर आर्तनाद को सुनकर पुत्र-शोक से संतप्त वे महीपति अत्यन्त दुखी हो गए।
Verse 9
नाग्निहोत्राण्य् अहूयन्त सूर्यश् चान्तरधीयत । व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन् ॥
nāgnihotrāṇy ahūyanta sūryaś cāntaradhīyata | vyasṛjan kavalān nāgā gāvo vatsān na pāyayan
The fire-oblations were not offered, the sun was veiled; the elephants let fall their mouthfuls, and the cows did not suckle their calves.
अग्निहोत्र की आहुतियाँ नहीं दी गईं और सूर्य छिप गया; हाथियों ने (मुख के) ग्रास छोड़ दिए और गौओं ने बछड़ों को दूध नहीं पिलाया।
Verse 10
त्रिशङ्कुर् लोहिताङ्गश् च बृहस्पतिबुधाव् अपि । दारुणाः सोमम् अभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥
triśaṅkur lohitāṅgaś ca bṛhaspatibudhāv api | dāruṇāḥ somam abhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ
Trishanku and Mars the red-limbed, Jupiter and Mercury too, dreadful, drawing near the moon—all the planets—stood arrayed in evil aspect.
त्रिशंकु, लोहिताङ्ग (मंगल), तथा बृहस्पति और बुध भी — ये सब दारुण (अशुभ) ग्रह चन्द्रमा (सोम) के समीप आकर (प्रतिकूल स्थिति में) स्थित हो गए।
Verse 11
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश् च गततेजसः । विशाखाश् च सधूमाश् च नभसि प्रचकाशिरे ॥
nakṣatrāṇi gatārcīṃṣi grahāś ca gatatejasaḥ | viśākhāś ca sadhūmāś ca nabhasi pracakāśire
The lunar mansions lost their brightness and the planets their lustre; and the stars of Vishakha, wrapped in smoke, shone dimly in the heavens.
प्रभाहीन नक्षत्र और तेजहीन ग्रह, तथा धूमिल विशाखा नक्षत्र आकाश में (मलिन-से) प्रकाशित हुए।
Verse 12
अकस्मान् नागरः सर्वो जनो दैन्यम् उपागमत् । आहारे वा विहारे वा न कश् चिद् अकरोन् मनः ॥
akasmān nāgaraḥ sarvo jano dainyam upāgamat | āhāre vā vihāre vā na kaś cid akaron manaḥ
On a sudden the whole body of the townspeople sank into dejection; no one set his mind upon food or upon pastime.
सहसा समस्त नगरवासी जन दीनता को प्राप्त हो गए; न किसी ने आहार में, न विहार में अपना मन लगाया।
Verse 13
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः । न हृष्टो लक्ष्यते कश् चित् सर्वः शोकपरायणः ॥
bāṣpaparyākulamukho rājamārgagato janaḥ | na hṛṣṭo lakṣyate kaś cit sarvaḥ śokaparāyaṇaḥ
The people in the royal highway, their faces veiled in tears, not one of them was seen glad; all were given over to grief.
राजमार्ग पर आए हुए लोग आँसुओं से व्याकुल मुख वाले थे; कोई भी हर्षित नहीं दिखाई देता था, सब शोक में डूबे हुए थे।
Verse 14
न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः । न सूर्यस् तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥
na vāti pavanaḥ śīto na śaśī saumyadarśanaḥ | na sūryas tapate lokaṃ sarvaṃ paryākulaṃ jagat
The cool wind blew not, the moon was not gentle to behold, the sun warmed not the world; the whole world was thrown into confusion.
न शीतल पवन बही, न चन्द्रमा सौम्यदर्शन (रहा), न सूर्य ने लोक को तपाया; समस्त जगत् व्याकुल हो गया।
Verse 15
अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस् तथा । सर्वे सर्वं परित्यज्य रामम् एवान्वचिन्तयन् ॥
anarthinaḥ sutāḥ strīṇāṃ bhartāro bhrātaras tathā | sarve sarvaṃ parityajya rāmam evānvacintayan
The sons no longer cared for the women, nor the husbands, nor the brothers; all, forsaking everything, thought only of Rama.
स्त्रियों के पुत्र, पति और भाई — सब निष्काम (कामनारहित) होकर, सब कुछ त्यागकर केवल राम का ही चिन्तन करने लगे।
Verse 16
ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः । शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं न जुहुस् तदा ॥
ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍhacetasaḥ | śokabhāreṇa cākrāntāḥ śayanaṃ na juhus tadā
And those who were Rama's friends—all of them stupefied in mind, oppressed by the weight of grief—did not then take to their beds.
और जो राम के सुहृद थे, वे सब विमूढ़ चित्त वाले हो गए; और शोक के भार से आक्रान्त होकर उस समय उन्होंने शय्या का आश्रय नहीं लिया (सोने नहीं गए)।
Verse 17
ततस् त्व् अयोध्या रहिता महात्मना; पुरंदरेणेव मही सपर्वता । चचाल घोरं भयभारपीडिता; सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥
tatas tv ayodhyā rahitā mahātmanā; puraṃdareṇeva mahī saparvatā | cacāla ghoraṃ bhayabhārapīḍitā; sanāgayodhāśvagaṇā nanāda ca
Then Ayodhya, bereft of that great soul—like the earth with its mountains bereft of Indra—trembled dreadfully, oppressed with the weight of fear, and with its elephants, warriors and troops of horses gave forth a wailing cry.
तब महात्मा (राम) से रहित अयोध्या, पर्वतों सहित पुरन्दर (इन्द्र) से रहित पृथ्वी के समान, भय के भार से पीड़ित होकर घोर रूप से काँप उठी, और हाथियों, योद्धाओं तथा घोड़ों के समूहों सहित गूँज उठी।