Sarga 33
Ayodhya Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा । अन्वभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥
mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā | anvabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat
Having heard the minister's words, Rama then answered Dasharatha, knowing the ways of discipline, with words full of humility:
महामात्र (सिद्धार्थ) का वचन सुनकर विनयज्ञ राम ने उस समय दशरथ से विनम्रतापूर्वक यह वचन कहा —
Verse 2
त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः । किं कार्यम् अनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥
tyaktabhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ | kiṃ kāryam anuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ
"For me, O king, who have renounced enjoyments, who shall live in the forest on forest fare, and who have cast off all attachment utterly—what need is there of a following retinue?
"हे राजन्! भोगों को त्याग चुके, वन में वन्य (आहार) पर जीवन बिताने वाले, सब ओर से आसक्ति त्याग चुके मुझे अनुचरों (सेना) से क्या प्रयोजन?"
Verse 3
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः । रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥
yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ | rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam
For one who, having given away the best of elephants, yet sets his heart upon its tether—what use to him is love of the rope, when he lets the noble elephant go?
"जो श्रेष्ठ गजराज को दान करके (उसकी) रस्सी में मन लगाता है — उस उत्तम हाथी को त्याग देने वाले को रस्सी के मोह से क्या (लाभ)?"
Verse 4
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते । सर्वाण्य् एवानुजानामि चीराण्य् एवानयन्तु मे ॥
tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate | sarvāṇy evānujānāmi cīrāṇy evānayantu me
So too for me, O best of the good, what use is an army with its banners, O lord of the world? I resign all these; let them bring me only bark garments.
"हे सत्पुरुषों में श्रेष्ठ! हे जगत्पते! वैसे ही मुझे सेना से क्या प्रयोजन? मैं उन सबका त्याग करता हूँ; मेरे लिए केवल चीर (वल्कल) ही ले आएँ।"
Verse 5
खनित्रपिटके चोभे ममानयत गच्छतः । चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥
khanitrapiṭake cobhe mamānayata gacchataḥ | caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama
And bring me, as I depart, both a spade and a basket, for the fourteen years that I am to dwell in the forest."
"और जाते हुए मेरे लिए दोनों — कुदाल और टोकरी — ले आएँ; क्योंकि मुझे चौदह वर्षों तक वन में निवास करना है।"
Verse 6
अथ चीराणि कैकेयी स्वयम् आहृत्य राघवम् । उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥
atha cīrāṇi kaikeyī svayam āhṛtya rāghavam | uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā
Then Kaikeyi herself, fetching the bark garments, said to Raghava, shameless before the assembled throng, "Put these on."
तब कैकेयी ने स्वयं चीर (वल्कल) लाकर जनसमूह के बीच निर्लज्ज होकर राघव से कहा — "इन्हें धारण कर लो।"
Verse 7
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते । सूक्ष्मवस्त्रम् अवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्य् अवस्त ह ॥
sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te | sūkṣmavastram avakṣipya munivastrāṇy avasta ha
The tiger among men took those bark garments from Kaikeyi, and casting off his fine raiment, put on the garb of a sage.
पुरुषव्याघ्र (राम) ने कैकेयी से वे दोनों चीर लेकर, अपने महीन वस्त्र उतारकर, मुनियों के (वल्कल) वस्त्र धारण कर लिए।
Verse 8
लक्ष्मणश् चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे । तापसाच् छादने चैव जग्राह पितुर् अग्रतः ॥
lakṣmaṇaś cāpi tatraiva vihāya vasane śubhe | tāpasāc chādane caiva jagrāha pitur agrataḥ
And Lakshmana too, right there, laid aside his fair robes and took the ascetic's dress before his father.
और लक्ष्मण ने भी वहीं अपने शुभ (बहुमूल्य) वस्त्र छोड़कर, पिता के सामने ही तापसों के (वल्कल) वस्त्र ग्रहण कर लिए।
Verse 9
अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी । समीक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुराम् इव ॥
athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī | samīkṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurām iva
Then, to wrap about herself, Sita, clad in silk, looking upon the bark garment, trembled like a doe before a snare.
तब रेशमी वस्त्र पहने सीता अपने परिधान के लिए चीर को देखकर वैसी भयभीत हो गईं जैसे जाल (फंदा) को देखकर चितकबरी मृगी।
Verse 10
सा व्यपत्रपमाणेव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः । गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारम् इदम् अब्रवीत् । कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः ॥
sā vyapatrapamāṇeva pratigṛhya ca durmanāḥ | gandharvarājapratimaṃ bhartāram idam abravīt | kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ
Abashed and low in spirit, taking it up, she spoke thus to her husband, who was like the king of the gandharvas: "How then do the sages who dwell in the forest bind on the bark?"
मानो लज्जित होती हुई, दुखी मन से उसे ग्रहण करके, गन्धर्वराज के समान पति से उन्होंने यह कहा — "वनवासी मुनि चीर को कैसे बाँधते हैं?"
Verse 11
कृत्वा कण्ठे च सा चीरम् एकम् आदाय पाणिना । तस्थौ ह्य् अकुषला तत्र व्रीडिता जनकात्मज ॥
kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīram ekam ādāya pāṇinā | tasthau hy akuṣalā tatra vrīḍitā janakātmaja
And tying one bark garment about her neck and taking another in her hand, Janaka's daughter stood there bewildered and abashed, not knowing how.
एक चीर को गले में डालकर और दूसरा हाथ में लेकर जनकात्मजा वहाँ अकुशल (न जानती हुई), लज्जित होकर खड़ी रह गईं।
Verse 12
तस्यास् तत् क्षिप्रम् आगम्य रामो धर्मभृतां वरः । चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥
tasyās tat kṣipram āgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam
Coming quickly to her, Rama, best of the upholders of righteousness, himself bound the bark garment of Sita over her silken robe.
धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम ने शीघ्र उनके पास आकर स्वयं सीता के रेशमी वस्त्र के ऊपर चीर बाँध दिया।
Verse 13
तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्याम् अनाथवत् । प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्व् इति ॥
tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyām anāthavat | pracukrośa janaḥ sarvo dhik tvāṃ daśarathaṃ tv iti
As she, who had a protector, put on the bark like one who had none, all the people cried out, "Shame on you, Dasharatha!"
नाथवती (पति वाली) होते हुए भी अनाथ के समान, चीर धारण करती हुई उन (सीता) को देखकर समस्त जन चीख उठे — "हे दशरथ! तुम्हें धिक्कार है!"
Verse 14
स निःश्वस्योष्णम् ऐक्ष्वाकस् तां भार्याम् इदम् अब्रवीत् । कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुम् अर्हति ॥
sa niḥśvasyoṣṇam aikṣvākas tāṃ bhāryām idam abravīt | kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantum arhati
Sighing hotly, the Ikshvaku king said to his wife: "Kaikeyi, Sita does not deserve to go in bark of kusha grass.
इक्ष्वाकुनन्दन (दशरथ) ने गरम साँस खींचकर अपनी उस पत्नी से यह कहा — "हे कैकेयि! सीता को कुश-चीर (वल्कल) में (पहनकर) जाना उचित नहीं।"
Verse 15
ननु पर्याप्तम् एतत् ते पापे रामविवासनम् । किम् एभिः कृपणैर् भूयः पातकैर् अपि ते कृतैः ॥
nanu paryāptam etat te pāpe rāmavivāsanam | kim ebhiḥ kṛpaṇair bhūyaḥ pātakair api te kṛtaiḥ
Was the banishing of Rama not enough for you, O wicked woman? Why these further wretched sins that you have done?"
"हे पापिनी! राम का यह निर्वासन ही तेरे लिए पर्याप्त नहीं था? तेरे द्वारा किए गए इन और दयनीय पातकों से अब क्या (प्रयोजन)?"
Verse 16
एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः संप्रस्थितो वनम् । अवाक्शिरसम् आसीनम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam | avākśirasam āsīnam idaṃ vacanam abravīt
As his father spoke thus, Rama, setting out for the forest, said these words to the king, who sat with his head bowed down:
इस प्रकार कहते हुए, सिर झुकाए बैठे पिता से वन को प्रस्थित राम ने यह वचन कहा —
Verse 17
इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी । वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देवगर्हिते ॥
iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī | vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ devagarhite
"This, my glorious mother Kausalya, O righteous one, is aged and of no mean character, and she does not reproach you, O you whom the gods revere.
"हे धार्मिक! यह मेरी यशस्विनी माता कौसल्या वृद्धा और उदार (अक्षुद्र) शील वाली हैं; हे देवताओं से भी निन्दित किए गए (दशरथ)! वे आपकी (कभी भर्त्सना नहीं करतीं)।"
Verse 18
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् । अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः संमन्तुम् अर्हसि ॥
mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram | adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ saṃmantum arhasi
Bereft of me, O giver of boons, plunged into an ocean of grief, having known no such calamity before—you ought to show her the greater honour.
"हे वरद! मुझसे रहित होकर शोक-सागर में डूबी, जिन्होंने पहले कभी ऐसा दुःख नहीं देखा — उन माता का आप और अधिक सम्मान करने योग्य हैं।"
Verse 19
इमां महेन्द्रोपमजातगर्भिणीं; तथा विधातुं जनमीं ममार्हसि । यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता; न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥
imāṃ mahendropamajātagarbhiṇīṃ; tathā vidhātuṃ janamīṃ mamārhasi | yathā vanasthe mayi śokakarśitā; na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet
You ought so to cherish my mother, who bore a son like great Indra, that, worn by grief while I dwell in the forest, she may not yield up her life and go to the realm of Yama."
"महेन्द्र के समान पुत्र को जन्म देने वाली इस जननी को आप ऐसा (सुख से) रखें कि मेरे वन में रहते हुए वे शोक से कृश होकर, प्राण त्यागकर यमलोक को न चली जाएँ।"