Sarga 23
Ayodhya Kanda
34 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः संप्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥
abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam | kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ
Having saluted Kausalyā, Rāma set forth for the forest, the rite of blessing done by [his] mother, [himself] standing in the most righteous path.
कौसल्या को प्रणाम करके, माता द्वारा स्वस्त्ययन कराए जाने पर, परम धर्ममय मार्ग में स्थित राम वन के लिए प्रस्थित हुए।
Verse 2
विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर् वृतम् । हृदयान्य् आममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥
virājayan rājasuto rājamārgaṃ narair vṛtam | hṛdayāny āmamantheva janasya guṇavattayā
The prince, lighting up the royal road thronged with men, churned, as it were, the hearts of the people by his virtue.
मनुष्यों से भरे राजमार्ग को सुशोभित करते हुए वह राजकुमार अपनी गुणवत्ता से मानो जनता के हृदयों को मथ रहे थे।
Verse 3
वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । तद् एव हृदि तस्याश् च यौवराज्याभिषेचनम् ॥
vaidehī cāpi tat sarvaṃ na śuśrāva tapasvinī | tad eva hṛdi tasyāś ca yauvarājyābhiṣecanam
And Vaidehī (Sītā) too, [that] faithful one, had heard nothing of all that; and that very thing — the consecration to the heir-apparency — [was yet] in her heart.
किन्तु तपस्विनी वैदेही ने वह सब नहीं सुना था; उनके हृदय में तो वही युवराज-अभिषेक (की आशा) थी।
Verse 4
देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥
devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā | abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate
Having performed worship of the gods, grateful and glad of heart, well-versed in the duties of kings, she awaited the prince.
देवकार्य (पूजन) करके, कृतज्ञ, प्रसन्नचित्त, राजधर्मों से परिचित वे राजकुमार की प्रतीक्षा कर रही थीं।
Verse 5
प्रविवेशाथ रामस् तु स्ववेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्टजनसंपूर्णं ह्रिया किं चिद् अवाङ्मुखः ॥
praviveśātha rāmas tu svaveśma suvibhūṣitam | prahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ hriyā kiṃ cid avāṅmukhaḥ
Then Rāma entered his own well-adorned dwelling, full of rejoicing folk — his face a little downcast out of shame.
तब राम हर्षित जनों से भरे, भली-भाँति सजे अपने भवन में लज्जावश कुछ नीची दृष्टि किए प्रविष्ट हुए।
Verse 6
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । अपश्यच् छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलिलेन्द्रियम् ॥
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim | apaśyac chokasaṃtaptaṃ cintāvyākulilendriyam
Then Sītā, springing up and trembling, beheld her husband scorched by grief, his senses distraught with care.
तब सीता झटपट उठकर, काँपती हुई, अपने उस पति को शोक से संतप्त और चिन्ता से व्याकुल इन्द्रियों वाला देखा।
Verse 7
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नम् अमर्षणम् । आह दुःखाभिसंतप्ता किम् इदानीम् इदं प्रभो ॥
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnam amarṣaṇam | āha duḥkhābhisaṃtaptā kim idānīm idaṃ prabho
Seeing him of pale face, sweating, [filled] with vexation, afflicted with grief she said: "What now is this, O lord?"
उन्हें पीले मुख वाला, पसीने से भीगा और खिन्न देखकर दुःख से संतप्त सीता ने कहा — "हे प्रभो! अब यह क्या (बात हुई)?"
Verse 8
अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः ॥
adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava | procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ
"Today, O Rāghava, the glorious Puṣya, [in the mansion] of Bṛhaspati, is in conjunction — so the wise brāhmaṇas say; by what [cause] are you downcast?"
"हे राघव! आज तो श्रीमान बृहस्पति का पुष्य नक्षत्र (शुभ) योग में है — ऐसा प्राज्ञ ब्राह्मण कहते हैं; फिर किस कारण आप दुर्मनस्क (उदास) हैं?"
Verse 9
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च । आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणाभिविराजते ॥
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca | āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate
"Your lovely face does not shine, canopied by the hundred-ribbed parasol, white as water-foam."
"जल के फेन के समान (श्वेत), सौ शलाकाओं वाले छत्र से ढका हुआ आपका मनोहर मुख (आज) सुशोभित नहीं हो रहा।"
Verse 10
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् । चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam | candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam
"Nor is your face, with eyes like the hundred-petalled [lotus], being fanned by the two chief fans, bright as the moon and the swan."
"चन्द्रमा और हंस के समान उज्ज्वल दो श्रेष्ठ चँवरों से आपका कमलदल के समान नेत्रों वाला मुख (आज) नहीं बिंजाया जा रहा।"
Verse 11
वाग्मिनो बन्दिनश् चापि प्रहृष्टास् त्वं नरर्षभ । स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥
vāgmino bandinaś cāpi prahṛṣṭās tvaṃ nararṣabha | stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ
"Nor are the eloquent panegyrists and bards, O bull among men, nor the sūtas and magadhas, seen today, gladdened, praising [you] with auspicious [songs]."
"हे नरश्रेष्ठ! वाक्पटु बन्दीजन तथा सूत और मागध आज हर्षित होकर मांगलिक (गीतों) से आपकी स्तुति करते हुए नहीं दिखाई दे रहे।"
Verse 12
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ | mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ
"Nor do the brāhmaṇas, versed in the Veda, place upon your head, in due form, honey and curds — [upon you] who are besprinkled upon the head [i.e. consecrated]."
"वेदपारंगत ब्राह्मणों ने अभिषिक्त होने वाले आपके मस्तक पर विधिपूर्वक मधु और दही नहीं रखा।"
Verse 13
न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश् च भूषिताः । अनुव्रजितुम् इच्छन्ति पौरजापपदास् तथा ॥
na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāś ca bhūṣitāḥ | anuvrajitum icchanti paurajāpapadās tathā
"Nor do all the subjects, and the adorned chiefs of the guilds, and the townsfolk and country people, wish to follow after you."
"समस्त प्रजा, श्रेणियों के प्रमुख, तथा सजे हुए नगरवासी और जनपदवासी आपके पीछे चलने की इच्छा नहीं कर रहे।"
Verse 14
चतुर्भिर् वेगसंपन्नैर् हयैः काञ्चनभूषणैः । मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति ते ऽग्रतः ॥
caturbhir vegasaṃpannair hayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te 'grataḥ
"Why does not the chief Puṣya-chariot, yoked with four swift horses adorned with gold, go before you?"
"सुवर्ण-आभूषणों वाले, वेगसम्पन्न चार घोड़ों से जुता हुआ श्रेष्ठ पुष्यरथ आपके आगे-आगे क्यों नहीं चल रहा?"
Verse 15
न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस् तव लक्षणपूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥
na hastī cāgrataḥ śrīmāṃs tava lakṣaṇapūjitaḥ | prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ
"Nor is the glorious elephant, honored with [auspicious] marks, bright as a black cloud [or] a mountain, seen before [you] in [your] procession, O hero."
"हे वीर! श्रेष्ठ लक्षणों से पूजित, काले मेघ और पर्वत के समान प्रभा वाला श्रीमान हाथी आपके प्रयाण में आगे दिखाई नहीं दे रहा।"
Verse 16
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana | bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram
"Nor do I see, O you of lovely aspect, your gold-wrought [chariot] going, with the fair throne set in front and a hero leading the way."
"हे प्रियदर्शन! सुवर्ण से चित्रित भद्रासन (सिंहासन) को आगे रखकर, वीर को अग्रगामी बनाकर जाते हुए आपको मैं नहीं देख रही।"
Verse 17
अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदं तव । अपूर्वो मुखवर्णश् च न प्रहर्षश् च लक्ष्यते ॥
abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idaṃ tava | apūrvo mukhavarṇaś ca na praharṣaś ca lakṣyate
"When the consecration is [thus] ready, what now is this of yours — this unprecedented hue of [your] face, and no joy to be seen?"
"जब अभिषेक तैयार था, तब अब आपका यह क्या (हाल है)? मुख का यह अपूर्व रंग और कोई हर्ष भी दिखाई नहीं दे रहा।"
Verse 18
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः । सीते तत्रभवांस् तात प्रव्राजयति मां वनम् ॥
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ | sīte tatrabhavāṃs tāta pravrājayati māṃ vanam
To her lamenting thus, the delight of the Raghus said: "Sītā, my honored father, dear one, banishes me to the forest."
इस प्रकार विलाप करती हुई उन (सीता) से रघुनन्दन ने कहा — "हे सीते! पूज्य पिताजी मुझे वन को निर्वासित कर रहे हैं।"
Verse 19
कुले महति संभूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि । शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥
kule mahati saṃbhūte dharmajñe dharmacāriṇi | śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama
"O Jānakī, born in a great family, knower of dharma, practicer of dharma — hear by what sequence this has come upon me."
"हे जानकी! महान कुल में उत्पन्न, धर्मज्ञ और धर्माचारिणी! सुनो, किस क्रम से यह (स्थिति) मुझ पर आ पड़ी है।"
Verse 20
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ ॥
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me | kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau
"By the king, true to his promise, my father Daśaratha, two great boons were long ago given to Kaikeyī, his mind [then] well pleased."
"सत्यप्रतिज्ञ राजा मेरे पिता दशरथ ने प्रसन्नचित्त होकर पूर्वकाल में कैकेयी को दो महान वर दिए थे।"
Verse 21
तयाद्य मम सज्जे ऽस्मिन्न् अभिषेके नृपोद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥
tayādya mama sajje 'sminn abhiṣeke nṛpodyate | pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ
"By her today, when this consecration of mine was set and the king engaged [in it], that compact was invoked; and [the king] was overcome, [bound] by dharma."
"आज मेरे इस अभिषेक के तैयार होने और राजा के उद्यत होने पर उसने वह प्रतिज्ञा याद दिला दी; (राजा) धर्म से (बँधकर) पराजित हो गए।"
Verse 22
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । पित्रा मे भरतश् चापि यौवराज्ये नियोजितः । सो ऽहं त्वाम् आगतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā | pitrā me bharataś cāpi yauvarājye niyojitaḥ | so 'haṃ tvām āgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam
"For fourteen years I must dwell in the Daṇḍaka; and Bharata too has been appointed by my father to the heir-apparency; so I have come to see you, [being] set out for the lonely forest."
"मुझे चौदह वर्ष दण्डक (वन) में रहना होगा; और मेरे पिता ने भरत को युवराज-पद पर नियुक्त किया है; मैं वही निर्जन वन के लिए प्रस्थित होकर तुम्हें देखने आया हूँ।"
Verse 23
भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदा चन । ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥
bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadā cana | ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam | tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama
"In Bharata's presence I am never to be spoken of by you; for men endowed with prosperity do not brook the praise of another; therefore my virtues are not to be told before Bharata."
"भरत के समीप तुम्हें मेरी चर्चा कभी नहीं करनी चाहिए; क्योंकि समृद्धिशाली (सत्ताधारी) पुरुष दूसरे की प्रशंसा सहन नहीं करते; इसलिए भरत के सामने मेरे गुण तुम्हें नहीं कहने चाहिए।"
Verse 24
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदा चन । अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadā cana | anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum
"Nor, especially, are you ever to be maintained by him; [only] by [your] compliance is it possible to abide near him."
"और उसके द्वारा तुम्हें कभी विशेष रूप से भरण-पोषण (की अपेक्षा) नहीं करनी चाहिए; उसके समीप तो अनुकूल बनकर ही रहा जा सकता है।"
Verse 25
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् । वनम् अद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan | vanam adyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini
"And I too, keeping that promise of [my] elder, shall go to the forest this very day; be firm, O spirited one."
"और मैं भी गुरु (पिता) की उस प्रतिज्ञा का भली-भाँति पालन करते हुए आज ही वन को जाऊँगा; हे मनस्विनी! धैर्य धारण करो।"
Verse 26
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् । व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे ॥
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam | vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe
"And when I have gone to the forest frequented by sages, O auspicious one, you must be devoted to vows and fasts, O sinless one."
"हे कल्याणि! हे निष्पापे! मेरे मुनि-सेवित वन को चले जाने पर तुम्हें व्रत और उपवास में लगे रहना चाहिए।"
Verse 27
काल्यम् उत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥
kālyam utthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi | vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ
"Rising at dawn, having performed worship of the gods in due form, Daśaratha, my father, the lord of men, is to be reverenced."
"प्रातःकाल उठकर विधिपूर्वक देवताओं की पूजा करके नरेश्वर मेरे पिता दशरथ की वन्दना करनी चाहिए।"
Verse 28
माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता । धर्मम् एवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानम् अर्हति ॥
mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā | dharmam evāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānam arhati
"And my mother Kausalyā, aged, wasted by sorrow, putting dharma foremost, deserves honor from you."
"और संताप से कृश मेरी वृद्धा माता कौसल्या धर्म को ही सर्वोपरि मानकर तुमसे सम्मान पाने योग्य हैं।"
Verse 29
वन्दितव्याश् च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः । स्नेहप्रणयसंभोगैः समा हि मम मातरः ॥
vanditavyāś ca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ | snehapraṇayasaṃbhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ
"And ever to be reverenced [are] those others, the [rest of] my mothers; for in love, affection, and companionship my mothers are [all] equal."
"और जो मेरी शेष माताएँ हैं, वे भी तुम्हारे द्वारा सदा वन्दनीय हैं; क्योंकि स्नेह, प्रेम और भोग में वे सब समान रूप से मेरी माताएँ हैं।"
Verse 30
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ | tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama
"And especially to be regarded by you as [your own] brothers and sons [are] Lakṣmaṇa and Śatrughna, dearer to me than life."
"और लक्ष्मण तथा शत्रुघ्न को भी तुम्हें भाई और पुत्र के समान विशेष रूप से देखना चाहिए; वे मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय हैं।"
Verse 31
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदा चन । स हि राजा प्रभुश् चैव देशस्य च कुलस्य च ॥
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadā cana | sa hi rājā prabhuś caiva deśasya ca kulasya ca
"And nothing displeasing is ever to be done to Bharata; for he is [now] the king, and the lord of the country and of the line."
"भरत का कभी अप्रिय नहीं करना चाहिए; क्योंकि वही (अब) राजा और देश तथा कुल दोनों का प्रभु है।"
Verse 32
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश् चोपसेविताः । राजानः संप्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥
ārādhitā hi śīlena prayatnaiś copasevitāḥ | rājānaḥ saṃprasīdanti prakupyanti viparyaye
"For kings, propitiated by [good] character and attended upon with [earnest] efforts, grow gracious; but in the contrary [case] they grow wroth."
"शील से आराधित और प्रयत्नपूर्वक सेवित राजा प्रसन्न होते हैं; और विपरीत (स्थिति) में अत्यन्त क्रुद्ध हो जाते हैं।"
Verse 33
औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्त्य् अहितकारिणः । समर्थान् संप्रगृह्णन्ति जनान् अपि नराधिपाः ॥
aurasān api putrān hi tyajanty ahitakāriṇaḥ | samarthān saṃpragṛhṇanti janān api narādhipāḥ
"For lords of men forsake even their own-begotten sons if [those] work harm; and they take up [even strangers,] people, [if they are] capable."
"नरेश अहितकारी औरस पुत्रों को भी त्याग देते हैं, और समर्थ (योग्य) जनों को — भले ही (असम्बन्धी) हों — अपना लेते हैं।"
Verse 34
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये; त्वया हि वस्तव्यम् इहैव भामिनि । यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चित्; तथा त्वया कार्यम् इदं वचो मम ॥
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye; tvayā hi vastavyam ihaiva bhāmini | yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasya cit; tathā tvayā kāryam idaṃ vaco mama
"I shall go to the great forest, O beloved; but you must dwell here itself, O fair one. As you may give offense to none, so must this word of mine be done by you."
"हे प्रिये! मैं महान वन को जाऊँगा; किन्तु हे भामिनि! तुम्हें यहीं रहना है। जिस प्रकार तुम किसी का अप्रिय न करो, उसी प्रकार तुम्हें मेरे इस वचन का पालन करना चाहिए।"