Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 32

Ayodhya Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितो ऽत्र प्रतिज्ञया । सबाष्पम् अतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनः पुनः ॥

    tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍito 'tra pratijñayā | sabāṣpam atiniḥśvasya jagādedaṃ punaḥ punaḥ

    Then the Ikshvaku king, pained by that vow, sighing deeply amid his tears, said this again and again to Sumantra:

    तब प्रतिज्ञा से इस विषय में पीड़ित इक्ष्वाकुनन्दन (दशरथ) आँसू बहाते हुए लम्बी साँस खींचकर सुमन्त्र से बार-बार यह कहने लगे —

  2. Verse 2

    सूत रत्नसुसंपूर्णा चतुर्विधबला चमूः । रागवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥

    sūta ratnasusaṃpūrṇā caturvidhabalā camūḥ | rāgavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām

    "Charioteer, let an army of four kinds, richly furnished with treasure, be quickly made ready to follow Raghava.

    "हे सूत! रत्नों से भरी-पूरी चतुरंगिणी सेना राघव के साथ चलने के लिए शीघ्र तैयार की जाए।"

  3. Verse 3

    रूपाजीवा च शालिन्यो वणिजश् च महाधनाः । शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥

    rūpājīvā ca śālinyo vaṇijaś ca mahādhanāḥ | śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ

    Let fair and wealthy courtesans, and merchants of great riches, well arrayed, grace the prince's train.

    "रूपजीवा (गणिकाएँ) और सुन्दर स्त्रियाँ तथा महाधनी व्यापारी भली-भाँति सजकर कुमार की सेना (यात्रा) को सुशोभित करें।"

  4. Verse 4

    ये चैनम् उपजीवन्ति रमते यैश् च वीर्यतः । तेषां बहुविधं दत्त्वा तान् अप्य् अत्र नियोजय ॥

    ye cainam upajīvanti ramate yaiś ca vīryataḥ | teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tān apy atra niyojaya

    And those who live by serving him, and those with whom he takes his manly sport—bestow abundance of many kinds upon them and appoint them too to attend him.

    "और जो उसकी सेवा पर निर्भर हैं, तथा जिनके साथ वह अपने पराक्रम (खेल) में आनन्द लेता है, उन्हें नाना प्रकार के (उपहार) देकर उन्हें भी इसमें (साथ) नियुक्त करो।"

  5. Verse 5

    निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश् च पिबंश् चारण्यकं मधु । नदीश् च विविधाः पश्यन् न राज्यं संस्मरिष्यति ॥

    nighnan mṛgān kuñjarāṃś ca pibaṃś cāraṇyakaṃ madhu | nadīś ca vividhāḥ paśyan na rājyaṃ saṃsmariṣyati

    Slaying deer and elephants, drinking the honey of the wild, beholding the many rivers, he will not remember the loss of his kingdom.

    "मृगों और हाथियों का शिकार करते हुए, वन का मधु पीते हुए, और नाना नदियों को देखते हुए वह राज्य का स्मरण नहीं करेगा।"

  6. Verse 6

    धान्यकोशश् च यः कश् चिद् धनकोशश् च मामकः । तौ रामम् अनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥

    dhānyakośaś ca yaḥ kaś cid dhanakośaś ca māmakaḥ | tau rāmam anugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane

    And whatever granary and treasury is mine—let both follow Rama as he dwells in the lonely forest.

    "मेरा जो कोई धान्यकोश और धनकोश है, वे दोनों निर्जन वन में रहने वाले राम के साथ (भेजे) जाएँ।"

  7. Verse 7

    यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजंश् चाप्तदक्षिणाः । ऋषिभिश् च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥

    yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃś cāptadakṣiṇāḥ | ṛṣibhiś ca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane

    Sacrificing in holy regions, bestowing ample sacrificial fees, and meeting with the sages, he shall dwell at ease in the forest.

    "पवित्र देशों में यज्ञ करते हुए और भरपूर दक्षिणा देते हुए, तथा ऋषियों से मिलते हुए वह वन में सुखपूर्वक निवास करेगा।"

  8. Verse 8

    भरतश् च महाबाहुर् अयोध्यां पालयिष्यति । सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यताम् इति ॥

    bharataś ca mahābāhur ayodhyāṃ pālayiṣyati | sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatām iti

    And mighty-armed Bharata shall guard Ayodhya; but let the glorious Rama be furnished anew with every comfort."

    "और महाबाहु भरत अयोध्या का पालन करेंगे; श्रीमान राम को फिर समस्त कामनाओं से सम्पन्न किया जाए" — (ऐसा राजा ने कहा)।

  9. Verse 9

    एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् । मुखं चाप्य् अगमाच् छेषं स्वरश् चापि न्यरुध्यत ॥

    evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam | mukhaṃ cāpy agamāc cheṣaṃ svaraś cāpi nyarudhyata

    As Kakutstha's father spoke thus, fear came upon Kaikeyi; her face lost its colour and her voice was choked.

    काकुत्स्थ (दशरथ) के इस प्रकार कहने पर कैकेयी को भय आ घेरा; उसका मुख भी विवर्ण हो गया और स्वर भी रुँध गया।

  10. Verse 10

    सा विषण्णा च संत्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् । राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुराम् इव । निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥

    sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyam abravīt | rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surām iva | nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate

    Dejected and alarmed, Kaikeyi spoke these words: "A kingdom whose people are gone, good sir, like wine whose froth is drunk off—most savourless and empty—Bharata will not accept it."

    विषण्ण और भयभीत कैकेयी ने (यह) वचन कहा — "हे साधो! जन से रहित राज्य, जिसका माँड़ (झाग) पी लिया गया हो ऐसी सुरा के समान, अत्यन्त स्वादहीन और शून्य (होगा); भरत (ऐसे राज्य को) स्वीकार नहीं करेंगे।"

  11. Verse 11

    कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्याम् अतिदारुणम् । राजा दशरथो वाक्यम् उवाचायतलोचनाम् । वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ॥

    kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyām atidāruṇam | rājā daśaratho vākyam uvācāyatalocanām | vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite

    As Kaikeyi, cast free of all shame, spoke most cruelly, King Dasharatha said to the long-eyed one: "Why do you goad me, who bear the burden, when you have yourself harnessed me to the yoke?"

    लज्जा त्यागकर अत्यन्त दारुण (वचन) कहती हुई विशाल नेत्रों वाली कैकेयी से राजा दशरथ ने कहा — "धुरी में जोतकर, पहले से ही (भार) ढोते हुए मुझे, हे अहितकारिणि! तुम क्यों कोंच रही हो?"

  12. Verse 12

    कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत् । तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रम् उपारुधत् । असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुम् अर्हति ॥

    kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānam idam abravīt | tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putram upārudhat | asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantum arhati

    Kaikeyi, twice as wrathful, said this to the king: "In your own line Sagara banished his eldest son, known as Asamanja; so this one too deserves to go."

    कैकेयी ने दुगुनी क्रुद्ध होकर राजा से यह कहा — "आपके ही वंश में सगर ने 'असमंज' नाम से प्रसिद्ध अपने ज्येष्ठ पुत्र को निर्वासित कर दिया था; वैसे ही इसे (राम को) जाना चाहिए।"

  13. Verse 13

    एवम् उक्तो धिग् इत्य् एव राजा दशरथो ऽब्रवीत् । व्रीडितश् च जनः सर्वः सा च तन् नावबुध्यत ॥

    evam ukto dhig ity eva rājā daśaratho 'bravīt | vrīḍitaś ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan nāvabudhyata

    Thus addressed, King Dasharatha said only, "Shame!" And all the people were abashed, but she did not perceive it.

    इस प्रकार कहे जाने पर राजा दशरथ ने केवल "धिक्कार है" इतना ही कहा; और समस्त जन लज्जित हुए, किन्तु उसने (कैकेयी ने) उसे (उस लज्जा/भर्त्सना को) नहीं समझा (अनदेखा किया)।

  14. Verse 14

    तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः । शुचिर् बहुमतो राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥

    tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ | śucir bahumato rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt

    There was there an aged minister, Siddhartha by name, pure and much esteemed by the king; he said this to Kaikeyi:

    वहाँ सिद्धार्थ नामक एक वृद्ध महामात्र (मन्त्री) थे — पवित्र और राजा के द्वारा अत्यन्त सम्मानित; उन्होंने कैकेयी से यह कहा —

  15. Verse 15

    असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् । सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥

    asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān | sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ

    "Asamanja used to seize children at play upon the road and fling them into the waters of the Sarayu; in that the evil-minded one took his delight.

    "असमंज तो मार्ग में खेलते हुए बालकों को पकड़कर सरयू के जल में फेंक देता था और उससे वह दुर्बुद्धि आनन्द लेता था।"

  16. Verse 16

    तं दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् । असमञ्जं वृषीण्वैकम् अस्मान् वा राष्ट्रवर्धन ॥

    taṃ dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānam abruvan | asamañjaṃ vṛṣīṇvaikam asmān vā rāṣṭravardhana

    Seeing this, all the citizens, enraged, said to the king: 'Choose Asamanja alone, or us, O enricher of the realm.'

    "उसे देखकर समस्त नगरवासी क्रुद्ध होकर राजा से बोले — 'हे राष्ट्रवर्धन! या तो अकेले असमंज को चुन लीजिए, या हमें।'"

  17. Verse 17

    तान् उवाच ततो राजा किंनिमित्तम् इदं भयम् । ताश् चापि राज्ञा संपृष्टा वाक्यं प्रकृतयो ऽब्रुवन् ॥

    tān uvāca tato rājā kiṃnimittam idaṃ bhayam | tāś cāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo 'bruvan

    Then the king said to them, 'What is the cause of this fear?' And questioned by the king, the subjects spoke these words:

    "तब राजा ने उनसे पूछा — 'यह भय किस कारण है?' और राजा द्वारा पूछे जाने पर उन प्रजाजनों ने यह वचन कहा —"

  18. Verse 18

    क्रीडितस् त्व् एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्तचेतनः । सरय्वां प्रक्षिपन् मौर्ख्याद् अतुलां प्रीतिम् अश्नुते ॥

    krīḍitas tv eṣa naḥ putrān bālān udbhrāntacetanaḥ | sarayvāṃ prakṣipan maurkhyād atulāṃ prītim aśnute

    'This one, deranged in mind, flings our young children in their play into the Sarayu, taking from his folly a matchless delight.'

    "'उद्भ्रान्त चित्त वाला यह (असमंज) हमारे छोटे बालकों को मूर्खतावश सरयू में फेंककर अतुल प्रीति (आनन्द) प्राप्त करता है।'"

  19. Verse 19

    स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिप । तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥

    sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa | taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā

    Having heard the words of his subjects, O lord of men, that king cast off that noxious son, to do what was pleasing to them.

    "हे नरनाथ! प्रजाजनों का वह वचन सुनकर उन्होंने (सगर ने) प्रजा का प्रिय करने की इच्छा से उस अहितकारी पुत्र का त्याग कर दिया।"

  20. Verse 20

    इत्य् एवम् अत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः । रामः किम् अकरोत् पापं येनैवम् उपरुध्यते ॥

    ity evam atyajad rājā sagaro vai sudhārmikaḥ | rāmaḥ kim akarot pāpaṃ yenaivam uparudhyate

    Thus did that most righteous King Sagara abandon him. But what sin has Rama done, that he should be banished so?"

    "इस प्रकार परम धार्मिक राजा सगर ने तो उसका (कारणवश) त्याग किया; किन्तु राम ने कौन-सा पाप किया, जिससे इस प्रकार उन्हें निर्वासित किया जा रहा है?"

  21. Verse 21

    श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः । शोकोपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥

    śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ | śokopahatayā vācā kaikeyīm idam abravīt

    Having heard Siddhartha's words, the king, his voice grown very faint, said this to Kaikeyi in a voice stricken with grief:

    सिद्धार्थ का वचन सुनकर अत्यन्त क्षीण स्वर वाले राजा ने शोक से आहत वाणी से कैकेयी से यह कहा —

  22. Verse 22

    अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामं; राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च । सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं; यथा सुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥

    anuvrajiṣyāmy aham adya rāmaṃ; rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca | sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ; yathā sukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam

    "This very day I shall follow Rama, relinquishing kingdom and happiness and wealth. Dwell you with King Bharata, and enjoy the kingdom at your ease for long."

    "मैं आज राज्य, सुख और धन को त्यागकर राम का अनुगमन करूँगा; तुम राजा भरत के साथ चिरकाल तक सुखपूर्वक राज्य भोगो।"