Sarga 29
Ayodhya Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः शासनम् आज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम् । गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥
tataḥ śāsanam ājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam | gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam
Then, having understood his brother's command, most gracious and dear, he went swiftly and entered the dwelling of Suyajna.
तब भाई के उस परम शुभ और प्रिय आदेश को समझकर वे (लक्ष्मण) जाकर शीघ्र ही सुयज्ञ के निवास में प्रविष्ट हुए।
Verse 2
तं विप्रम् अग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणो ऽब्रवीत् । सखे ऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥
taṃ vipram agnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo 'bravīt | sakhe 'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ
Saluting that Brahmin who stood within the fire-sanctuary, Lakshmana said: "Friend, come and behold the house of one who undertakes a hard deed."
अग्निशाला में बैठे उन ब्राह्मण को प्रणाम करके लक्ष्मण ने कहा — "हे सखे! आइए और दुष्कर कर्म करने वाले (राम) का भवन देखिए।"
Verse 3
ततः संध्याम् उपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह । जुष्टं तत् प्राविशल् लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥
tataḥ saṃdhyām upāsyāśu gatvā saumitriṇā saha | juṣṭaṃ tat prāviśal lakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam
Then, having duly worshipped the twilight, he went with Saumitri and entered that lovely dwelling of Rama, graced with splendour.
तब संध्या की उपासना करके, सौमित्रि के साथ शीघ्र जाकर वे (सुयज्ञ) राज्यलक्ष्मी से सेवित उस रमणीय राम-निवास में प्रविष्ट हुए।
Verse 4
तम् आगतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह । सुयज्ञम् अभिचक्राम राघवो ऽग्निम् इवार्चितम् ॥
tam āgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha | suyajñam abhicakrāma rāghavo 'gnim ivārcitam
Raghava, with Sita, his hands joined, approached Suyajna, the knower of the Veda who had come, as one approaches the worshipped fire.
आए हुए उन वेदवेत्ता (सुयज्ञ) के पास राघव सीता सहित हाथ जोड़कर गए, मानो पूजित अग्नि के पास (जा रहे हों)।
Verse 5
जातरूपमयैर् मुख्यैर् अङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः । सहेम सूत्रैर् मणिभिः केयूरैर् वलयैर् अपि ॥
jātarūpamayair mukhyair aṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ | sahema sūtrair maṇibhiḥ keyūrair valayair api
With fine armlets of pure gold, with lovely earrings, with jewels strung on golden threads, with bracelets and wristlets,
स्वर्णमय श्रेष्ठ अंगदों, शुभ कुण्डलों, स्वर्ण-सूत्रों में पिरोए मणियों, केयूरों और कंगनों से भी,
Verse 6
अन्यैश् च रत्नैर् बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् । सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥
anyaiś ca ratnair bahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat | suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ
and with many other gems, Kakutstha honoured him in return. Then Rama, urged by Sita, said to Suyajna:
तथा और भी बहुत-से रत्नों से काकुत्स्थ (राम) ने उनका सत्कार किया। तब सीता द्वारा प्रेरित राम ने सुयज्ञ से कहा —
Verse 7
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय । रशनां चाधुना सीता दातुम् इच्छति ते सखे ॥
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya | raśanāṃ cādhunā sītā dātum icchati te sakhe
"A necklace and a golden chain, gentle one, bear away for your wife; and Sita now wishes to give her a girdle too, friend.
"हे सौम्य! अपनी पत्नी के लिए एक हार और एक स्वर्ण-सूत्र ले जाइए; और हे सखे! सीता इस समय आपकी (पत्नी) को एक करधनी भी देना चाहती हैं।"
Verse 8
पर्यङ्कम् अग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् । तम् अपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥
paryaṅkam agryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam | tam apīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi
A couch with excellent coverings, adorned with manifold jewels—that too Vaidehi wishes to bestow upon you.
"नाना रत्नों से विभूषित, श्रेष्ठ बिछौने वाला एक पर्यंक (पलंग) — उसे भी वैदेही आपको भेंट करना चाहती हैं।"
Verse 9
नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम । तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव ॥
nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama | taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava
The elephant named Jaya, conqueror of foes, which my maternal uncle gave me—that I give you, with a thousand elephants, O bull among the twice-born."
"हे द्विजश्रेष्ठ! मेरे मामा ने मुझे जो 'जय' नामक शत्रुविजयी हाथी दिया है, वह एक सहस्र हाथियों सहित मैं आपको देता हूँ।"
Verse 10
इत्य् उक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् । रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥
ity uktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat | rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ
Thus addressed by Rama, Suyajna accepted it, and pronounced auspicious blessings upon Rama, Lakshmana and Sita.
राम के इस प्रकार कहने पर सुयज्ञ ने वह (सब) स्वीकार करके राम, लक्ष्मण और सीता को शुभ आशीर्वाद दिए।
Verse 11
अथ भ्रातरम् अव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः । सौमित्रिं तम् उवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥
atha bhrātaram avyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ | saumitriṃ tam uvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram
Then Rama, sweet of speech, said this to his gentle, dear brother Saumitri, as Brahma speaks to Indra, lord of the thirty gods:
तब प्रियभाषी राम ने अपने प्रिय, अविचल (भक्त) भाई सौमित्रि से यह कहा — जैसे ब्रह्मा देवराज (इन्द्र) से कहते हों —
Verse 12
अगस्त्यं कौशिकं चैव ताव् उभौ ब्राह्मणोत्तमौ । अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यम् इवाम्बुभिः ॥
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāv ubhau brāhmaṇottamau | arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyam ivāmbubhiḥ
"Agastya and Kaushika, those two most excellent of Brahmins—summon and honour them, O Saumitri, with jewels, as one nourishes the standing grain with waters.
"हे सौमित्रे! ब्राह्मणों में श्रेष्ठ उन दोनों — अगस्त्य और कौशिक (विश्वामित्र) — को बुलाकर रत्नों से उनका अर्चन करो, जैसे जल से फसल का (सिंचन किया जाता है)।"
Verse 13
कौसल्यां च य आशीर्भिर् भक्तः पर्युपतिष्ठति । आचार्यस् तैत्तिरीयाणाम् अभिरूपश् च वेदवित् ॥
kausalyāṃ ca ya āśīrbhir bhaktaḥ paryupatiṣṭhati | ācāryas taittirīyāṇām abhirūpaś ca vedavit
And he who waits devotedly upon Kausalya with blessings, the preceptor of the Taittiriyas, comely and learned in the Veda—
"और जो भक्तिपूर्वक आशीर्वचनों से कौसल्या की सेवा करते हैं, वे तैत्तिरीयों के आचार्य, सुन्दर रूप वाले और वेदवेत्ता (ब्राह्मण) —"
Verse 14
तस्य यानं च दासीश् च सौमित्रे संप्रदापय । कौशेयानि च वस्त्राणि यावत् तुष्यति स द्विजः ॥
tasya yānaṃ ca dāsīś ca saumitre saṃpradāpaya | kauśeyāni ca vastrāṇi yāvat tuṣyati sa dvijaḥ
to him, O Saumitri, cause a carriage and maidservants and silken garments to be given, until that Brahmin is content.
"हे सौमित्रे! उन्हें एक यान (सवारी) और दासियाँ दिलवाओ, और रेशमी वस्त्र भी — जब तक वह ब्राह्मण संतुष्ट हो जाएँ।"
Verse 15
सूतश् चित्ररथश् चार्यः सचिवः सुचिरोषितः । तोषयैनं महार्हैश् च रत्नैर् वस्त्रैर् धनैस् तथा ॥
sūtaś citrarathaś cāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ | toṣayainaṃ mahārhaiś ca ratnair vastrair dhanais tathā
And the charioteer Chitraratha, the noble counsellor who has long dwelt with us—gratify him with precious gems, garments and wealth.
"और चिरकाल से रहते (सेवारत) आए, आर्य सचिव सूत चित्ररथ को भी बहुमूल्य रत्नों, वस्त्रों और धन से संतुष्ट करो।"
Verse 16
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस् तथा । व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रम् उपाकुरु ॥
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃs tathā | vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasram upākuru
And provide, O Saumitri, a thousand bullocks fit for the plough, two hundred fine oxen, and a thousand cows for milk and seasoning.
"हे सौमित्रे! चावल से लदी एक सहस्र गाड़ियाँ, दो सौ श्रेष्ठ बैल, तथा (दूध रूपी) व्यंजन के लिए एक सहस्र गौएँ (दान में) जुटाओ।"
Verse 17
ततः स पुरुषव्याघ्रस् तद् धनं लक्ष्मणः स्वयम् । यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणाम् अददाद् धनदो यथा ॥
tataḥ sa puruṣavyāghras tad dhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam | yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇām adadād dhanado yathā
Then Lakshmana himself, the tiger among men, gave that wealth, just as directed, to those lords among the Brahmins, like Kubera the bestower of riches.
तब पुरुषव्याघ्र लक्ष्मण ने स्वयं कुबेर के समान, कहे अनुसार, वह धन श्रेष्ठ ब्राह्मणों को दिया।
Verse 18
अथाब्रवीद् बाष्पकलांस् तिष्ठतश् चोपजीविनः । संप्रदाय बहु द्रव्यम् एकैकस्योपजीविनः ॥
athābravīd bāṣpakalāṃs tiṣṭhataś copajīvinaḥ | saṃpradāya bahu dravyam ekaikasyopajīvinaḥ
Then he addressed the dependents who stood weeping; and, having bestowed much wealth upon each one of them,
फिर प्रत्येक आश्रित (सेवक) को बहुत-सा द्रव्य देकर उन्होंने आँसुओं से गद्गद खड़े उन सब आश्रित जनों से यह कहा —
Verse 19
लक्ष्मणस्य च यद् वेश्म गृहं च यद् इदं मम । अशून्यं कार्यम् एकैकं यावदागमनं मम ॥
lakṣmaṇasya ca yad veśma gṛhaṃ ca yad idaṃ mama | aśūnyaṃ kāryam ekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama
he said: "Let the house of Lakshmana, and this house which is mine, each be kept unempty until my return."
"लक्ष्मण का जो भवन है और मेरा यह जो घर है — मेरे लौटने तक प्रत्येक को खाली (उजड़ा) नहीं होने देना है (उसकी देखभाल करते रहना)।"
Verse 20
इत्य् उक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तम् उपजीविनम् । उवाचेदं धनध्यक्षं धनम् आनीयताम् इति । ततो ऽस्य धनम् आजह्रुः सर्वम् एवोपजीविनः ॥
ity uktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tam upajīvinam | uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanam ānīyatām iti | tato 'sya dhanam ājahruḥ sarvam evopajīvinaḥ
Having thus spoken to all that sorrowing throng of dependents, he said to the treasurer, "Let the wealth be brought." Then all the dependents brought forth his wealth.
ऐसा कहकर उन दुखी समस्त आश्रित जनों से (कहकर) उन्होंने कोषाध्यक्ष से यह कहा — "धन ले आओ।" तब आश्रित जनों ने उनका सारा धन ला दिया।
Verse 21
ततः स पुरुषव्याघ्रस् तद् धनं सहलक्ष्मणः । द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ऽभ्यदापयत् ॥
tataḥ sa puruṣavyāghras tad dhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ | dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo 'bhyadāpayat
Then the tiger among men, together with Lakshmana, caused that wealth to be given to the twice-born, to the young and the old, and to the destitute.
तब पुरुषव्याघ्र (राम) ने लक्ष्मण के साथ वह धन ब्राह्मणों को, बालकों और वृद्धों को तथा दीनों को बाँट दिया।
Verse 22
तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस् त्रिजटो नाम वै द्विजः । आ पञ्चमायाः कक्ष्याया नैनं कश् चिद् अवारयत् ॥
tatrāsīt piṅgalo gārgyas trijaṭo nāma vai dvijaḥ | ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaś cid avārayat
There was there a tawny Brahmin of the Garga line named Trijata; even to the fifth courtyard no one stopped him.
वहाँ गार्ग्य गोत्र का पिंगल (पीले रंग का) त्रिजट नामक एक ब्राह्मण था; पाँचवीं कक्षा (प्रांगण) तक उसे किसी ने नहीं रोका।
Verse 23
स राजपुत्रम् आसाद्य त्रिजटो वाक्यम् अब्रवीत् । निर्धनो बहुपुत्रो ऽस्मि राजपुत्र महायशः । उञ्छवृत्तिर् वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व माम् इति ॥
sa rājaputram āsādya trijaṭo vākyam abravīt | nirdhano bahuputro 'smi rājaputra mahāyaśaḥ | uñchavṛttir vane nityaṃ pratyavekṣasva mām iti
Trijata, approaching the prince, spoke these words: "I am poor and burdened with many sons, O illustrious prince; I live ever by gleaning in the forest—have regard for me."
वह त्रिजट राजकुमार के पास पहुँचकर यह वचन बोला — "हे महायशस्वी राजकुमार! मैं निर्धन और बहुपुत्र वाला हूँ; सदा वन में उञ्छवृत्ति (बीन-बटोरकर जीवन) करता हूँ; मुझ पर दृष्टि डालिए।"
Verse 24
तम् उवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् । गवां सहस्रम् अप्य् एकं न तु विश्राणितं मया । परिक्षिपसि दण्डेन यावत् तावद् अवाप्स्यसि ॥
tam uvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam | gavāṃ sahasram apy ekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā | parikṣipasi daṇḍena yāvat tāvad avāpsyasi
Then Rama said to him, with a touch of jest: "A thousand cows have I not yet given away; as far as you can fling your staff, so much shall you receive."
तब राम ने परिहासपूर्वक उससे कहा — "अभी मैंने एक सहस्र गौओं का (एक झुंड) भी नहीं बाँटा है; तुम दण्ड (लाठी) से जितनी (भूमि) घेर लोगे, उतनी ही गौएँ तुम्हें मिलेंगी।"
Verse 25
स शाटीं त्वरितः कट्यां संभ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् । आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām | āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ
Hastily girding up his loincloth at his waist in his excitement, he whirled his staff and hurled it with all his might, swiftly.
वह (त्रिजट) शीघ्रता से, घबराकर, उस धोती को कमर में कसकर लपेटकर, लाठी को घुमाकर, वेग से पूरे बल के साथ फेंक मारा।
Verse 26
उवाच च ततो रामस् तं गार्ग्यम् अभिसान्त्वयन् । मन्युर् न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्य् अयं मम ॥
uvāca ca tato rāmas taṃ gārgyam abhisāntvayan | manyur na khalu kartavyaḥ parihāso hy ayaṃ mama
And then Rama spoke, soothing that Garga: "You must not be angry; this was indeed but a jest of mine."
तब राम ने उस गार्ग्य को सान्त्वना देते हुए कहा — "क्रोध नहीं करना चाहिए; यह तो मेरा परिहास (हँसी) था।"
Verse 27
ततः सभार्यस् त्रिजटो महामुनिर्; गवाम् अनीकं प्रतिगृह्य मोदितः । यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्; तद् आशिषः प्रत्यवदन् महात्मनः ॥
tataḥ sabhāryas trijaṭo mahāmunir; gavām anīkaṃ pratigṛhya moditaḥ | yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇīs; tad āśiṣaḥ pratyavadan mahātmanaḥ
Then Trijata, the great sage, with his wife, delightedly accepting the herd of cows, uttered in return the blessings of the great-souled Rama—blessings swelling with glory, strength, joy and happiness.
तब पत्नी सहित महामुनि त्रिजट उस गौओं के समूह को पाकर आनन्दित हुए, और महात्मा (राम) को यश, बल, प्रीति और सुख बढ़ाने वाले वे आशीर्वाद प्रत्युत्तर में देने लगे।