Sarga 35
Ayodhya Kanda
38 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ रामश् च सीता च लक्ष्मणश् च कृताञ्जलिः । उपसंगृह्य राजानं चक्रुर् दीनाः प्रदक्षिणम् ॥
atha rāmaś ca sītā ca lakṣmaṇaś ca kṛtāñjaliḥ | upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrur dīnāḥ pradakṣiṇam
Then Rama and Sita and Lakshmana, with hands joined, embracing the king's feet, dejected, made the rite of reverent circumambulation about him.
तब राम, सीता और लक्ष्मण ने हाथ जोड़कर, राजा के चरण स्पर्श करके, दीन होकर प्रदक्षिणा की।
Verse 2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह । राघवः शोकसंमूढो जननीम् अभ्यवादयत् ॥
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha | rāghavaḥ śokasaṃmūḍho jananīm abhyavādayat
And taking leave of him, the knower of righteousness, together with Sita, Raghava, bewildered with grief, saluted his mother.
उनसे (राजा से) भी विदा लेकर, धर्मज्ञ राघव ने सीता के साथ, शोक से विमूढ़ होकर, माता (कौसल्या) को प्रणाम किया।
Verse 3
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्याम् अभ्यवादयत् । अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyām abhyavādayat | atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ
After him Lakshmana saluted his brother's mother Kausalya; and then he clasped the feet of his own mother Sumitra once more.
भाई के पीछे-पीछे लक्ष्मण ने कौसल्या को प्रणाम किया; फिर अपनी माता सुमित्रा के चरण पुनः पकड़े।
Verse 4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिम् अब्रवीत् । हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्य् उपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrim abravīt | hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhny upāghrāya lakṣmaṇam
As he saluted her, his weeping mother, wishing him well, kissing mighty-armed Lakshmana upon the head, said to Saumitri:
प्रणाम करते हुए उन महाबाहु सौमित्रि (लक्ष्मण) के मस्तक को सूँघकर, उनका हित चाहती हुई रोती माता ने उनसे कहा —
Verse 5
सृष्टस् त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने । रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥
sṛṣṭas tvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane | rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati
"You were begotten for this forest-dwelling, and are deeply attached to your kin; let there be no heedlessness in you, my son, toward Rama, as your brother departs.
"तुम वनवास के लिए (ही मानो) रचे गए हो, सुहृद (भाई) में भली-भाँति अनुरक्त हो; हे पुत्र! भाई के (वन) जाते समय राम के प्रति तनिक भी प्रमाद मत करना।"
Verse 6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिर् एष तवानघ । एष लोके सतां धर्मो यज् ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥
vyasanī vā samṛddho vā gatir eṣa tavānagha | eṣa loke satāṃ dharmo yaj jyeṣṭhavaśago bhavet
Whether in calamity or in prosperity, he is your refuge, O sinless one; this is the law of the good in the world, that the younger should be subject to the elder.
"हे निष्पाप! विपत्ति में हो अथवा समृद्ध — यह (राम) ही तुम्हारी गति (आश्रय) है; संसार में सत्पुरुषों का यही धर्म है कि (मनुष्य) ज्येष्ठ के अधीन रहे।"
Verse 7
इदं हि वृत्तम् उचितं कुलस्यास्य सनातनम् । दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥
idaṃ hi vṛttam ucitaṃ kulasyāsya sanātanam | dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca
This indeed is the eternal and fitting conduct of this house—giving, consecration at sacrifices, and the laying down of life in battle.
"इस कुल का यही उचित सनातन आचरण है — दान, यज्ञों में दीक्षा, और युद्धों में शरीर का त्याग।"
Verse 8
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् । अयोध्याम् अटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām | ayodhyām aṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham
Know Rama to be Dasharatha, know me to be Janaka's daughter, know the wilderness to be Ayodhya; go, my son, at your ease."
"राम को (अपना पिता) दशरथ जानो, जनकात्मजा (सीता) को (अपनी माता) मुझे जानो, और अयोध्या को वन जानो; हे तात! सुखपूर्वक जाओ।"
Verse 9
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् । विनीतो विनयज्ञश् च मातलिर् वासवं यथा ॥
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalir vākyam abravīt | vinīto vinayajñaś ca mātalir vāsavaṃ yathā
Then Sumantra, with hands joined, said to Kakutstha—humble and skilled in humility—as Matali speaks to Vasava:
तब विनम्र और विनयज्ञ सुमन्त्र ने हाथ जोड़कर काकुत्स्थ (राम) से यह वचन कहा, जैसे मातलि ने इन्द्र से —
Verse 10
रथम् आरोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः । क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥
ratham āroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ | kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi
"Mount the chariot, O illustrious prince—blessings on you!—I shall swiftly bring you wherever you bid me, O Rama."
"हे महायशस्वी राजकुमार! रथ पर आरूढ़ हों, आपका कल्याण हो; हे राम! जहाँ आप मुझे कहेंगे, वहाँ मैं आपको शीघ्र पहुँचा दूँगा।"
Verse 11
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया । तान्य् उपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā | tāny upakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ
"For fourteen years must you dwell in the forest; and now these are to begin, with which you were charged by the queen."
"आपको चौदह वर्ष वन में रहना है; जिन (वर्षों) के लिए आप देवी द्वारा आदेशित हैं, उन्हें आरम्भ करना है।"
Verse 12
तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा । आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारम् आत्मनः ॥
taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā | āruroha varārohā kṛtvālaṃkāram ātmanaḥ
That chariot, bright as the sun, Sita of lovely limbs, with gladdened heart, mounted, having completed her adornment.
सूर्य के समान उस रथ पर सुन्दर कटि-प्रदेश वाली सीता ने अपना शृंगार करके प्रसन्न चित्त से आरोहण किया।
Verse 13
तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च । रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्मकठिनं च तत् ॥
tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca | rathopasthe pratinyasya sacarmakaṭhinaṃ ca tat
Likewise the weaponry of the two brothers, and their coats of mail, with the leather guards and the hard armour, they laid within the chariot-box.
इसी प्रकार दोनों भाइयों के विविध आयुध और कवच, तथा चमड़े से ढका वह कठिन (पात्र/टोकरी भी) रथ के भीतर रखकर —
Verse 14
सीतातृतीयान् आरूढान् दृष्ट्वा धृष्टम् अचोदयत् । सुमन्त्रः संमतान् अश्वान् वायुवेगसमाञ् जवे ॥
sītātṛtīyān ārūḍhān dṛṣṭvā dhṛṣṭam acodayat | sumantraḥ saṃmatān aśvān vāyuvegasamāñ jave
Seeing Sita and the two make a third who had mounted, Sumantra urged on the well-matched horses, swift as the wind in their speed.
सीता समेत तीनों को आरूढ़ देखकर धृष्ट (निडर) सुमन्त्र ने वेग में वायु के समान तीव्र उन सुप्रशिक्षित घोड़ों को हाँका।
Verse 15
प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे । बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥
prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave | babhūva nagare mūrcchā balamūrcchā janasya ca
When Raghava had set out for the great forest for a long season, there fell upon the city a swoon, and a swoon too upon the host of its people.
राघव के दीर्घकाल (वर्षों) के लिए महान वन को प्रस्थान करने पर नगर में मूर्च्छा छा गई और जनता का बल (शक्ति) शिथिल पड़ गया।
Verse 16
तत् समाकुलसंभ्रान्तं मत्तसंकुपित द्विपम् । हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरम् आसीन् महास्वनम् ॥
tat samākulasaṃbhrāntaṃ mattasaṃkupita dvipam | hayaśiñjitanirghoṣaṃ puram āsīn mahāsvanam
That city, troubled and bewildered, its elephants maddened and enraged, loud with the neighing of horses, became a place of great uproar.
व्याकुल और भ्रान्त, मतवाले तथा कुपित हाथियों वाली, घोड़ों की हिनहिनाहट की ध्वनि वाली वह नगरी महान कोलाहल से भर गई।
Verse 17
ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता । रामम् एवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥
tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā | rāmam evābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā
Then that city, with its young and its old, sorely afflicted, rushed after Rama, as creatures parched with heat rush to water.
तब बालकों और वृद्धों सहित अत्यन्त पीड़ित वह नगरी राम की ओर वैसे दौड़ी जैसे गर्मी से आर्त (प्राणी) जल की ओर।
Verse 18
पार्श्वतः पृष्ठतश् चापि लम्बमानास् तदुन्मुखाः । बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तम् ऊचुर् भृशदुःखिताः ॥
pārśvataḥ pṛṣṭhataś cāpi lambamānās tadunmukhāḥ | bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tam ūcur bhṛśaduḥkhitāḥ
At his flanks and behind him, hanging upon him and gazing up at him, their faces full of tears, all cried out to him, overcome with grief:
बगल में और पीछे भी (रथ से) लटकते हुए, उसकी ओर मुख किए, आँसुओं से भरे मुख वाले वे सब अत्यन्त दुखी होकर उनसे बोले —
Verse 19
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः । मुखं द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ | mukhaṃ drakṣyāmi rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati
"Draw in the reins of the horses, charioteer; go slowly, slowly; we would see Rama's face, that will be hard for us to see hereafter.
"हे सूत! घोड़ों की रास रोको, धीरे-धीरे चलो; हम राम का मुख (और) देख लें — (जो अब) हमारे लिए दुर्लभ हो जाएगा।"
Verse 20
आयसं हृदयं नूनं राममातुर् असंशयम् । यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamātur asaṃśayam | yad devagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate
Surely the heart of Rama's mother is of iron, beyond doubt, that it does not break as her god-like son goes to the forest.
"निःसन्देह राम की माता का हृदय लोहे का ही है, जो देवशिशु के समान (राम) के वन जाने पर भी नहीं फट जाता।"
Verse 21
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् । न जहाति रता धर्मे मेरुम् अर्कप्रभा यथा ॥
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim | na jahāti ratā dharme merum arkaprabhā yathā
Vaidehi has fulfilled her duty, who like a shadow follows her husband; delighting in righteousness she forsakes him not, as the sunlight forsakes not Meru.
"वैदेही तो कृतकृत्य हैं, जो छाया के समान पति का अनुगमन कर रही हैं; धर्म में रत वे उन्हें वैसे नहीं छोड़तीं जैसे सूर्य की प्रभा मेरु को।"
Verse 22
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततां प्रियवादिनम् । भ्रातरं देवसंकाशं यस् त्वं परिचरिष्यसि ॥
aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satatāṃ priyavādinam | bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yas tvaṃ paricariṣyasi
Ah, Lakshmana, you have gained your end, who will wait upon your brother, ever sweet of speech and like a god."
"अहो लक्ष्मण! तुम सिद्धार्थ (कृतकृत्य) हो, जो देवतुल्य, सदा प्रियवादी अपने भाई की सेवा करोगे।"
Verse 23
महत्य् एषा हि ते सिद्धिर् एष चाभ्युदयो महान् । एष स्वर्गस्य मार्गश् च यद् एनम् अनुगच्छसि । एवं वदन्तस् ते सोढुं न शेकुर् बाष्पम् आगतम् ॥
mahaty eṣā hi te siddhir eṣa cābhyudayo mahān | eṣa svargasya mārgaś ca yad enam anugacchasi | evaṃ vadantas te soḍhuṃ na śekur bāṣpam āgatam
"This is a great attainment for you, this a great exaltation, and this too the road to heaven—that you follow him." Speaking thus, they could not restrain the tears that came.
"यह तुम्हारी महान सिद्धि है, यह महान अभ्युदय है, और यही स्वर्ग का मार्ग है कि तुम इनका अनुगमन कर रहे हो।" — इस प्रकार कहते हुए वे आए हुए आँसुओं को रोक न सके।
Verse 24
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर् दीनाभिर् दीनचेतनः । निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥
atha rājā vṛtaḥ strībhir dīnābhir dīnacetanaḥ | nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt
Then the king, surrounded by his sorrowing women, himself woeful in mind, came forth from the palace, saying, "I would see my dear son."
तब दीन स्त्रियों से घिरे दीनचित्त राजा "मैं अपने प्रिय पुत्र को देखूँगा" — यह कहते हुए घर से बाहर निकले।
Verse 25
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः । यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ | yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare
And before him was heard the loud wailing of the weeping women, like the trumpeting of she-elephants when a great tusker is bound.
और आगे रोती हुई स्त्रियों का महान क्रन्दन सुनाई पड़ा — जैसे किसी महान हाथी के बँध जाने पर हथिनियों की चीत्कार।
Verse 26
पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस् तदा बभौ । परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥
pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmān sannas tadā babhau | paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā
And the father, the glorious King Kakutstha, appeared then stricken, like the full moon in its hour overwhelmed by the eclipsing planet.
और पिता श्रीमान राजा काकुत्स्थ (दशरथ) उस समय अवसन्न होकर वैसे दिखाई दिए जैसे समय पर पूर्ण चन्द्रमा ग्रह (राहु) से ग्रस्त हो।
Verse 27
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः । नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ | narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam
Then a tumult of cries arose behind Rama from the people, as they saw the king sink down, deeply afflicted.
तब अत्यन्त दुखी, अवसन्न होते राजा को देखकर राम के पीछे मनुष्यों का 'हलहला' शब्द उठ खड़ा हुआ।
Verse 28
हा रामेति जनाः के चिद् राममातेति चापरे । अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥
hā rāmeti janāḥ ke cid rāmamāteti cāpare | antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan
Some cried "Alas, Rama!" and others "Alas, Rama's mother!"; and the whole thronged inner household wailed aloud, lamenting bitterly.
कुछ लोग "हा राम!" और कुछ "हा राम की माता!" (कहकर), तथा समृद्ध अन्तःपुर (की स्त्रियाँ) चीखते हुए विलाप करने लगे।
Verse 29
अन्वीक्षमाणो रामस् तु विषण्णं भ्रान्तचेतसं । राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि । धर्मपाशेन संक्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥
anvīkṣamāṇo rāmas tu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasaṃ | rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi | dharmapāśena saṃkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata
But Rama, looking back, beheld the king, dejected and bewildered in mind, and his mother too following upon the road; yet bound fast in the noose of righteousness, he dared not look openly upon them.
किन्तु राम ने पीछे मुड़कर देखा — विषण्ण, भ्रान्त चित्त वाले राजा को और माता को भी मार्ग पर पीछे आते देखा; धर्म के पाश में बँधे हुए उन्होंने खुलकर (देर तक) उनकी ओर दृष्टि नहीं डाली।
Verse 30
पदातिनौ च यानार्हाव् अदुःखार्हौ सुखोचितौ । दृष्ट्वा संचोदयाम् आस शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥
padātinau ca yānārhāv aduḥkhārhau sukhocitau | dṛṣṭvā saṃcodayām āsa śīghraṃ yāhīti sārathim
Seeing those two, fit for a carriage, undeserving of sorrow and used to comfort, now going on foot, he urged the charioteer, "Drive swiftly on."
यान (सवारी) के योग्य, दुःख के अयोग्य और सुख के अभ्यस्त उन दोनों को पैदल (आते) देखकर उन्होंने सारथि को प्रेरित किया — "शीघ्र चलो।"
Verse 31
न हि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः । मातुश् च सहितुं शक्तस् तोत्रार्दित इव द्विपः ॥
na hi tat puruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ | mātuś ca sahituṃ śaktas totrārdita iva dvipaḥ
For that tiger among men could no more bear the grievous sight of his father and mother than an elephant can bear the goad that torments it.
पिता और माता का वह दुःखदायी दृश्य पुरुषव्याघ्र (राम) वैसे ही सहन न कर सके जैसे अंकुश से पीड़ित हाथी।
Verse 32
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तम् अनुधावतीम् । क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च । असकृत् प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीम् इव मातरम् ॥
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tam anudhāvatīm | krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca | asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram
Kausalya likewise, weeping, running after that chariot, crying "Rama, Rama! Alas, Sita! Alas, Lakshmana!"—again and again he looked back upon his mother, who moved as if in a frenzied dance.
इस प्रकार रोती हुई, रथ के पीछे दौड़ती हुई, "राम! राम! हा सीते! हा लक्ष्मण!" चिल्लाती हुई, मानो नाचती-सी माता कौसल्या को उन्होंने उस समय बार-बार देखा।
Verse 33
तिष्ठेति राजा चुक्रोष याहि याहीति राघवः । सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोर् इव चान्तरा ॥
tiṣṭheti rājā cukroṣa yāhi yāhīti rāghavaḥ | sumantrasya babhūvātmā cakrayor iva cāntarā
"Stay!" the king cried; "Drive on, drive on!" cried Raghava. Sumantra's spirit was as if caught between the two wheels.
"ठहरो!" — राजा चिल्लाए; "चलो! चलो!" — राघव (बोले)। सुमन्त्र का मन मानो दो पहियों के बीच (फँस) गया।
Verse 34
नाश्रौषम् इति राजानम् उपालब्धो ऽपि वक्ष्यसि । चिरं दुःखस्य पापिष्ठम् इति रामस् तम् अब्रवीत् ॥
nāśrauṣam iti rājānam upālabdho 'pi vakṣyasi | ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭham iti rāmas tam abravīt
"When reproached by the king, you may say, 'I did not hear'; for long-drawn-out sorrow is the most grievous of evils," said Rama to him.
"(राजा द्वारा) उपालम्भ दिए जाने पर भी तुम कह देना कि 'मैंने (रुकने का आदेश) नहीं सुना'; क्योंकि दीर्घकाल तक (खिंचा) दुःख अधिक पापिष्ठ (बुरा) है" — ऐसा राम ने उससे कहा।
Verse 35
रामस्य स वचः कुर्वन्न् अनुज्ञाप्य च तं जनम् । व्रजतो ऽपि हयाञ् शीघ्रं चोदयाम् आस सारथिः ॥
rāmasya sa vacaḥ kurvann anujñāpya ca taṃ janam | vrajato 'pi hayāñ śīghraṃ codayām āsa sārathiḥ
Obeying Rama's word, and taking leave of that multitude, the charioteer urged on the swift horses, though in truth they were already moving away.
राम का वह वचन मानकर और उस जनसमूह से विदा लेकर, सारथि ने (पहले से ही) चलते हुए घोड़ों को शीघ्र चलने के लिए और प्रेरित किया।
Verse 36
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् । मनसाप्य् अश्रुवेगैश् च न न्यवर्तत मानुषम् ॥
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam | manasāpy aśruvegaiś ca na nyavartata mānuṣam
The king's people turned back, having circumambulated Rama; but in mind and in the surge of their tears the human throng did not turn back.
राजा के (नगरवासी) जन राम की प्रदक्षिणा करके लौट आए; किन्तु मन से और आँसुओं के वेग से वे मनुष्य (वस्तुतः) नहीं लौटे (उनका मन राम के साथ ही रहा)।
Verse 37
यम् इच्छेत् पुनर् आयान्तं नैनं दूरम् अनुव्रजेत् । इत्य् अमात्या महाराजम् ऊचुर् दशरथं वचः ॥
yam icchet punar āyāntaṃ nainaṃ dūram anuvrajet | ity amātyā mahārājam ūcur daśarathaṃ vacaḥ
"Him whom one would wish to see returning again, let one not follow too far"—so the ministers spoke these words to the great King Dasharatha.
"जिसे लौटकर पुनः आया हुआ देखना चाहते हों, उसके पीछे दूर तक नहीं जाना चाहिए" — ऐसा मन्त्रियों ने महाराज दशरथ से कहा।
Verse 38
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं; प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः । निशम्य राजा कृपणः सभार्यो; व्यवस्थितस् तं सुतम् ईक्षमाणः ॥
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ; prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ | niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo; vyavasthitas taṃ sutam īkṣamāṇaḥ
Hearing their words, furnished with every excellence, the king—his body bathed in sweat, his whole form fallen into deepest dejection—together with his wife stood still, gazing upon that son.
समस्त गुणों से युक्त उनका वह वचन सुनकर, पसीने से भीगे शरीर वाले, अत्यन्त विषण्ण रूप वाले, दीन राजा पत्नी सहित उस पुत्र को देखते हुए (वहीं) खड़े रह गए।