Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 24

Ayodhya Kanda

19 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एवम् उक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी । प्रणयाद् एव संक्रुद्धा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥

    evam uktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī | praṇayād eva saṃkruddhā bhartāram idam abravīt

    Thus addressed, Vaidehī (Sītā), deserving of love and speaking lovingly, [yet] out of very love grown angry, said this to [her] husband:

    इस प्रकार कहे जाने पर स्नेह के योग्य, प्रियवादिनी वैदेही प्रेमवश ही क्रुद्ध होकर अपने पति से यह बोलीं —

  2. Verse 2

    आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस् तथा स्नुषा । स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यम् उपासते ॥

    āryaputra pitā mātā bhrātā putras tathā snuṣā | svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyam upāsate

    "Noble lord, father, mother, brother, son, and daughter-in-law, enjoying their own merits, abide [each] by their own fortune."

    "हे आर्यपुत्र! पिता, माता, भाई, पुत्र और पुत्रवधू — ये अपने-अपने पुण्यों को भोगते हुए अपने-अपने भाग्य का उपभोग करते हैं।"

  3. Verse 3

    भर्तुर् भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ । अतश् चैवाहम् आदिष्टा वने वस्तव्यम् इत्य् अपि ॥

    bhartur bhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha | ataś caivāham ādiṣṭā vane vastavyam ity api

    "But the wife alone partakes of the fortune of [her] husband, O bull among men; therefore I too am enjoined [to the forest], since 'the forest must be dwelt in' [by you]."

    "हे पुरुषश्रेष्ठ! किन्तु पत्नी अकेली ही पति का भाग्य प्राप्त करती है; इसीलिए मुझे भी यह आदेश प्राप्त है कि (पति के साथ) वन में रहना चाहिए।"

  4. Verse 4

    न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः । इह प्रेत्य च नारीणां पतिर् एको गतिः सदा ॥

    na pitā nātmajo nātmā na mātā na sakhījanaḥ | iha pretya ca nārīṇāṃ patir eko gatiḥ sadā

    "Neither father, nor son, nor self, nor mother, nor the circle of friends — [but] the husband alone is ever the [one] refuge of women, here and after death."

    "न पिता, न पुत्र, न स्वयं (अपना शरीर), न माता, न सखीजन — इस लोक में और परलोक में भी स्त्रियों के लिए सदा एकमात्र पति ही गति (आश्रय) है।"

  5. Verse 5

    यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनम् अद्यैव राघव । अग्रतस् ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान् ॥

    yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanam adyaiva rāghava | agratas te gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān

    "If you set out this very day for the impassable forest, O Rāghava, I shall go before you, crushing the kuśa-grass and thorns [underfoot]."

    "हे राघव! यदि आप आज ही दुर्गम वन को प्रस्थान कर रहे हैं, तो मैं कुश और काँटों को रौंदती हुई आपके आगे-आगे चलूँगी।"

  6. Verse 6

    ईर्ष्या रोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषम् इवोदकम् । नय मां वीर विश्रब्धः पापं मयि न विद्यते ॥

    īrṣyā roṣau bahiṣkṛtya bhuktaśeṣam ivodakam | naya māṃ vīra viśrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate

    "Casting out jealousy and anger like water left over after drinking, take me, O hero, with confidence; no fault is found in me."

    "हे वीर! ईर्ष्या और रोष को पिए हुए जल के शेष (झूठन) की भाँति बाहर फेंककर, निश्चिन्त होकर मुझे ले चलिए; मुझमें कोई दोष नहीं है।"

  7. Verse 7

    प्रासादाग्रैर् विमानैर् वा वैहायसगतेन वा । सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते ॥

    prāsādāgrair vimānair vā vaihāyasagatena vā | sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate

    "In any state [of life], the shade of the husband's feet is more excellent than mansion-tops, aerial cars, or faring through the sky."

    "प्रासाद के शिखरों, विमानों अथवा आकाश-मार्ग से जाने की अपेक्षा — सभी अवस्थाओं में पति के चरणों की छाया ही श्रेष्ठ है।"

  8. Verse 8

    अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् । नास्मि संप्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥

    anuśiṣṭāsmi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam | nāsmi saṃprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā

    "I have been instructed by [my] mother and [my] father in [conduct for] various circumstances; I need not now be told how I should conduct myself."

    "मुझे माता और पिता ने भाँति-भाँति के आश्रयों (कर्तव्यों) की शिक्षा दी है; इस समय मुझे यह बताने की आवश्यकता नहीं कि मुझे कैसे आचरण करना चाहिए।"

  9. Verse 9

    सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः । अचिन्तयन्ती त्रींल् लोकांश् चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥

    sukhaṃ vane nivatsyāmi yathaiva bhavane pituḥ | acintayantī trīṃl lokāṃś cintayantī pativratam

    "I shall dwell in the forest happily, just as in [my] father's house, thinking not of the three worlds, [but] thinking [only] of devotion to [my] husband."

    "मैं वन में भी पिता के भवन के समान सुखपूर्वक रहूँगी — तीनों लोकों की चिन्ता न करती हुई, केवल पतिव्रत-धर्म का ही चिन्तन करती हुई।"

  10. Verse 10

    शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी । सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु ॥

    śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī | saha raṃsye tvayā vīra vaneṣu madhugandhiṣu

    "Ever serving you, restrained, chaste [as a brahmacāriṇī], I shall take delight with you, O hero, in the honey-scented forests."

    "हे वीर! सदा आपकी सेवा करती हुई, संयमी, ब्रह्मचारिणी बनकर, मधु की सुगन्ध वाले वनों में आपके साथ विहार करूँगी।"

  11. Verse 11

    त्वं हि कर्तुं वने शक्तो राम संपरिपालनम् । अन्यस्य पै जनस्येह किं पुनर् मम मानद ॥

    tvaṃ hi kartuṃ vane śakto rāma saṃparipālanam | anyasya pai janasyeha kiṃ punar mama mānada

    "For you are able, O Rāma, in the forest, to protect even others of [this] folk here — how much more me, O bestower of honor?"

    "हे राम! हे मानद! आप तो वन में यहाँ के किसी अन्य जन का भी भरण-पोषण करने में समर्थ हैं, फिर मेरा तो कहना ही क्या?"

  12. Verse 12

    फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः । न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥

    phalamūlāśanā nityaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ | na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā

    "I shall ever live on fruits and roots — [of this there is] no doubt; I shall cause you no grief, dwelling with you."

    "मैं निःसन्देह सदा फल-मूल का आहार करूँगी; आपके साथ रहती हुई मैं आपको कोई कष्ट नहीं दूँगी।"

  13. Verse 13

    इच्छामि सरितः शैलान् पल्वलानि वनानि च । द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥

    icchāmi saritaḥ śailān palvalāni vanāni ca | draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā

    "I wish to see the rivers, the mountains, the pools, and the forests, everywhere unafraid, you being [my] wise protector."

    "मैं अपने बुद्धिमान नाथ आपके साथ सर्वत्र निर्भय होकर नदियों, पर्वतों, तालाबों और वनों को देखना चाहती हूँ।"

  14. Verse 14

    हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः । इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता ॥

    haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīḥ sādhupuṣpitāḥ | iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṃgatā

    "I would wish, happy, to see the lotus-ponds thronged with haṃsas and kāraṇḍavas, finely in flower, united with you, [my] hero."

    "हंस और कारण्डव पक्षियों से भरी, भली-भाँति खिली हुई कमलिनियों को मैं वीर आपके साथ रहकर सुखपूर्वक देखना चाहती हूँ।"

  15. Verse 15

    सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी । एवं वर्षसहस्राणां शतं वाहं त्वया सह ॥

    saha tvayā viśālākṣa raṃsye paramanandinī | evaṃ varṣasahasrāṇāṃ śataṃ vāhaṃ tvayā saha

    "With you, O wide-eyed one, I shall take delight, supremely glad; thus [would I be] with you even for a hundred thousand years."

    "हे विशालाक्ष! आपके साथ मैं परम आनन्दित होकर विहार करूँगी; इस प्रकार आपके साथ मैं लाखों वर्ष अथवा सौ (वर्ष भी) (बिता दूँगी)।"

  16. Verse 16

    स्वर्गे ऽपि च विना वासो भविता यदि राघव । त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तम् अपि रोचये ॥

    svarge 'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava | tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tam api rocaye

    "If, O Rāghava, there would be a dwelling even in heaven without you — [then,] O tiger among men, I would not care even for that."

    "हे राघव! हे नरव्याघ्र! यदि स्वर्ग में भी आपके बिना रहना हो, तो मैं उसे भी नहीं चाहती।"

  17. Verse 17

    अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं; मृगायुतं वानरवारणैर् युतम् । वने निवत्स्यामि यथा पितुर् गृहे; तवैव पादाव् उपगृह्य संमता ॥

    ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ; mṛgāyutaṃ vānaravāraṇair yutam | vane nivatsyāmi yathā pitur gṛhe; tavaiva pādāv upagṛhya saṃmatā

    "I shall go to the forest, exceedingly hard to traverse, filled with deer, thronged with monkeys and elephants; I shall dwell in the forest as in my father's house, clasping your very feet, devoted [to you]."

    "मृगों से भरे, वानरों और हाथियों से युक्त उस अत्यन्त दुर्गम वन को मैं जाऊँगी; आपके ही चरण पकड़कर, (आपकी) सम्मति से, पिता के घर के समान वन में रहूँगी।"

  18. Verse 18

    अनन्यभावाम् अनुरक्तचेतसं; त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् । नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां; न ते मयातो गुरुता भविष्यति ॥

    ananyabhāvām anuraktacetasaṃ; tvayā viyuktāṃ maraṇāya niścitām | nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanāṃ; na te mayāto gurutā bhaviṣyati

    "Me — of no other thought, [my] mind attached [to you], resolved on death if parted from you — take me; grant [my] prayer, be good; through this I shall be no burden to you."

    "अनन्य भाव वाली, अनुरक्त चित्त वाली, आपसे वियुक्त होने पर मरने को उद्यत मुझे साथ ले चलिए; मेरी यह याचना पूरी कीजिए; इससे मेरे कारण आप पर कोई भार न होगा।"

  19. Verse 19

    तथा ब्रुवाणाम् अपि धर्मवत्सलो; न च स्म सीतां नृवरो निनीषति । उवाच चैनां बहु संनिवर्तने; वने निवासस्य च दुःखितां प्रति ॥

    tathā bruvāṇām api dharmavatsalo; na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati | uvāca caināṃ bahu saṃnivartane; vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati

    Even as she spoke thus, the best of men, loving dharma, did not wish to take Sītā; and he spoke much to her — grieved [as she was] — of turning back, and of the sorrows of dwelling in the forest.

    इस प्रकार कहने पर भी धर्मवत्सल नरश्रेष्ठ (राम) सीता को ले जाना नहीं चाहते थे; और उन्होंने उसे लौटने (रुकने) के विषय में तथा वन-निवास के कष्टप्रद होने के विषय में बहुत कुछ कहा।