Sarga 34
Ayodhya Kanda
36 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् । समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥
rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam | samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ
Having heard Rama's words and seen him in the garb of a sage, the king, together with his wives, lost consciousness.
राम का वचन सुनकर और उन्हें मुनिवेश धारण किए देखकर राजा अपनी पत्नियों सहित अचेत हो गए।
Verse 2
नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् । न चैनम् अभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥
nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam | na cainam abhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ
Consumed with grief, he could not look upon Raghava; nor, even gazing at him, could the sorrowing king speak to him.
दुःख से संतप्त वे उस राघव की ओर आँख उठाकर न देख सके; और उन्हें देखकर भी दुखी मन से उनसे कुछ कह न सके।
Verse 3
स मुहूर्तम् इवासंज्ञो दुःखितश् च महीपतिः । विललाप महाबाहू रामम् एवानुचिन्तयन् ॥
sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ | vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan
For a moment the lord of the earth lay as if senseless and stricken; then the mighty-armed one lamented, thinking only of Rama:
वे महाबाहु महीपति क्षण भर मानो अचेत और दुखी होकर राम का ही चिन्तन करते हुए विलाप करने लगे —
Verse 4
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः । प्राणिनो हिंसिता वापि तस्माद् इदम् उपस्थितम् ॥
manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ | prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam
"Surely in some former time I parted many cows from their calves, or slew living creatures; therefore has this come upon me.
"मैं समझता हूँ कि निश्चय ही पूर्वकाल में मैंने बहुत-से प्राणियों को उनके बच्चों से बिछुड़ाया होगा अथवा प्राणियों की हिंसा की होगी; इसी से यह (विपत्ति) आ पड़ी है।"
Verse 5
न त्व् एवानागते काले देहाच् च्यवति जीवितम् । कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर् मम न विद्यते ॥
na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam | kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate
Yet life departs not from the body before the appointed hour; else death would not fail to come to me, tormented as I am by Kaikeyi—
"किन्तु समय आए बिना शरीर से प्राण नहीं निकलते; कैकेयी द्वारा क्लेश पाते हुए मुझ को मृत्यु नहीं (आ रही)।"
Verse 6
यो ऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् । विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादम् आत्मजम् ॥
yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam | vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam
I who behold standing before me my son, radiant as fire, who has cast off his fine garments and put on the ascetic's bark.
"मैं जो अपने महीन वस्त्र त्यागकर तापसों के वल्कल में, अग्नि के समान तेजस्वी अपने पुत्र को सामने खड़ा देख रहा हूँ।"
Verse 7
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते ऽयं क्लिश्यते जनः । स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्व् इमाम् ॥
ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ | svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām
For the sake of Kaikeyi alone are these people afflicted—of her who strives for her own ends, taking refuge in this deceit."
"निश्चय ही एक कैकेयी के लिए — जो अपने स्वार्थ में लगी होकर इस छल का आश्रय ले रही है — यह (सारा) जन क्लेश पा रहा है।"
Verse 8
एवम् उक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह । रामेति सकृद् एवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥
evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha | rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha
Having spoken these words, his eyes veiled with tears, saying only "Rama!" once, he could utter no more.
इस प्रकार वचन कहकर, आँसुओं से ढँके नेत्रों वाले वे केवल एक बार "राम!" कहकर (और कुछ) कह न सके।
Verse 9
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः । नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥
saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ | netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt
When after a moment the lord of the earth had regained his senses, his eyes brimming with tears, he said this to Sumantra:
क्षण भर में होश में आकर वे महीपति आँसुओं से भरे दोनों नेत्रों से सुमन्त्र से यह बोले —
Verse 10
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वम् आयाहि हयोत्तमैः । प्रापयैनं महाभागम् इतो जनपदात् परम् ॥
aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ | prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param
"Yoke the royal chariot with the finest horses and come; carry this high-souled one beyond this realm, to the farther border."
"उत्तम घोड़ों से मेरे सवारी के रथ को जोतकर तुम आओ; और इन महाभाग को यहाँ से इस जनपद के बाहर पहुँचा दो।"
Verse 11
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलम् उच्यते । पित्रा मात्रा च यत् साधुर् वीरो निर्वास्यते वनम् ॥
evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate | pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam
"This, it seems, is called the fruit of the virtues of the virtuous—that a good and heroic son is banished to the forest by his father and his mother."
"ऐसा लगता है कि गुणवानों के गुणों का यही फल कहा जाता है, कि साधु और वीर (पुत्र) को पिता और माता वन को निर्वासित कर देते हैं।"
Verse 12
राज्ञो वचनम् आज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः । योजयित्वाययौ तत्र रथम् अश्वैर् अलंकृतम् ॥
rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ | yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam
Understanding the king's command, Sumantra of swift valour, having yoked the chariot adorned with its horses, came there.
राजा का वचन समझकर शीघ्र पराक्रम वाले सुमन्त्र (घोड़ों को) जोतकर, घोड़ों से सजा हुआ रथ वहाँ ले आए।
Verse 13
तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् । आचचक्षे ऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥
taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam | ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ
That chariot, gilded with gold and yoked with excellent steeds, the charioteer, with hands joined, announced to the prince.
स्वर्ण से विभूषित, उत्तम घोड़ों से जुते उस रथ को सूत ने हाथ जोड़कर राजकुमार को निवेदित किया।
Verse 14
राजा सत्वरम् आहूय व्यापृतं वित्तसंचये । उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि ॥
rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye | uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci
The king, quickly summoning the officer set over the store of wealth—he who knew place and time, resolute and pure in all things—said to him:
देश-काल के ज्ञाता, निश्चित (बुद्धि वाले), सब प्रकार से पवित्र राजा ने धन-संग्रह (कोश) में लगे (अधिकारी) को शीघ्र बुलाकर कहा —
Verse 15
वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च । वर्षाण्य् एतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रम् आनय ॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca | varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya
"Having reckoned these years, bring quickly for Vaidehi costly garments and choice ornaments."
"इन (चौदह) वर्षों की गणना करके वैदेही के लिए बहुमूल्य वस्त्र और श्रेष्ठ आभूषण शीघ्र ले आओ।"
Verse 16
नरेन्द्रेणैवम् उक्तस् तु गत्वा कोशगृहं ततः । प्रायच्छत् सर्वम् आहृत्य सीतायै क्षिप्रम् एव तत् ॥
narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ | prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat
Thus addressed by the lord of men, he went to the treasure-house and, bringing forth all, gave it at once to Sita.
नरेन्द्र के इस प्रकार कहने पर वह कोषगृह में जाकर वह सब लाकर शीघ्र ही सीता को दे दिया।
Verse 17
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् । भूषयाम् आस गात्राणि तैर् विचित्रैर् विभूषणैः ॥
sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam | bhūṣayām āsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ
That high-born Vaidehi, setting out for the forest, adorned her fair limbs with those varied ornaments.
वन को प्रस्थान करती हुई उन सुजाता (कुलीन) वैदेही ने अपने सुन्दर अंगों को उन विचित्र आभूषणों से विभूषित किया।
Verse 18
व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता । उद्यतो ऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥
vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā | udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ
Well adorned, Vaidehi made that mansion radiant, as the sky is made bright when at dawn the splendour of the risen sun fills it.
भली-भाँति विभूषित वैदेही ने उस भवन को वैसे प्रकाशित कर दिया जैसे उदयकाल में किरणों वाले सूर्य की प्रभा आकाश को।
Verse 19
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर् वचनम् अब्रवीत् । अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्य् उपाघ्राय मैथिलीम् ॥
tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt | anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhny upāghrāya maithilīm
Clasping her in her arms, her mother-in-law spoke these words, kissing Maithili upon the head as she bore her lot without complaint:
दीनता का आचरण न करती हुई मैथिली को भुजाओं से आलिंगन करके, उसके मस्तक को सूँघकर, सास (कौसल्या) ने यह वचन कहा —
Verse 20
असत्यः सर्वलोके ऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः । भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥
asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ | bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ
"Faithless women, though ever well treated with kindness by those dear to them, cease to honour their husbands when the husband is fallen into misfortune.
"इस समस्त संसार में असती (कुलटा) स्त्रियाँ, प्रियजनों द्वारा सदा सत्कार पाकर भी, विपत्ति में पड़े पति का आदर नहीं करतीं।"
Verse 21
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम । तव दैवतम् अस्त्व् एष निर्धनः सधनो ऽपि वा ॥
sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama | tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā
This son of mine, whom you must not slight, has been banished. Be he poor or rich, let him be as a god to you."
"मेरा वह निर्वासित पुत्र तुम्हारे द्वारा अवमानित (तिरस्कृत) नहीं होना चाहिए; निर्धन हो अथवा सधन, यह (पति) ही तुम्हारा देवता हो।"
Verse 22
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् । कृताञ्जलिर् उवाचेदं श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता ॥
vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam | kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā
Grasping her words, laden with righteousness and good, Sita with hands joined spoke thus, standing before her mother-in-law:
उनके धर्म और अर्थ से युक्त वचन को समझकर सीता ने सास के सम्मुख खड़े होकर, हाथ जोड़कर यह कहा —
Verse 23
करिष्ये सर्वम् एवाहम् आर्या यद् अनुशास्ति माम् । अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर् वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥
kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām | abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me
"I shall do all that my noble lady instructs me. I know how one must conduct herself toward her husband; this I have been taught.
"आर्या मुझे जो आदेश देती हैं, वह सब मैं करूँगी; मैं जानती हूँ कि पति के प्रति कैसे आचरण करना चाहिए, और वह मैंने सुना भी है।"
Verse 24
न माम् असज्जनेनार्या समानयितुम् अर्हति । धर्माद् विचलितुं नाहम् अलं चन्द्राद् इव प्रभा ॥
na mām asajjanenāryā samānayitum arhati | dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā
My noble lady ought not to class me with the base; I am no more able to swerve from righteousness than the moonlight from the moon.
"आर्या को मुझे असत्पुरुष (दुराचारी) के साथ समान नहीं समझना चाहिए; मैं धर्म से विचलित होने में वैसे ही असमर्थ हूँ जैसे चन्द्रमा से उसकी प्रभा।"
Verse 25
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः । नापतिः सुखम् एधते या स्याद् अपि शतात्मजा ॥
nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ | nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā
Without its strings the lute sounds not; without its wheels the chariot moves not; and no wife without her husband thrives in happiness, though she had a hundred sons.
"बिना तार के वीणा नहीं बजती, बिना पहिए के रथ नहीं चलता; जो पति-रहित हो, वह स्त्री सौ पुत्रों वाली होने पर भी सुखपूर्वक नहीं फलती-फूलती।"
Verse 26
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ | amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet
The father gives in measure, the mother in measure, the son in measure; but who would not honour the husband, who gives without measure?
"पिता नपा-तुला (सीमित) देता है, माता नपा-तुला, पुत्र नपा-तुला; किन्तु अमित (अपार) के दाता पति का कौन (स्त्री) आदर न करे?"
Verse 27
साहम् एवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा । आर्ये किम् अवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम् ॥
sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā | ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam
Therefore, being such, O noble lady, having learned the law both higher and lower, how should I slight my husband?—for to women the husband is a god."
"ऐसी दशा में भी मैं, श्रेष्ठा और धर्म के ऊँच-नीच (रहस्य) को सुन चुकी, हे आर्ये! (पति का) अनादर कैसे करूँ? क्योंकि स्त्रियों के लिए पति ही देवता है।"
Verse 28
सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम् । शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam | śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam
Having heard Sita's words, which went to the heart, Kausalya, pure of being, suddenly shed tears born of both sorrow and joy.
सीता का हृदयस्पर्शी वचन सुनकर शुद्ध-सत्त्वा कौसल्या ने सहसा दुःख और हर्ष से उत्पन्न आँसू बहा दिए।
Verse 29
तां प्राञ्जलिर् अभिक्रम्य मातृमध्ये ऽतिसत्कृताम् । रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām | rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt
Then Rama, foremost knower of righteousness, with hands joined, stepping forward amid the mothers, to his own much-honoured mother spoke these words:
माताओं के बीच अत्यन्त सम्मानित उन (कौसल्या) के पास हाथ जोड़कर जाकर परम धर्मज्ञ राम ने माता से यह वचन कहा —
Verse 30
अम्ब मा दुःखिता भूस् त्वं पश्य त्वं पितरं मम । क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥
amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama | kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati
"Mother, be not grieved; look to my father. The term of this forest-dwelling will pass quickly indeed.
"हे माता! तुम दुखी मत हो; मेरे पिता की देखभाल करना; वनवास का अन्त शीघ्र ही हो जाएगा।"
Verse 31
सुप्तायास् ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च । सा समग्रम् इह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम् ॥
suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca | sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam
While you sleep, the nine years and five will pass; and you shall behold me come back here whole, surrounded by my friends."
"सोते-सोते ही (पलक झपकते) तुम्हारे ये चौदह वर्ष बीत जाएँगे; तब तुम यहाँ सकुशल पहुँचे, सुहृदों से घिरे हुए मुझे देखोगी।"
Verse 32
एतावद् अभिनीतार्थम् उक्त्वा स जननीं वचः । त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥
etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ | trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ
Having spoken these fitting words to his mother, he looked and beheld the three hundred and fifty mothers gazing upon him.
माता से इतना सुव्यवस्थित अर्थ वाला वचन कहकर उन्होंने देखकर साढ़े तीन सौ (350) माताओं को देखा।
Verse 33
ताश् चापि स तथैवार्ता मातॄर् दशरथात्मजः । धर्मयुक्तम् इदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥
tāś cāpi sa tathaivārtā mātṝr daśarathātmajaḥ | dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ
To them also, so afflicted, the son of Dasharatha, with hands joined, spoke these words full of righteousness:
उन इसी प्रकार आर्त माताओं से भी दशरथनन्दन ने हाथ जोड़कर यह धर्मयुक्त वचन कहा —
Verse 34
संवासात् परुषं किं चिद् अज्ञानाद् वापि यत् कृतम् । तन् मे समनुजानीत सर्वाश् चामन्त्रयामि वः ॥
saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃ cid ajñānād vāpi yat kṛtam | tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ
"Whatever harsh thing has been done through our living together, or in ignorance, forgive me all of it; and I bid you all farewell."
"साथ रहने के कारण अथवा अनजाने में भी जो कोई कठोर (बात) मुझसे हो गई हो, उसके लिए मुझे क्षमा कीजिए; और आप सबसे मैं विदा माँगता हूँ।"
Verse 35
जज्ञे ऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनाम् इव निःस्वनः । मानवेन्द्रस्य भार्याणाम् एवं वदति राघवे ॥
jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ | mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave
Then there arose among them a cry like the plaintive calling of female curlews, as Raghava spoke thus among the wives of the lord of men.
राघव के इस प्रकार कहने पर नरेन्द्र की उन पत्नियों का क्रौंची पक्षियों की ध्वनि के समान क्रन्दन उठ खड़ा हुआ।
Verse 36
मुरजपणवमेघघोषवद्; दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा । विलपित परिदेवनाकुलं; व्यसनगतं तद् अभूत् सुदुःखितम् ॥
murajapaṇavameghaghoṣavad; daśarathaveśma babhūva yat purā | vilapita paridevanākulaṃ; vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam
The palace of Dasharatha, which of old had resounded like drum and tabor and thunder-cloud, was now filled with lamentation and wailing, fallen into calamity and most sorrowful.
दशरथ का जो भवन पहले मुरज, पणव और मेघ की ध्वनि के समान (गूँजता) था, वह अब विलाप और करुण क्रन्दन से व्याकुल, विपत्ति में पड़ा हुआ, अत्यन्त दुःखी हो गया।