Sarga 28

Verse 1

ततो ऽब्रवीन् महातेजा रामो लक्ष्मणम् अग्रतः । स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥

tato 'bravīn mahātejā rāmo lakṣmaṇam agrataḥ | sthitaṃ prāggāminaṃ vīraṃ yācamānaṃ kṛtāñjalim

Then Rama of great splendour spoke to the heroic Lakshmana, who stood before him ready to lead the way, entreating him with hands joined in reverence.

तब महातेजस्वी राम ने आगे खड़े हुए, अग्रगामी होने को उद्यत, हाथ जोड़े याचना करते हुए वीर लक्ष्मण से कहा —

Verse 2

मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद् वनम् । को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥

mayādya saha saumitre tvayi gacchati tad vanam | ko bhariṣyati kausalyāṃ sumitrāṃ vā yaśasvinīm

"If today you go with me to that forest, O Saumitri, who then will support Kausalya and the illustrious Sumitra?

"हे सौमित्रे! आज मेरे साथ तुम्हारे उस वन को चले जाने पर कौसल्या अथवा यशस्विनी सुमित्रा का भरण-पोषण कौन करेगा?"

Verse 3

अभिवर्षति कामैर् यः पर्जन्यः पृथिवीम् इव । स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥

abhivarṣati kāmair yaḥ parjanyaḥ pṛthivīm iva | sa kāmapāśaparyasto mahātejā mahīpatiḥ

That lord of the earth of great splendour, who rains down desires upon his queens as the rain-cloud rains upon the earth, lies now bound fast in the noose of passion.

"जो मेघ (पर्जन्य) के समान पृथ्वी (प्रजा) पर कामनाओं की वर्षा करते थे, वे महातेजस्वी महीपति (अब) काम-पाश में फँसकर विवश हो गए हैं।"

Verse 4

सा हि राज्यम् इदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता । दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥

sā hi rājyam idaṃ prāpya nṛpasyāśvapateḥ sutā | duḥkhitānāṃ sapatnīnāṃ na kariṣyati śobhanam

For the daughter of King Ashvapati, having obtained this kingdom, will do no kindness to her co-wives now sunk in sorrow.

"राजा अश्वपति की वह पुत्री (कैकेयी) इस राज्य को पाकर दुखी सौतों का कोई भला नहीं करेगी।"

Verse 5

एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥

evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā | pratyuvāca tadā rāmaṃ vākyajño vākyakovidam

Thus addressed by Rama, Lakshmana, a knower of speech, then answered Rama, skilled in words, with gentle utterance:

राम के इस प्रकार कहने पर वाक्य में निपुण लक्ष्मण ने उस समय वाक्य-कोविद राम को मृदु वाणी से उत्तर दिया —

Verse 6

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति । कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥

tavaiva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca prayato nātra saṃśayaḥ

"By your own majesty alone, O hero, Bharata will surely honour Kausalya and Sumitra, reverent and attentive; of this there is no doubt.

"हे वीर! आपके ही तेज (प्रभाव) से भरत श्रद्धापूर्वक कौसल्या और सुमित्रा का सम्मान करेंगे — इसमें सन्देह नहीं।"

Verse 7

कौसल्या बिभृयाद् आर्या सहस्रम् अपि मद्विधान् । यस्याः सहस्रं ग्रामाणां संप्राप्तम् उपजीवनम् ॥

kausalyā bibhṛyād āryā sahasram api madvidhān | yasyāḥ sahasraṃ grāmāṇāṃ saṃprāptam upajīvanam

The noble Kausalya could maintain even a thousand men such as I, she who has obtained a thousand villages for her sustenance.

"आर्या कौसल्या तो मुझ जैसे सहस्रों का भी भरण-पोषण कर सकती हैं, जिन्हें जीवन-निर्वाह के लिए एक सहस्र ग्राम प्राप्त हैं।"

Verse 8

धनुर् आदाय सशरं खनित्रपिटकाधरः । अग्रतस् ते गमिष्यामि पन्थानम् अनुदर्शयन् ॥

dhanur ādāya saśaraṃ khanitrapiṭakādharaḥ | agratas te gamiṣyāmi panthānam anudarśayan

Taking up my bow and arrows, bearing spade and basket, I shall go before you, pointing out the path.

"बाणों सहित धनुष लेकर, कुदाल और टोकरी धारण किए, मैं मार्ग दिखाता हुआ आपके आगे-आगे चलूँगा।"

Verse 9

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च । वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥

āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca | vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi tapasvinām

I shall ever bring you roots and fruits, and whatever else grows wild and is fit food for ascetics.

"मैं आपके लिए सदा मूल और फल तथा तपस्वियों के योग्य आहार वाली जो अन्य वन्य वस्तुएँ हैं, वे ले आऊँगा।"

Verse 10

भवांस् तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते । अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश् च ते ॥

bhavāṃs tu saha vaidehyā girisānuṣu raṃsyate | ahaṃ sarvaṃ kariṣyāmi jāgrataḥ svapataś ca te

You shall take your delight with Vaidehi upon the mountain slopes, while I do everything, whether you wake or sleep.

"आप वैदेही के साथ पर्वत-शिखरों पर विहार करेंगे; आपके जागते और सोते समय मैं सारा (सेवा-कार्य) करूँगा।"

Verse 11

रामस् त्व् अनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् । व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वम् एव सुहृज्जनम् ॥

rāmas tv anena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam | vrajāpṛcchasva saumitre sarvam eva suhṛjjanam

Rama, well pleased by these words, answered him: "Go, O Saumitri, and take leave of all our kinsfolk and friends.

इस वचन से अत्यन्त प्रसन्न होकर राम ने उससे कहा — "हे सौमित्रे! जाओ और समस्त सुहृदजनों से विदा ले आओ।"

Verse 12

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् । जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥

ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam | janakasya mahāyajñe dhanuṣī raudradarśane

And those two divine bows, dreadful to behold, which the great-souled Varuna himself gave to the king at Janaka's great sacrifice,

"महात्मा वरुण ने स्वयं जनक के महायज्ञ में राजा (जनक) को जो देखने में भयंकर दो धनुष दिए थे,"

Verse 13

अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ । आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥

abhedyakavace divye tūṇī cākṣayasāyakau | ādityavimalau cobhau khaḍgau hemapariṣkṛtau

the two divine impenetrable coats of mail, the two quivers with inexhaustible arrows, and the two swords bright as the sun, wrought with gold—

"अभेद्य कवच वाले दो दिव्य (कवच), अक्षय बाणों वाले दो तरकश, और सूर्य के समान निर्मल, स्वर्ण से सुसज्जित दोनों खड्ग —"

Verse 14

सत्कृत्य निहितं सर्वम् एतद् आचार्यसद्मनि । स त्वम् आयुधम् आदाय क्षिप्रम् आव्रज लक्ष्मण ॥

satkṛtya nihitaṃ sarvam etad ācāryasadmani | sa tvam āyudham ādāya kṣipram āvraja lakṣmaṇa

all this, duly honoured, is kept in our preceptor's house. Take up that weaponry, O Lakshmana, and return with speed."

"यह सब सत्कारपूर्वक आचार्य (वसिष्ठ) के भवन में रखा हुआ है; हे लक्ष्मण! तुम वह आयुध लेकर शीघ्र लौट आओ।"

Verse 15

स सुहृज्जनम् आमन्त्र्य वनवासाय निश्चितः । इक्ष्वाकुगुरुम् आमन्त्र्य जग्राहायुधम् उत्तमम् ॥

sa suhṛjjanam āmantrya vanavāsāya niścitaḥ | ikṣvākugurum āmantrya jagrāhāyudham uttamam

Having bidden farewell to his friends, resolved upon the forest dwelling, and taken leave of the preceptor of the Ikshvakus, he took up the excellent weapons.

वनवास के लिए निश्चित वे (लक्ष्मण) सुहृदजनों से विदा लेकर, इक्ष्वाकुओं के गुरु (वसिष्ठ) से विदा लेकर, उत्तम आयुध ले आए।

Verse 16

तद् दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् । रामाय दर्शयाम् आस सौमित्रिः सर्वम् आयुधम् ॥

tad divyaṃ rājaśārdūlaḥ satkṛtaṃ mālyabhūṣitam | rāmāya darśayām āsa saumitriḥ sarvam āyudham

That divine weaponry, well honoured and adorned with garlands—all of it—Saumitri, tiger among princes, showed to Rama.

राजशार्दूल सौमित्रि ने वह दिव्य, सत्कृत, मालाओं से विभूषित समस्त आयुध राम को दिखाया।

Verse 17

तम् उवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणम् आगतम् । काले त्वम् आगतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥

tam uvācātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇam āgatam | kāle tvam āgataḥ saumya kāṅkṣite mama lakṣmaṇa

To Lakshmana, who had come, the self-possessed Rama spoke with affection: "You have come at the hour I longed for, gentle Lakshmana.

आत्मवान राम ने आए हुए लक्ष्मण से प्रेमपूर्वक कहा — "हे सौम्य लक्ष्मण! तुम मेरे अभीष्ट समय पर ही आ गए।"

Verse 18

अहं प्रदातुम् इच्छामि यद् इदं मामकं धनम् । ब्राह्मणेभ्यस् तपस्विभ्यस् त्वया सह परंतप ॥

ahaṃ pradātum icchāmi yad idaṃ māmakaṃ dhanam | brāhmaṇebhyas tapasvibhyas tvayā saha paraṃtapa

With you, O scorcher of foes, I wish to bestow this wealth of mine upon the Brahmins and the ascetics—

"हे परंतप! मेरा जो यह धन है, उसे मैं तुम्हारे साथ मिलकर ब्राह्मणों और तपस्वियों को देना चाहता हूँ।"

Verse 19

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः । तेषाम् अपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥

vasantīha dṛḍhaṃ bhaktyā guruṣu dvijasattamāḥ | teṣām api ca me bhūyaḥ sarveṣāṃ copajīvinām

those most excellent of the twice-born who dwell here steadfast in devotion to their teachers, and likewise upon all those others who live in my keeping.

"जो श्रेष्ठ ब्राह्मण यहाँ अपने गुरुओं के पास दृढ़ भक्ति से रहते हैं, उन्हें, तथा फिर मेरे समस्त आश्रितों (सेवकों) को भी (मैं देना चाहता हूँ)।"

Verse 20

वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञम् आर्यं; त्वम् आनयाशु प्रवरं द्विजानाम् । अभिप्रयास्यामि वनं समस्तान्; अभ्यर्च्य शिष्टान् अपरान् द्विजातीन् ॥

vasiṣṭhaputraṃ tu suyajñam āryaṃ; tvam ānayāśu pravaraṃ dvijānām | abhiprayāsyāmi vanaṃ samastān; abhyarcya śiṣṭān aparān dvijātīn

Bring quickly the noble Suyajna, son of Vasishtha, foremost among the twice-born; honouring him and the other worthy twice-born, I shall set out for the forest."

"ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, आर्य, वसिष्ठपुत्र सुयज्ञ को तुम शीघ्र ले आओ; अन्य समस्त शिष्ट ब्राह्मणों का भी अर्चन करके मैं वन को प्रस्थान करूँगा।"