Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 20

Ayodhya Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणो ऽधःशिरा मुहुः । श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥

    iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo 'dhaḥśirā muhuḥ | śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ

    As Rāma spoke thus, Lakṣmaṇa, [his] head bent low again and again, hearing [it], went, as it were, in mind to the midst of grief and joy.

    राम के इस प्रकार कहने पर लक्ष्मण बार-बार सिर झुकाए, (उनका वचन) सुनकर, मन में मानो दुःख और हर्ष के बीच (डगमगाते) रह गए।

  2. Verse 2

    तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर् मध्ये नरर्षभ । निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥

    tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvor madhye nararṣabha | niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ

    Then, knitting a frown in the midst of his brows, that bull among men hissed like a great serpent in its hole, enraged.

    तब दोनों भौंहों के बीच त्योरी चढ़ाकर वह नरश्रेष्ठ (लक्ष्मण) बिल में बैठे क्रुद्ध महासर्प के समान फुफकार उठे।

  3. Verse 3

    तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद् भ्रुकुटीसहितं तदा । बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥

    tasya duṣprativīkṣyaṃ tad bhrukuṭīsahitaṃ tadā | babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham

    His face, with that frown, then hard to look upon, shone like the face of an angry lion.

    उस समय त्योरी चढ़ाए हुए, देखने में कठिन उनका मुख क्रुद्ध सिंह के मुख के समान सुशोभित हुआ।

  4. Verse 4

    अग्रहस् तं विधुन्वंस् तु हस्ती हस्तम् इवात्मनः । तिर्यग् ऊर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥

    agrahas taṃ vidhunvaṃs tu hastī hastam ivātmanaḥ | tiryag ūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām

    Shaking [his head], as an elephant [shakes] its own trunk, and letting his neck fall aslant and upward along his body,

    जैसे हाथी अपनी सूँड़ हिलाता है, वैसे ही सिर को हिलाते हुए, गर्दन को शरीर पर तिरछे और ऊपर की ओर झटककर —

  5. Verse 5

    अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस् तु तिर्यग् भ्रातरम् अब्रवीत् । अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहान् अयम् ॥

    agrākṣṇā vīkṣamāṇas tu tiryag bhrātaram abravīt | asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahān ayam

    looking askance with the corner of his eye, he spoke to [his] brother: "This very great agitation of yours has arisen out of place."

    आँख के कोने से भाई की ओर तिरछे देखते हुए लक्ष्मण बोले — "आपको यह इतनी बड़ी घबराहट अस्थान में ही हो गई है।"

  6. Verse 6

    धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया । कथं ह्य् एतद् असंभ्रान्तस् त्वद्विधो वक्तुम् अर्हति ॥

    dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā | kathaṃ hy etad asaṃbhrāntas tvadvidho vaktum arhati

    "Through [this invoking of] the risk of a fault against dharma, and out of [undue] misgiving of the world — how should one like you, [who are] unbewildered, [bring himself to] speak this?"

    "धर्म में दोष (होने) के बहाने और लोक के (भय से) अत्यधिक संकोच के कारण — आप जैसा (धीर) पुरुष बिना घबराए यह (बात) भला कैसे कह सकता है?"

  7. Verse 7

    यथा दैवम् अशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः । किं नाम कृपणं दैवम् अशक्तम् अभिशंससि ॥

    yathā daivam aśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ | kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivam aśaktam abhiśaṃsasi

    "Being a valiant bull among kṣatriyas, how is it that you extol Fate — [that] feeble, wretched, impotent Fate — [as though it were worthy]?"

    "क्षत्रियश्रेष्ठ और शूरवीर होकर आप उस निर्वीर्य, दीन और असमर्थ दैव की किसलिए प्रशंसा (आराधना) कर रहे हैं?"

  8. Verse 8

    पापयोस् तु कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते । सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन् किं न बुध्यसे ॥

    pāpayos tu kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate | santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kiṃ na budhyase

    "And how is it that there is no suspicion of those two wicked ones? There are smooth deceptions [cloaked] in dharma, O righteous-souled one; do you not perceive [them]?"

    "उन दोनों पापियों (कैकेयी और वशीभूत राजा) पर आपको शंका (दोष) क्यों नहीं होती? हे धर्मात्मन्! धर्म के आवरण में छिपे चिकने छल होते हैं — आप इसे क्यों नहीं समझते?"

  9. Verse 9

    लोकविद्विष्टम् आरब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् । येनेयम् आगता द्वैधं तव बुद्धिर् महीपते । स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद् यस्य मुह्यसि ॥

    lokavidviṣṭam ārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam | yeneyam āgatā dvaidhaṃ tava buddhir mahīpate | sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgād yasya muhyasi

    "The consecration of one other than you has been begun — [a thing] hateful to the world — whereby this doubt has come into your mind, O lord of the earth; for that 'dharma,' by clinging to which you are bewildered, is hateful to me."

    "हे महीपते! लोक द्वारा द्वेषित, आपसे भिन्न किसी अन्य का अभिषेक आरम्भ किया गया है, जिससे आपकी यह बुद्धि दुविधा में पड़ गई है; वही धर्म मुझे द्वेष्य है, जिसके बहाने से आप मोहित हो रहे हैं।"

  10. Verse 10

    यद्य् अपि प्रतिपत्तिस् ते दैवी चापि तयोर् मतम् । तथाप्य् उपेक्षणीयं ते न मे तद् अपि रोचते ॥

    yady api pratipattis te daivī cāpi tayor matam | tathāpy upekṣaṇīyaṃ te na me tad api rocate

    "Even if your submission [rests on the belief] that the will of those two is divinely fated, still it ought to be set aside by you; that too does not please me."

    "यद्यपि आपकी धारणा यह हो कि यह दैव का (विधान) है और उन दोनों का (ऐसा) अभिप्राय है, तो भी आपको इसकी उपेक्षा (विरोध) करना चाहिए; वह (निश्चय) भी मुझे नहीं रुचता।"

  11. Verse 11

    विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवम् अनुवर्तते । वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥

    viklavo vīryahīno yaḥ sa daivam anuvartate | vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate

    "He who is faint-hearted and bereft of valor follows Fate; heroes of self-esteem do not wait upon Fate."

    "जो कायर और वीर्यहीन होता है, वही दैव के पीछे चलता है; आत्मविश्वासी वीर दैव की उपासना नहीं करते।"

  12. Verse 12

    दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् । न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सो ऽवसीदति ॥

    daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum | na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so 'vasīdati

    "The man who is able to beat back Fate by manly effort — he does not sink down [even] when his object is undone by Fate."

    "जो पुरुषार्थ से दैव को रोकने में समर्थ है, वह पुरुष, दैव से अपना प्रयोजन नष्ट हो जाने पर भी, हताश नहीं होता।"

  13. Verse 13

    द्रक्ष्यन्ति त्व् अद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च । दैवमानुषयोर् अद्य व्यक्ता व्यक्तिर् भविष्यति ॥

    drakṣyanti tv adya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca | daivamānuṣayor adya vyaktā vyaktir bhaviṣyati

    "But today [people] shall see the might of Fate and the might of a man; today the distinction between the divine [Fate] and the human shall become manifest."

    "किन्तु आज लोग दैव के और मनुष्य के पौरुष को देखेंगे; आज दैव और मानुष के (बल की) स्पष्ट अभिव्यक्ति होगी।"

  14. Verse 14

    अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः । यद् दैवाद् आहतं ते ऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥

    adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ | yad daivād āhataṃ te 'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam

    "Today people shall see Fate beaten back by my manly effort — [that] Fate by which your royal consecration, [once] seen [arranged], was today struck down."

    "आज लोग मेरे पौरुष से पराजित दैव को देखेंगे — (वही दैव) जिससे आज आपका राज्याभिषेक रुका हुआ देखा गया है।"

  15. Verse 15

    अत्यङ्कुशम् इवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् । प्रधावितम् अहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥

    atyaṅkuśam ivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam | pradhāvitam ahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye

    "Fate, running wild like an unbridled elephant, unchecked by the goad, maddened by the strength of its rut, I shall turn back by [my] manly effort."

    "अंकुश को लाँघते, निरंकुश, मद के बल से उद्धत, दौड़ते हुए हाथी के समान (चलते) दैव को मैं अपने पौरुष से लौटा दूँगा।"

  16. Verse 16

    लोकपालाः समस्तास् ते नाद्य रामाभिषेचनम् । न च कृत्स्नास् त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥

    lokapālāḥ samastās te nādya rāmābhiṣecanam | na ca kṛtsnās trayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā

    "Not all the guardians of the worlds together shall today hinder Rāma's consecration — nor the whole three worlds; how much less [my] father?"

    "समस्त लोकपाल मिलकर भी आज राम के अभिषेक को नहीं रोक सकते, न ही सम्पूर्ण तीनों लोक — फिर पिता की तो बात ही क्या?"

  17. Verse 17

    यैर् विवासस् तवारण्ये मिथो राजन् समर्थितः । अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास् तथा ॥

    yair vivāsas tavāraṇye mitho rājan samarthitaḥ | araṇye te vivatsyanti caturdaśa samās tathā

    "Those by whom your exile to the forest was mutually contrived, O king — they shall themselves dwell in the forest fourteen years."

    "हे राजन्! जिन्होंने परस्पर (मिलकर) आपका वन में निर्वासन ठाना है, वे ही उस प्रकार चौदह वर्ष वन में रहेंगे।"

  18. Verse 18

    अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस् तस्याश् च या तव । अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥

    ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitus tasyāś ca yā tava | abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate

    "I shall cut off that hope — of [my] father and of her, your [stepmother] — which, by the thwarting of your consecration, works toward the kingship for [her] son."

    "पिता की और उस (कैकेयी) की वह आशा, जो आपके अभिषेक में विघ्न डालकर पुत्र के राज्य के लिए बनी हुई है — उसे मैं काट दूँगा।"

  19. Verse 19

    मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद् दैवबलं तथा । प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥

    madbalena viruddhāya na syād daivabalaṃ tathā | prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama

    "Against one shielded by my strength, the power of Fate shall not so prevail unto sorrow, as my fierce manhood [shall prevail]."

    "मेरे बल से विरुद्ध (खड़े हुए) के लिए दैव का बल (आपके) दुःख के लिए वैसा समर्थ न होगा, जैसा मेरा उग्र पौरुष (समर्थ है)।"

  20. Verse 20

    ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यम् अनन्तरम् । आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥

    ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyam anantaram | āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi

    "After a thousand years, [only] when you have [then] gone to forest-dwelling, shall [your] noble sons thereafter carry on the protection of the people, without end."

    "हजारों वर्षों के अन्त में, उसके बाद, जब आप वनवास को जाएँगे, तब आपके आर्यपुत्र (पुत्रगण) प्रजापालन करेंगे।"

  21. Verse 21

    पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते । प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत् परिपालने ॥

    pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate | prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane

    "For forest-dwelling is ordained by the practice of the royal sages of old — [they] having laid the people upon [their] sons for protection, as [upon their own] sons."

    "क्योंकि पूर्व राजर्षियों की परम्परा के अनुसार वनवास तभी विहित है जब प्रजा को पुत्रों के हाथ में, पिता के समान पालन के लिए, सौंप दिया जाए।"

  22. Verse 22

    स चेद् राजन्य् अनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया । नैवम् इच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वम् आत्मनि ॥

    sa ced rājany anekāgre rājyavibhramaśaṅkayā | naivam icchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvam ātmani

    "If, O righteous one, under a king [whose rule is] unsteady, out of fear of the kingdom's disorder, you do not thus wish the kingship for yourself, O Rāma —"

    "और यदि हे धर्मात्मा राम! राज्य में उथल-पुथल की आशंका से, अनिश्चित मन वाले होकर, आप इस राज्य को अपने लिए इस प्रकार नहीं चाहते —"

  23. Verse 23

    प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् । राज्यं च तव रक्षेयम् अहं वेलेव सागरम् ॥

    pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk | rājyaṃ ca tava rakṣeyam ahaṃ veleva sāgaram

    "then I promise you, O hero — may I not [else] partake of the heroes' world — I shall guard your kingdom as the shore [guards] the ocean."

    "तो हे वीर! मैं आपसे प्रतिज्ञा करता हूँ — (यदि विफल होऊँ तो) मैं वीरलोक को न पाऊँ — मैं आपके राज्य की रक्षा वैसे ही करूँगा जैसे वेला (तट) समुद्र की।"

  24. Verse 24

    मङ्गलैर् अभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव । अहम् एको महीपालान् अलं वारयितुं बलात् ॥

    maṅgalair abhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava | aham eko mahīpālān alaṃ vārayituṃ balāt

    "Be consecrated with the auspicious [rites]; be engaged in that; I alone am enough to ward off the lords of the earth by force."

    "मांगलिक कृत्यों से अपना अभिषेक कराइए और उसी में लगे रहिए; मैं अकेला ही बलपूर्वक (विरोधी) राजाओं को रोकने में समर्थ हूँ।"

  25. Verse 25

    न शोभार्थाव् इमौ बाहू न धनुर् भूषणाय मे । नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥

    na śobhārthāv imau bāhū na dhanur bhūṣaṇāya me | nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ

    "These two arms of mine are not for ornament, nor my bow for adornment, nor my sword to be bound on [for show], nor my arrows to stand idle [as a post]."

    "मेरी ये दोनों भुजाएँ शोभा के लिए नहीं, यह धनुष मेरे आभूषण के लिए नहीं, तलवार केवल कमर में बाँधने के लिए नहीं, और बाण (अनुपयोगी) खम्भे के समान नहीं हैं।"

  26. Verse 26

    अमित्रदमनार्थं मे सर्वम् एतच् चतुष्टयम् । न चाहं कामये ऽत्यर्थं यः स्याच् छत्रुर् मतो मम ॥

    amitradamanārthaṃ me sarvam etac catuṣṭayam | na cāhaṃ kāmaye 'tyarthaṃ yaḥ syāc chatrur mato mama

    "All these four [weapons] of mine are for the purpose of subduing foes; and whoever is deemed my enemy, him I by no means wish [to spare]."

    "मेरे ये चारों (साधन) शत्रुदमन के लिए हैं; और जो मेरा शत्रु माना जाए, उसे मैं अधिक (समय तक) नहीं चाहता (छोड़ता)।"

  27. Verse 27

    असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा । प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥

    asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā | pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye

    "With [my] sharp-edged sword, its luster flashing like lightning, firmly grasped, I reckon not an enemy, [be he] even the wielder of the thunderbolt (Indra)."

    "बिजली के समान चंचल कान्ति वाली, तीक्ष्ण धार वाली तलवार हाथ में लेकर मैं शत्रु को — चाहे वह वज्रधारी इन्द्र ही क्यों न हो — कुछ नहीं समझता।"

  28. Verse 28

    खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर् गहना दुश्चरा च मे । हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर् भविता मही ॥

    khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭair gahanā duścarā ca me | hastyaśvanarahastoruśirobhir bhavitā mahī

    "The earth shall become impassable and hard to traverse with [limbs] crushed by the smiting of my sword — with the hands, thighs, and heads of elephants, horses, and men."

    "मेरी तलवार के प्रहार से कुचले गए हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों के हाथों, जाँघों और सिरों से यह पृथ्वी दुर्गम और दुश्चर हो जाएगी।"

  29. Verse 29

    खड्गधारा हता मे ऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः । पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥

    khaḍgadhārā hatā me 'dya dīpyamānā ivādrayaḥ | patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ

    "Struck by the edge of my sword, elephants, blazing like mountains, shall fall today upon the ground, like clouds [flashing] with lightning."

    "आज मेरी तलवार की धार से आहत हाथी, जलते हुए पर्वतों के समान, बिजली सहित मेघों की भाँति भूमि पर गिरेंगे।"

  30. Verse 30

    बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने । कथं पुरुषमानी स्यात् पुरुषाणां मयि स्थिते ॥

    baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane | kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthite

    "With [my] leather finger-guard and gauntlet bound on and [my] bow grasped — how could [any] man account himself a [true] man while I stand [here] among men?"

    "गोह-चर्म का अँगुलित्राण बाँधे और धनुष धारण किए मेरे खड़े रहते हुए (इन) मनुष्यों में कोई अपने को पुरुषाभिमानी (सच्चा वीर) कैसे समझ सकता है?"

  31. Verse 31

    बहुभिश् चैकम् अत्यस्यन्न् एकेन च बहूञ् जनान् । विनियोक्ष्याम्य् अहं बाणान् नृवाजिगजमर्मसु ॥

    bahubhiś caikam atyasyann ekena ca bahūñ janān | viniyokṣyāmy ahaṃ bāṇān nṛvājigajamarmasu

    "Assailing a single [foe] with many [shafts], and many men with a single one, I shall loose my arrows into the vitals of men, horses, and elephants."

    "बहुत-से (बाणों) से एक को और एक (बाण) से बहुत-से मनुष्यों को बेधते हुए मैं अपने बाणों को मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों के मर्मस्थलों में चलाऊँगा।"

  32. Verse 32

    अद्य मे ऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । राज्ञश् चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥

    adya me 'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati | rājñaś cāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho

    "Today the might of my weapon-power shall prevail — to unmake the king's power, and to establish your sovereignty, O lord."

    "हे प्रभो! आज मेरे अस्त्र-प्रभाव का प्रभाव प्रकट होगा — राजा (पिता) को अप्रभु करने और आपका प्रभुत्व (स्थापित करने) के लिए।"

  33. Verse 33

    अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च । वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥

    adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca | vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca

    "For [the bestowal of] sandal-essence, and for the loosing [gift] of armlets, and for the giving away of wealth, and for the guarding of friends —"

    "हे राम! चन्दन के लेप, केयूर (बाजूबन्द) धारण करने, धन के वितरण और सुहृदों की रक्षा के योग्य ये दोनों भुजाएँ —"

  34. Verse 34

    अनुरूपाव् इमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः । अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥

    anurūpāv imau bāhū rāma karma kariṣyataḥ | abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe

    "fit for [all] this are these two arms, O Rāma; they shall do the work — in the warding-off of those who [would] obstruct your consecration."

    "— आज (इसके स्थान पर) वह कार्य करेंगी, अर्थात् आपके अभिषेक में विघ्न डालने वालों का निवारण।"

  35. Verse 35

    ब्रवीहि को ऽद्यैव मया वियुज्यतां; तवासुहृत् प्राणयशः सुहृज्जनैः । यथा तवेयं वसुधा वशे भवेत्; तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥

    bravīhi ko 'dyaiva mayā viyujyatāṃ; tavāsuhṛt prāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ | yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavet; tathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ

    "Tell me — who this very day shall be parted by me from [his] life, [his] glory, and [his] friends, [being] your foe? Command me [even] so, that this earth may come under your sway; I am your servant."

    "बताइए, आज ही आपके किस शत्रु को उसके प्राण, यश और सुहृदजनों से वियुक्त कर दिया जाए? जिससे यह वसुधा आपके वश में हो जाए, वैसा ही मुझे आदेश दीजिए — मैं आपका किंकर (सेवक) हूँ।"

  36. Verse 36

    विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत्; स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः । उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं; निबोध माम् एष हि सौम्य सत्पथः ॥

    vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛt; sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ | uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ; nibodha mām eṣa hi saumya satpathaḥ

    Wiping away [his own] tears and soothing [Lakṣmaṇa] again and again, he, the increaser of Rāghava's line, said: "Know me, gentle one, as [one] abiding firm in [my] father's word; for this is the path of the good."

    आँसू पोंछकर और बार-बार सान्त्वना देकर उन राघववंश-वर्धक (राम) ने लक्ष्मण से कहा — "हे सौम्य! मुझे पिता के वचन में दृढ़ता से स्थित जानो; क्योंकि यही सत्पुरुषों का मार्ग है।"