Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 30

Ayodhya Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु । जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥

    dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu | jagmatuḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau

    Having, together with Vaidehi, given much wealth to the Brahmins, the two Raghavas went with Sita to behold their father.

    वैदेही के साथ ब्राह्मणों को बहुत धन देकर दोनों राघव (राम और लक्ष्मण) सीता के साथ पिता के दर्शन को गए।

  2. Verse 2

    ततो गृहीते दुष्प्रेक्ष्ये अशोभेतां तदायुधे । मालादामभिर् आसक्ते सीतया समलंकृते ॥

    tato gṛhīte duṣprekṣye aśobhetāṃ tadāyudhe | mālādāmabhir āsakte sītayā samalaṃkṛte

    Then those two weapons, hard to look upon, taken up and festooned with garlands and wreaths and adorned by Sita, shone resplendent.

    तब उठाए हुए, देखने में कठिन (चमकीले) वे दोनों आयुध (धनुष) शोभा पाने लगे — मालाओं की लड़ियों से जुड़े और सीता द्वारा सजाए हुए।

  3. Verse 3

    ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च । अधिरुह्य जनः श्रीमान् उदासीनो व्यलोकयत् ॥

    tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca | adhiruhya janaḥ śrīmān udāsīno vyalokayat

    Then the prosperous townsfolk, climbing up to the palaces, the mansions and the tops of the turrets, looked on, heedless of all else.

    तब श्रीमान लोग प्रासादों, अट्टालिकाओं और विमानों (अटारियों) के शिखरों पर चढ़कर, उदास होकर (राम को) देखने लगे।

  4. Verse 4

    न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः । आरुह्य तस्मात् प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥

    na hi rathyāḥ sma śakyante gantuṃ bahujanākulāḥ | āruhya tasmāt prāsādān dīnāḥ paśyanti rāghavam

    For the streets, thronged with multitudes, could not be traversed; therefore from the palaces the dejected people gazed upon Raghava.

    बहुत जनों से भरी गलियों में चला नहीं जा सकता था; इसलिए प्रासादों पर चढ़कर दीन (जन) राघव को देखने लगे।

  5. Verse 5

    पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा तदा जनाः । ऊचुर् बहुविधा वाचः शोकोपहतचेतसः ॥

    padātiṃ varjitacchatraṃ rāmaṃ dṛṣṭvā tadā janāḥ | ūcur bahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ

    Seeing Rama on foot and bereft of the royal parasol, the people then uttered manifold words, their minds smitten with grief:

    छत्रहीन, पैदल चलते राम को देखकर उस समय शोक से आहत चित्त वाले लोग नाना प्रकार के वचन कहने लगे —

  6. Verse 6

    यं यान्तम् अनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् । तम् एकं सीतया सार्धम् अनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥

    yaṃ yāntam anuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat | tam ekaṃ sītayā sārdham anuyāti sma lakṣmaṇaḥ

    "He whom, as he went forth, a great army of four divisions used to follow—him Lakshmana alone now follows, together with Sita.

    "जिनके जाते समय एक महान चतुरंगिणी सेना पीछे-पीछे चलती थी, उन्हीं अकेले के पीछे आज केवल सीता सहित लक्ष्मण चल रहे हैं।"

  7. Verse 7

    ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः । नेच्छत्य् एवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात् ॥

    aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmināṃ caiva kāmadaḥ | necchaty evānṛtaṃ kartuṃ pitaraṃ dharmagauravāt

    Though he has known the savour of sovereignty and is the granter of desires to those who desire, yet he will not do falsehood, out of reverence for his father's righteousness.

    "ऐश्वर्य का रसास्वादन कर चुके और कामी जनों की कामनाएँ पूर्ण करने वाले होकर भी, वे धर्म के गौरव के कारण पिता को असत्य (वचन वाला) बनाना नहीं चाहते।"

  8. Verse 8

    या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैर् आकाशगैर् अपि । ताम् अद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥

    yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtair ākāśagair api | tām adya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ

    She who formerly could not be seen even by the beings that move through the sky—that Sita the people now behold, come into the royal highway.

    "जो पहले आकाशगामी प्राणियों से भी नहीं देखी जा सकती थीं, उन सीता को आज राजमार्ग पर आई हुई (देखकर) लोग देख रहे हैं।"

  9. Verse 9

    अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दन सेविनीम् । वर्षम् उष्णं च शीतं च नेष्यत्य् आशु विवर्णताम् ॥

    aṅgarāgocitāṃ sītāṃ raktacandana sevinīm | varṣam uṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyaty āśu vivarṇatām

    Sita, accustomed to unguents, who delights in red sandal-paste—the forest's heat and cold will soon bring her to pallor.

    "अंगराग (सुगन्धित लेप) की अभ्यस्त, लाल चन्दन का सेवन करने वाली सीता को गरम धूप (वर्षा) और शीत शीघ्र ही पीला (कान्तिहीन) कर देंगे।"

  10. Verse 10

    अद्य नूनं दशरथः सत्त्वम् आविश्य भाषते । न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुम् अर्हति ॥

    adya nūnaṃ daśarathaḥ sattvam āviśya bhāṣate | na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitum arhati

    Surely today Dasharatha speaks as though possessed by some spirit; for a king ought not to banish his beloved son.

    "निश्चय ही आज दशरथ किसी अन्य (असामान्य) भाव में प्रविष्ट होकर बोल रहे हैं; क्योंकि राजा को अपने प्रिय पुत्र को निर्वासित नहीं करना चाहिए।"

  11. Verse 11

    निर्गुणस्यापि पुत्रस्या काथं स्याद् विप्रवासनम् । किं पुनर् यस्य लोको ऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥

    nirguṇasyāpi putrasyā kāthaṃ syād vipravāsanam | kiṃ punar yasya loko 'yaṃ jito vṛttena kevalam

    How should there be banishment even of a worthless son—how much less of him who has conquered this whole world by his conduct alone?

    "निर्गुण पुत्र का भी निर्वासन कैसे हो सकता है? फिर जिसने केवल अपने आचरण से इस लोक को जीत लिया है, उसका तो कहना ही क्या?"

  12. Verse 12

    आनृशंस्यम् अनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः । राघवं शोभयन्त्य् एते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ॥

    ānṛśaṃsyam anukrośaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaḥ śamaḥ | rāghavaṃ śobhayanty ete ṣaḍguṇāḥ puruṣottamam

    Freedom from cruelty, compassion, learning, good character, self-restraint and tranquillity—these six virtues adorn Raghava, the best of men.

    "अक्रूरता (आनृशंस्य), दया, शास्त्रज्ञान (श्रुत), शील, दम और शम — ये छह गुण पुरुषोत्तम राघव को सुशोभित करते हैं।"

  13. Verse 13

    तस्मात् तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः । औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात् ॥

    tasmāt tasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ | audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt

    Therefore, by the injury done to him, the subjects are sorely afflicted, like water-creatures in summer when the waters have dried away.

    "इसलिए उनके अनिष्ट से प्रजा अत्यन्त पीड़ित है — जैसे ग्रीष्म में जल के सूख जाने से जलचर प्राणी।"

  14. Verse 14

    पीडया पीडितं सर्वं जगद् अस्य जगत्पतेः । मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥

    pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagad asya jagatpateḥ | mūlasyevopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ

    By his affliction the whole world of this lord of the world is afflicted, as a tree bearing flower and fruit is harmed by injury to its root.

    "इन जगत्पति की पीड़ा से समस्त जगत् पीड़ित है — जैसे मूल के नष्ट होने से पुष्प-फल वाला वृक्ष।"

  15. Verse 15

    ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः । गच्छन्तम् अनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥

    te lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyaḥ sahabāndhavāḥ | gacchantam anugacchāmo yena gacchati rāghavaḥ

    Like Lakshmana, let us too go quickly, with our wives and kinsfolk, following him who departs, by whatever way Raghava goes.

    "हम भी लक्ष्मण के समान, पत्नियों और बान्धवों सहित, जाते हुए राघव का शीघ्र अनुगमन करें — जिस मार्ग से राघव जाते हैं।"

  16. Verse 16

    उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च । एकदुःखसुखा रामम् अनुगच्छाम धार्मिकम् ॥

    udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca | ekaduḥkhasukhā rāmam anugacchāma dhārmikam

    Forsaking our gardens and fields and houses, sharing one sorrow and one joy, let us follow the righteous Rama.

    "उद्यानों, खेतों और घरों को छोड़कर, एक ही दुःख-सुख वाले होकर, हम धार्मिक राम का अनुगमन करें।"

  17. Verse 17

    समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च । उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥

    samuddhṛtanidhānāni paridhvastājirāṇi ca | upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ

    Let Kaikeyi take over our houses—their buried treasures dug up and carried off, their courtyards razed, their wealth and grain removed, their substance wholly plundered,

    "जिनके गड़े हुए निधि खोदकर निकाल लिए गए, आँगन उजाड़ दिए गए, धन-धान्य उठा लिए गए और सारा सार सब ओर से हर लिया गया —"

  18. Verse 18

    रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः । अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥

    rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ | asmattyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām

    strewn over with dust, forsaken by the gods, abandoned by us."

    "धूल से भरे हुए, देवताओं द्वारा परित्यक्त, हमारे द्वारा छोड़े हुए वे घर कैकेयी ग्रहण कर ले।"

  19. Verse 19

    वनं नगरम् एवास्तु येन गच्छति राघवः । अस्माभिश् च परित्यक्तं पुरं संपद्यतां वनम् ॥

    vanaṃ nagaram evāstu yena gacchati rāghavaḥ | asmābhiś ca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam

    "Let the forest become a city, by whatever way Raghava goes; and let this city, forsaken by us, become a forest.

    "जिस (वन) को राघव जाते हैं, वही नगर हो जाए; और हमारे द्वारा छोड़ी हुई यह नगरी वन बन जाए।"

  20. Verse 20

    बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः । अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तां सेव्यमानं त्यजन्तु च ॥

    bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛgapakṣiṇaḥ | asmattyaktaṃ prapadyantāṃ sevyamānaṃ tyajantu ca

    Let all the fanged beasts quit their dens, and the deer and birds their peaks, and let them enter what we have abandoned, and abandon the place that is now frequented."

    "समस्त दाढ़ वाले (हिंसक पशु) बिलों (मांदों) को, और मृग-पक्षी पर्वत-शिखरों को — हमारे छोड़े हुए (नगर) को ग्रहण कर लें, और अपने सेवित (वन) को त्याग दें।"

  21. Verse 21

    इत्य् एवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः । शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रे ऽस्य मानसं ॥

    ity evaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ | śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre 'sya mānasaṃ

    Rama heard these manifold words uttered by all the various people; yet, having heard them, he did not turn aside his resolve.

    इस प्रकार नाना जनों द्वारा कहे गए अनेक प्रकार के वचन राम ने सुने; और सुनकर भी उनका मन विचलित नहीं हुआ।

  22. Verse 22

    प्रतीक्षमाणो ऽभिजनं तदार्तम्; अनार्तरूपः प्रहसन्न् इवाथ । जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः; पितुर् निदेशं विधिवच् चिकीर्षुः ॥

    pratīkṣamāṇo 'bhijanaṃ tadārtam; anārtarūpaḥ prahasann ivātha | jagāma rāmaḥ pitaraṃ didṛkṣuḥ; pitur nideśaṃ vidhivac cikīrṣuḥ

    Awaiting that afflicted throng of kin, himself showing no distress, as though almost smiling, Rama went on to behold his father, resolved to carry out his father's command according to rule.

    उस आर्त जनसमूह (स्वजनों) की ओर दृष्टि डालते हुए, स्वयं अनार्त रूप (अविचलित) रहकर, मानो मुस्कराते हुए, पिता का दर्शन करने के इच्छुक और पिता के आदेश को विधिपूर्वक पालन करने के इच्छुक राम आगे चले।

  23. Verse 23

    तत् पूर्वम् ऐक्ष्वाकसुतो महात्मा; रामो गमिष्यन् वनम् आर्तरूपम् । व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं; पितुर् महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥

    tat pūrvam aikṣvākasuto mahātmā; rāmo gamiṣyan vanam ārtarūpam | vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantraṃ; pitur mahātmā pratihāraṇārtham

    Before this, the great-souled Rama, son of the Ikshvaku line, about to depart to the forest in his woeful guise, paused, having looked then upon Sumantra, that his father might be apprised.

    pratihāraṇārtham here taken as seeking to have his arrival announced to his father.

    वन को जाने के इच्छुक, उस आर्त दृश्य को देखकर, महात्मा इक्ष्वाकुनन्दन राम उस समय पहले सुमन्त्र की ओर देखकर रुक गए — पिता के पास (अपने आने की) सूचना भिजवाने के लिए।

  24. Verse 24

    पितुर् निदेशेन तु धर्मवत्सलो; वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः । स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रम् अब्रवीन्; निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥

    pitur nideśena tu dharmavatsalo; vanapraveśe kṛtabuddhiniścayaḥ | sa rāghavaḥ prekṣya sumantram abravīn; nivedayasvāgamanaṃ nṛpāya me

    But that lover of righteousness, firm in his resolve to enter the forest at his father's command, Raghava, looking upon Sumantra, said: "Announce my coming to the king."

    किन्तु पिता के आदेश से वन-प्रवेश में दृढ़ निश्चय किए हुए धर्मवत्सल राघव ने सुमन्त्र की ओर देखकर कहा — "राजा को मेरे आने की सूचना दीजिए।"